Na 20.Dc2 Le7 is 21.Lh5+ nog sterker!

Sluitingsdatum redactie van Boleslavsky’s Caro-Kann bis Sizilianisch 1968 bewijst dat Lilienthal niet pas na Fischer – Geller 20.Le2-d1 analyseerde. Nog in NCO, Nunn’s Chess Openings 1999 (“Every move in this book has been personally examined by one of the four authors, who accept responsibility for both the moves and the evaluations”) geeft John Nunn zelf 20.Ld1! +. De oude claim “onweerstaanbare aanval, Wit wint in alle varianten” is niet houdbaar na 20… Kd7! 21.Tf7+ Kc6 22.cxd5+ exd5 23.Lb3 d4!, zie boven. Dezelfde idee valt aanzienlijk te versterken met eerst 20.Lh5+ g6 21.Ld1! (niet 21.Lg4? van Elie Agur 1992) en dan is na 24… d4 25.Df2! +– (SF17.1 NNUE). 20.Lh5+ g6 21.Ld1! is ongeveer gelijkwaardig aan 20.Lf3 van Agur 1992, 20.Dc2 is ‘nog gewonnener’, Tal had met 21.Lh5+ na 20… e4 i.p.v. het gespeelde 21.Lg4 nog sterker gehad. Op 20… Le7 is 21.Lxe7 veel sterker dan het door Petrosjan aangegeven 21.Dxh7, na door O’Kelly als gezamenlijke analyse met Geller vermelde 21.Lxe7 Kxe7 22.Dxh7 Tb8 (verergert de zaak) 23.Dxg7+ Kd6 zou de zwarte koning niet onveiliger staan dan de witte, daar deugt niets van.

Weer paar jaar verder heeft chessbites meer dan elf, nadert de twaalf miljoen partijen en is de link naar bedoelde partij chessbites.com/Games.aspx?d=rCCLpAQ

De voornaam van de witspeler heb ik van Stefan Bücker, die Gutman over de partij had gesproken.

Door veranderingen bij ChessBites (sinds 2023 meer dan 9 miljoen partijen, aantal nadert de 10 miljoen) nieuwe link nodig naar de bedoelde partij: chessbites.com/Games.aspx?d=pLxoArC

De engine van chessgames geeft stilstaande momentopnamen na bepaalde per geval wisselende tijdsduur.

Vanwege dat contra-intuïtieve 12.Le2-d3 heb ik de online engine van ChessBase op 3 vertakkingen ingesteld met op diepte 30 de ranglijst:

1. 12.Ld3 =0.18;   2. 12.Lf3 =0.17   en 3. 12.f3 =0.13.

Dat 12.Le2-f3 is voor ons thema interessant.

Over 6 dagen is het 54 jaar geleden dat ik 12… a7-a5 had gedaan op 12.Le2-f3 en dat Donner star volhield dat heel beslist 12… Dd8-e7 moest geschieden, maar … exd4 überhaupt – waartegen hij tien dagen daarna, zij het met de witte L op g2, zijn enige nederlaag ooit tegen Geller leed – was principieel fout (“Ik heb vaak met dit type stelling gespeeld, dit is heel erg slecht voor Zwart”).

De analyse van CB van rangnummer 2 na 11… Pc5 begon met 12.Le2-f3 Pf6-h7 13.Lf3-d1 (geen partij mee gevonden) 13… Pg5 14.f3 f5 15.Dd2 fxe4 16.Lc2.

Aandacht verdient ook 13… Dh4 14.f3 en per diepte fluctueert of het eindspel 14… Pg5 15.Df2 Dxf2+ 16.Txf2 wel of niet binnen de gelijkspelmarge is.

In plaats daarvan is een niet zelf bedachte heksenketel mogelijk, namelijk 14… Lxh3 15.Pdb5 Lxc3 16.bxc3 Te7 17.gxh3 Pxe4 18.Dh2 Pxc3 19.Lf2 Dxc4 20.Pxc3 Dxc3 21.Tb1 b6 waarvan in het predigitale tijdperk de vroegere Losbladige vermoedelijk zou zeggen: “Dat moet nog nader worden onderzocht”.

Correctie: chessgames.com/perl/chessgame?gid=1075728

Capablanca volgde het voorbeeld van Lasker – Burn 1909 tegen Doez-Chotimirsky 1913. 16… Lxf3 17.gxf3 Ph518.Lxd4 exd4 19.Dd2 en nu acht ik het boven de menselijke vindingrijkheid om de achteruitzet 19… Dc7-d8 gevolgd door 20.f4 g5 te bedenken; gelukkig biedt ook het door Kasparov beter voor Wit genoemde 16… Pxf3+  17.gxf3 Ld7 18.Pg3 in werkelijkheid nauwelijks voordeel. Tussen de partijzet 16… Tac8 en het door zowel Capablanca als Kasparov aanbevolen 16… Tfc8 is om de vierde en vijfde plaats een concurrentieslag op diepte 26-29 ten gunste van 16… Tac8, 16… Pd7 staat op drie. In My Chess Career schrijft Capa dat hij indien opnieuw in deze positie hij 12.d5 zou spelen. Lasker meende het 12.h3 (en pas een zet later Pf1) van een jaar eerder twee keer tegen Tarrasch te kunnen uitsparen.

