Van  Reschevsky, Bronstein, Najdorf, Kortchnoi, en ook de in het interview genoemde Liliental en Lombardy is bekend dat ze geen Alzheimer hebben gehad.

Paul, zo eenvoudig is het niet. Ongeveer 6 op de 100 mensen boven de 65 worden door de ziekte getroffen(https://nl.wikipedia.org/wiki/Ziekte_van_Alzheimer). Boven de 90 is de kans 40%, maar ik ken geen wereldkampioenen of uitdager die zo oud geworden is. Sterker: de helft van de wereldkampioenen is zelfs niet oud genoeg geworden om enig statistisch risico te lopen. Steinitz: 64. Capablanca: 54. Aljechin: 54 Tal: 56. Petrojan: 65. Fischer: 64. Aan de andere kant: Lasker: 73. Euwe: 80. Botwinnik: 84. Smyslov: 89. Spassky is nu 81; geen idee hoe het met hem gaat. Karpov is nu 67 en zou een iets verhoogd risico hebben, maar daar is nog niets van te merken. De rest leeft nog en is jonger dan 65. Zes procent van zes personen…

Je kunt de kansberekening op wereldkampioenen uitbreiden met uitdagers en het sommetje maken zoals ik met (oudere of overleden) Nederlandse GM’s heb gedaan, maar ik betwijfel zeer of je een relevant resultaat krijgt. Bovendien zou ik graag willen weten hoe het gebrek aan grootmeesterlijke dementie onderzocht is: zijn nabestaanden geïnterviewd? Is er een diagnose van Alzheimer gesteld? (Nog helemaal niet zo lang gebruikelijk, volgens mij.) Het is sowieso niet iets wat altijd in overlijdensberichten terechtkomt.

Ik heb geen flauw idee of hersengymnastiek nuttig is bij het voorkomen van Alzheimer of andere vormen van dementie, maar volgens mij is het veel belangrijker of je er plezier aan beleeft. Als dat zo is, zou je er zeker mee door moeten gaan, zolang als het maar enigszins mogelijk is.

Je kunt je onderzoeksgebied uitbreiden naar de wereldkampioenen en hun uitdagers, die zijn goed gedocumenteerd. Zo te zien zit daar ook geen Alzheimer tussen. Het heeft er alle schijn van dat Alzheimer zeer zeldzaam is onder grootmeesters. Daar kun je  mogelijk uit concluderen dat schaken op hoog niveau Alzheimer zou kunnen voorkomen of uitstellen. Ik houd het er maar op dat hersengymnastiek goed is voor het brein, net als gymnastiek goed is voor het lichaam.

Getekend een fenomenoloog.

Paul,

Okay, hier een klein onderzoek voor Nederland. Nederland telt en telde 41 grootmeesters, op één na allen man. Op 65-jarige leeftijd heeft de gemiddelde man (bij vrouwen ligt het iets hoger) een kans van ongeveer 2% om dement te zijn (https://www.nhg.org/?q=standaarden/volledig/nhg-standaard-dementie, fig. 1). Je kunt dus veilig stellen dat als je jonger dan 65 bent, de gemiddelde kans op dementie hooguit 1% is.

Vijf van de 41 IGM’s zijn of werden ouder dan 65. Van elk daarvan heb ik gekeken naar de leeftijdskans om dement te zijn. Tel alle kanspercentages op en deel door 41, dan heb je de gemiddelde kans dat iemand in een dergelijke groep dement is of dement overleden is: (3+8+12+28+42+[41-5]x1):41 = 129:41 =3,1%. Dat is 1,29 IGM in deze groep. Als het aantal dement geworden Nederlandse IGM’s inderdaad nu nul is, dan is dat statistisch gezien totaal irrelevant.

Daarbij komt, slechts drie van onze IGM’s zijn overleden. Dat heeft invloed op de betrouwbare populatie. De andere 38 kunnen nog steeds dement worden.

