Opzettelijke overtredingen van het reglement kwamen tot ca. 25 jaar geleden in de schaaksport nauwelijks voor. Volgens J.H. Donner kenmerkte het schaken zich hierdoor als hoogwaardige sport. In tegenstelling tot het andere uiterste, het voetbal, waarbij opzettelijke overtredingen volgens hem juist de essentie vormde van het hele spel. In de voetbalsport is het de kunst, zo beweerde hij, om ‘noodzakelijke’ overtredingen van het reglement te begaan op zodanige wijze dat de arbiter dit niet kan waarnemen en dus niet kan bestraffen.

Toen ca. 25 jaar geleden in de schaaksport het fenomeen “de afgebroken partij” werd afgeschaft, ontstonden er opeens nieuwe mogelijkheden om het reglement wél opzettelijk te overtreden. De grote boosdoener hiervan was het “versneld beëindigen van de partij” – in de volksmond ook wel “uitvluggeren” genoemd. Dit verschijnsel heeft de schaakbond naar mijn gevoel duizenden leden gekost.

Jan van den Ende geeft met zijn verslag van de partij Nijboer – Visser een treffend voorbeeld. Hij verwoordt daarbij goed de gedachte die bij vele schakers leeft: zó kan het schaakspel eigenlijk niet gespeeld worden. Van de genoemde overtredingen zijn die van Nijboer onopzettelijk. Door het hoge tempo kan het voorkomen dat je per ongeluk een stuk omstoot en vervolgens de klok indrukt. En dat stuk moet je dan alsnog rechtzetten, terwijl er geen tijd is om de eigen klok weer in werking te stellen; de tegenstander heeft immers ook al weer een nieuwe zet gedaan.

De overtredingen van Visser daarentegen waren opzettelijk en daarmee verwerpelijk. In de eerste plaats het bedienen van de klok met de andere hand; iedere schaker weet dat dat niet mag en je verschaft jezelf daarmee een oneerlijk voordeel op de klok. In de tweede plaats het verhinderen dat de tegenstander de klok in werking kan stellen. Hartoch oordeelde dus juist toen hij de partij voor Visser verloren verklaarde.

Gelukkig is het “uitvluggeren” als fenomeen nu weer zo goed als uitgeroeid. Ik vrees dat we de verloren leden van de afgelopen 25 jaar niet meer zo snel terug zullen krijgen, maar ergere schade wordt althans voorkomen. De praktijk heeft overigens uitgewezen dat bij het spelen met een tijdsincrement het wel moet gaan om 30 seconden. Bij minder dan 30 seconden increment degenereert het schaken tot een soort “gongschaak” en daarvan zijn nu eenmaal weinig liefhebbers.

En in artikel 12.9 staat opgesomd welke straffen de arbiter kan uitdelen: ook het verlies van de partij. Daar mag de arbiter zelf over beslissen. Ik begrijp Hartoch’s beslissing: de overtreding mag dan op zich niet zo ernstig zijn, op het moment dat de tegenstander nog maar enkele seconden heeft kan de invloed onevenredig groot zijn. Zo ook het (expliciet in de regels genoemde) voorbeeld van ‘onredelijk’ remise aanbieden, bijvoorbeeld als de tegenstander aan zet is: normaal niet vreselijk, maar als je het doet in een verloren stelling terwijl je tegenstander bijna geen tijd meer heeft, is het gewoon ernstig hinderen van de tegenstander, wat met verlies van de partij bestraft kan worden. Ik heb wel eens meegemaakt dat mijn tegenstander in mijn hoge tijdnood vroeg of ik nog wat wilde drinken… ook strafwaardig, al bleek dat niet nodig.

Blijkbaar vond de hoofdarbiter de situatie in de partij (beiden overtraden de regels, waarschijnlijk zonder vooropgezet plan om de tegenstander te hinderen; Visser was ook in tijdnood) zodanig, dat hij Hartoch overrulede.

Ah, te snel gelezen… Vooruit dan, maken we er 6.8b van, daar geldt hetzelfde verhaal voor. En dat was in 1996/1997 nog 6.7c. Niet af te handelen als onreglementaire zet na 1 juli, maar in elk geval wel een duidelijke overtreding van de regels.

Dat heeft niets te maken met wat Visser deed, namelijk zetten met de ene hand en de klok indrukken met de andere hand. Ik denk dat de regel bijvoorbeeld betrekking heeft op met je ene hand een stuk van de tegenstander wegnemen en met de andere hand je eigen stuk daar neerzetten. Of rokeren met twee handen.

Ook denk ik dat je rustig de ene zet met links en een andere zet met rechts mag doen. Anders zou er moeten staan:

“Each move must be played with the same hand.”

Volgens mij was de partij in 2007 http://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1477115

Zoals je hier kan zien (artikel 4.1) was toen al de regel dat je met 1 hand moet zetten.

Op diezelfde pagina kan je ook verder terug, http://www.janko.at/Retros/Glossary/index.htm In 1992 stond het er nog niet in, sindsdien wel.

Dus op zich was er al wel reden om in te grijpen. In het nieuwe reglement (per 1 juli dus) wordt dat nog iets concreter: zie het eerste nieuws item op http://rules.fide.com

Let daarbij vooral op artikel 7.7 en 7.8 waarbij arbiters het zetten met 2 handen, alsmede het indrukken van de klok zonder een zet te doen, moeten afhandelen als een onreglementaire zet (dus tijd voor de tegenstander erbij en de volgende overtreding verliest de partij).

Wat betreft die basiskennis en het oordeel vellen: buiten dat het een column is, waar Jan volgens mij best een mening over het geheel kan geven, bevat het wel een kern van waarheid. Spelers gaan er voor het gemak maar vanuit dat er toch niks aan gedaan wordt. Als een arbiter een keer bij een snelschaak/rapidtoernooi (of bij versneld beeindigen in een normaal toernooi) de regels zou gaan hanteren, dan zouden er veel mensen boos worden en het toernooi heel snel klaar zijn.

Ik vind (vanuit mijn ervaring als speler, toeschouwer en wedstrijdleider) elke vorm van increment een zegen, aangezien het om schaken gaat en niet om een wedstrijdje motoriek en grote mond opzetten.

Met twee handen spelen kan m.i. niet tot verlies van de partij leiden.

De vlag van Nijboer, dat leidt (bij constatering) wel tot verlies van de partij. Visser had de partij dus moeten winnen. En afgaande op de beschreven reactie van Nijboer wist deze dat.

Een vreemde opmerking is: “Hoe kan ieder van hen denken dat ze met zo weinig tijd en zoveel stukken op het bord de partij normaal kunnen uitspelen?”. Moeten ze dan maar remise geven? Eén van de kenmerken van sterke spelers is een sterke wil om te winnen. En soms betekent dat hopen op een onverwacht mat of het vallen van de vlag. Deze kennis behoord m.i. tot de basiskennis van een wedstrijdleider. Hierover een oordeel vellen is ongepast.