Ik kijk er niet van op dat een obscure koningsgambiet-enthousiast 8.Pf3-e1 in chessgames.com/perl/chessgame?gid=107528 ‘passief’ noemt, alsof Wit daardoor verliest, van Kasparov vind ik voor 12.Pd2-f1 zo’n bevooroordeelde etikettering ontluisterend, al wil ik niet beweren dat het zo goede zetten zijn.

e1 resp f1 zijn niet als definitieve standplaats gedacht, in schaken kun je achter de linies hergroeperen en je hoeft niet te slaan, zodat soms zettenlang spanningen overeind kunnen blijven, vergelijk met Konings-Indisch. Methoden om de centrumspanning te handhaven na het ingevoegde 12.h3 o-o of de tegenwoordig gangbare volgorde 8… o-o 9.h3 zijn 13.a4, 13.a3, 13.Pb3, er is ook de weinig voorgekomen achteruitzet 13.Ld3-b1 van Simagin 1947, het antwoord van Bronstein was ook een achteruitzet 13… Le7-d8 en dat kreeg een ! van de Pachman van de jaren ’60.

In de twee partijen Lasker – Tarrasch 1908 was de volgorde 8… Pa5 en 12.h3 o-o 13.Pd2-f1, in Euwe -Kramer 1941 (o.a. te vinden door in similar games Yates – Rubinstein één van de twee partijen Lasker – Tarrasch aan te klikken en dan aldaar ‘similar games’) 8… o-o, Euwe speelde het 16.Pg3 waarmee Lasker de derde partij had verloren. In het boekje van Euwe en Modern Chess Openings 1939 had tot dan 16.Lg5 waarmee Lasker de vijfde partij had gewonnen onterecht als sterkste gegolden. De rehabilitaie van 16.Pg3 door Euwe had echter geen voordeel horen op te leveren. Ik ga er niet op in dat Euwes vervolg en zijn analyse daarvan niet helemaal deugen, behalve dan datZwart met de achteruitzet 20… Le7-f8 een afdoende verdediging zou hebben gehad.

“De grote technici uit de twintigste eeuw, zoals Rubinstein en Capablanca, bouwden voort op Steinitz, en wisten nog verschillende positionele kenmerken aan de zijne toe te voegen, zoals bijvoorbeeld die van de meerderheid op de damevleugel.” (Hans Bouwmeester: Prisma-Schaakboek 1960, hoofdstuk Positiespel, blz. 139)

Tarrasch had in zijn annotaties van de partij hierboven een ongelukkige hand bij de momenten waarop hij – om zijn eigen bewoordingen te gebruiken – de “Gegenchance” f2-f4 uitspeelde tegen het “Bauernübergewicht auf dem Damenflügel”. Na 14… Pe6 15.Pxe6  Dxe6 16.f4? (16.Pe4!) vervolgt zijn analyse met 16… Pf5, maar 16… Dg6! is beter voor Zwart. Goed getimed f2-f4 zag ik in computervarianten voorbijkomen, markant voorbeeld 14… Pe6 15.Pe4! Pg6 16.Pxe6 fxe6 17.Pd2! Df7 18.Le3! (achteruitzet) Le7 19.f4 of 19.g3 Pf8 20.Dxf7+ Kxf7 21.f4.

Het hoofdstuk De pionnenmeerderheid op de damevleugel van Euwes Oordeel en plan heeft na 14… Dxd4 in chessgames.com/perl/chessgame?gid=1271260&comp=1&kpage=1#kibitzing de tekst “Deze stelling […] heeft de theorie vroeger enige hoofdbrekens bezorgd […] wanneer de dames werden geruild, dacht men, dat wit in het eindspel stellig niet slechter zou staan, daar wit over iets meer ruimte beschikt en alle stukken bij de hand heeft.   Bij deze laatste conclusie werd echter de betekenis van de pionnenmeerderheid op de damevleugel over het hoofd gezien.”

Ik signaleer dit en voel mij niet geroepen om gedetailleerd op de partij in te gaan. Alleen dit: de niet gespeelde achteruitzet 37… Le6+ was winnend geweest en de remisezet 41.Kg6! is voor de computer een peuleschil, in het mensenschaak een probleemzet die je maar moet zien en dat is een hele kunst!

In zijn Dreihundert Schachpartien ziet Tarrasch 14… Pxb3 15.e6, 15… Pxb3 16.e6 en 17… c5 18.e6 wèl; de winstvoortzetting 18.e5-e6 in de partij ontgaat hem zowel tijdens het spelen als in de analyse achteraf.