Er zijn op dit moment internationaal dacht ik zo’n 1600 IGM’s.  Extrapoleer je (heel onwetenschappelijk) de Nederlandse situatie naar de buitenlandse, dan zijn er (3/38) x 1600 = 126 overleden IGM’s. Geen idee hoeveel daarvan oud genoeg zijn geworden om een serieuze kans op dementie te hebben gehad.Ten eerste vraag ik me af of het wel goed genoeg onderzocht is of Barcza inderdaad de enige was. Ten tweede: de levensverwachting in Nederland is behoorlijk hoog, dus de kans om dement te worden ook. Alles bij elkaar lijkt de populatie me veel te klein om betrouwbare uitspraken over te doen.

Daar komt bij, zoals ik al geschreven heb, dat het niet zozeer het schaken hoeft te zijn dat de kans op dementie verkleint; het kan net zo goed een andere omstandigheid zijn die veel voorkomt bij schakers, zonder daardoor veroorzaakt te zijn – al bestaande intelligentie, lagere graad van depressiviteit, leefgewoonten, vroeger overlijden.

Kortom, ik heb mijn twijfels over de bewijsbaarheid van de stelling dat schaken de kans op dementie verlaagt. En ik heb er moeite mee dat die stelling gebruikt wordt om zieltjes te winnen.

Het staat me bij dat het idee dat schaken werkt tegen Alzheimer, voortkomt uit de observatie dat er geen grootmeesters bekend waren die Alzheimer hadden gekregen (ging toen om zo’n 500 grootmeester, dat was dus wel een tijd geleden). Inmiddels schijnt dat er wel een grootmeester Alzheimer gekregen heeft, maar dan nog is de kans  zeer klein dat dit gebeurt.. Hoe het bij de dammers zit weet ik niet, maar je zou daar ook zoiets verwachten.

Het zal in ieder geval niet zo zijn dat schaken alleen helpt om Alzheimer te voorkomen, zoals je zelf al schreef gaat het om het trainen van de hersenen.

‘… dan hebben ze minder kans op depressie’ – dat moet natuurlijk dementie zijn. Bij mij werkt het ook allemaal niet meer foutloos.

Richard, iedereen zou graag zien dat er een min of meer eenvoudige manier is om dementie te voorkomen. Alzheimer Nederland zal ongetwijfeld die hoop levend willen houden en geen moeite hebben met het aanprijzen van bepaald gedrag dat het leven veraangenaamt en dan misschien ook nog wat bijdraagt aan het voorkomen van Alzheimer. Niks op tegen. Er zijn zeker onderzoeken geweest die zouden aantonen dat het trainen van de hersenen een gunstige uitwerking heeft bij het voorkomen van dementie.

Voor wat betreft bordspelen is daar nog wat uitgebreider onderzoek naar gedaan. Zie https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3758967/. Het komt op het volgende neer: als mensen slim zijn en niet depressief, dan hebben ze minder kans op depressie. Schakers worden minder snel dement, maar als je de factoren slimheid en depressie eruit haalt, worden ze even snel dement als anderen. Kortom, schakers zijn om te beginnen wat slimmer en minder vaak depressief dan anderen. Of dat komt doordat je van schaken slimmer en vrolijker wordt dan wel omdat slimme en vrolijke mensen een grotere neiging hebben om te gaan schaken, is niet duidelijk. (Neem me niet kwalijk voor de weinig wetenschappelijke terminologie.) Zie verder ook de link die ik gaf.

Maar daar gaat het me niet om. Als je googelt op ‘schaken en dementie’, krijg je een eindeloze reeks succesverhalen – dan denk ik: goeie marketing. Maar waarom moet schaken per se gezond of nuttig zijn? Verdoe ik mijn tijd als ik iets doe wat ik gewoon leuk vind, in plaats van iets wat bijdraagt aan mijn maatschappelijke positie? Mag ik niet schaken als dat tijd in beslag neemt voor ‘gezonde’ activiteiten als sporten? En waarom zou je anders niet gewoon het leuke van schaken benadrukken?