Op 11.Pd4 (“Droht 12. Sc6” [Tarrasch – Mortimer, Monte Carlo 1902 11… c6 12.Pxc6! en Wit won] “Der Springerzug geschieht hauptsächlich, um zu verhindern, daß Schwarz sein Bauernübergewicht auf dem Damenflügel mit c7-c5 zur Geltung bringt […] c7-c5 würde 12. Sb5:, Tb5: 13. La4, Ld7 14. f2-f3 zur Folge haben.”) 11… Ld7 12.c3 of 9.c3 vind ik 12… c5 resp. 9… c5 consequent, er zijn mij geen praktijkvoorbeelden mee bekend, allemaal niet genoeg om Wits voordeel aan te vechten.

16.Lg5-e3 (Tarrasch’ ‘weerlegging’ van 16… c5? door 17.Pdxb5 d4 18.Pd6+ en La4 is geen overduidelijke winst; 18.La4, 18.Ta7 en 18.Ted1 zijn dat wèl en misschien is ook 18.Lxd4 sterker) “Dieser keineswegs naheliegende Rückzug ist der schwerste Zug in der Partie, das Resultat einer halbstündigen, tiefen und richtigen Überlegung. Auf 16. Se6: würde Schwarz nach fe langsam, aber sicher in Vorteil kommen, denn nun ist der Punkt d5 gut gedeckt, so daß der c-Bauer vorgehen kann, und die Bauernphalanx ist unwiderstehlich. Die Gegenchance von Weiß aber, der f-Bauer, ist dann durch den Bauern e6 gehemmt, so daß Weiß, auf eine völlig passive Verteidigung beschränkt, schließlich verlieren müßte.” MISKLEUN, de computer denkt daar fundamenteel anders over. In het menselijke schaak is het overigens heeltegaar niet ongewoon dat iemand zich in prachtstelling laat overspelen.

Vergelijkbare taxatiefout maakt Tarrasch bij 14… Pc5-e6 in plaats van de ook volgens hem sterkere partijzet 14… Pg6 met “Der mehr glänzende als gute Zug 15. Sc3-e4.” Anders dan T. oordeelt staat Wit na 15… Pg6 16.Pxe6 fxe6 17.Pg3 goed en met het computeralternatief 17.Pd2 nog veel beter. Ook 15.Pxe6 Dxe6 en nu niet 16.f4 van T. maar 16.Pe4 bijv. 16… Pf5 17.Ta7 Dg6 18.Dxg6 hxg6 19.Tfa1 en heel opmerkelijk 15.Pce2 Pxg5 16.Dxg5 Pg6 17.Dg3 Tb6 18.Ta8 Ta6 19.Txa6 Lxa6 20.Ta1 Lb6 21.h4 Lc5 22.h5 zijn sterk. Ik moet mij inhouden om de omvang binnen de perken te houden.

Het door Tarrasch aanbevolen 14.Lxe7 Lxe7 15.f4 is met ! bij 14.Lxe7 in het Euwe-deeltje van 1964 overgenomen. Ik geef toe dat op mij het pionnenduo e5-f5 na 15… o-o 16.f5 intimiderend overkomt. De engine van database.chessbase geeft vier vertakkingen met minteken van beter voor Zwart 16… Lg5; 16… Ld8; 16… b4; 16… Pxb3, in het vervolg van die varianten zie ik Wit telkens vroeg of laat met f5-f6 of onder omstandigheden e5-e6 doorstoten, ik verwacht niet dat het oordeel verandert als ik meer geduld heb met de machine.

Als alternatief op zet 13  geeft T. alleen c3 en het boek van Keres uit 1969 met ! 13.Ta7. Dat zijn mogelijkheden die de witte stelling zeker niet bederven, maar anders dan de partijzet 13.Pc3 die op sommige dieptes zelfs op één komt, komen die niet in de computerkeuze van de bovenste vijf.

In plaats van 14.Dh5 geeft de CB-engine 14.Df3, we kunnen nu wel met zekerheid zeggen dat T. dat nooit zou doen. Illustratieve voortzetting 14… Db7 15.Tfe1 Pe6 16.Le3 Dc7 17.Pxe6 fxe6 18.Ta7 Tb7 19.Ta8 Pf5 20.Tea1 of 17.h3 Pxd4 18.Lxd4 Le6 19.Ta7 Tb7 20.Ta6.

Bij 21… f5? beweert t. dat Lb4 achteruit moest en Tsjigorin zelfs dat 21… Lc5 voordeel voor Zwart is. De sterkste zet volgens de engine is 21… De7, 21… Db7 en 21… Dd8 bieden geringer voordeel. 21… Lc5 geeft geen voordeel na 22.Pe2, wèl na de zet van T. 22.Le3.