Zoek maar eens op in de boekjes van Euwe!

In principe heb je gelijk, 1. f4 kan nog van alles worden: Koningsgambiet, Oostenrijkse aanval in de Pirc, Siciliaans. Maar hoe noem je het dan op de eerste zet?

Voor Hollands in de voorhand moet Zwart d7-d5 spelen.

De Duitse schaakterm luidt “im Anzug”,

bij kaartspelen is het wél “in der Vorhand”.

Ik heb altijd gedacht dat “in de voorhand” of “in de nahand” betekende dat Wit (of Zwart) een opening met verwisselde kleur speelde, waarbij Wit “in de voorhand” een opening van Zwart speelde en Zwart “in de nahand” een opening van Wit. Dus dat een opstelling met c2-c4 van Wit en e7-e5 van Zwart niet alleen Engels, maar ook “Siciliaans in de voorhand” werd genoemd. De voorhand zou dan zijn dat Wit eerst aan zet is, voordat Zwart Pg8-f6 kan doen, zoals in de verwisselde opening met 1 e2-e4 c7-c5 2 Pg1-f3 het geval is.

Ik ben opgegroeid met de twaalf openingsdeeltjes van Euwe (van de overbuurman, als twaalfjarige allemaal doorgenomen). Daar ken ik de termen ‘in de voorhand/nahand’ uit. Ik vroeg me af of Euwe degene was die die termen als eerste in verband met het schaakspel gebruikte. Zie ook een boek van zijn hand uit 1931: https://www.scribd.com/document/409666881/De-beginselen-van-alle-schaakspel-door-M-Euwe, voorhand: p. 101, 112, 113; nahand: p. 119. Ouder heb ik niet gevonden.

De Dikke Van Dale geeft als betekenis (4) van voorhand: ‘(kaartsp.) aan de voorhand zijn of zitten, als eerst moeten uitspelen, (fig.) de eerste kans of keus hebben’. Bij Euwe is de betekenis van voorhand en nahand ‘een opening respectievelijk met wit of met zwart spelen’. De in bovenstaande verwijzing genoemde voorbeelden hebben het niet allemaal gehaald als enigszins geaccepteerde term. ‘Tweepaardenspel in de nahand’ en ‘Koningsindisch in de voorhand’ kom je nog regelmatig tegen, al wordt voor de laatste steeds vaker ‘Koningsindische aanval’ gebruikt (een vreselijk anglicisme – germanisme? – natuurlijk, zo gaat ons nationale erfgoed verloren!)

ChatGPT heeft het dus waarschijnlijk goed wat betreft de verwijzing naar het kaartspel, de rest zullen we maar digitale literatuur noemen. Doet me denken aan een boekbespreking in de Volkskrant van een meestal serieuze recensent die Bismarck de eerste keizer van Duitsland noemde.

I: De uitdrukking “in de voorhand” in het schaken verwijst naar een situatie waarin een speler een voordeel heeft dat hen in staat stelt om de volgende zetten te bepalen of de tegenstander onder druk te zetten. Het idee is dat je als het ware de controle hebt over de situatie, vergelijkbaar met het hebben van een hand die je kunt gebruiken om je strategie uit te voeren.

De oorsprong van de term is niet helemaal duidelijk, maar het kan verband houden met de manier waarop kaarten worden gespeeld, waarbij een speler kaarten “in de hand” heeft die ze kunnen gebruiken om hun tegenstander te verslaan. In schaken betekent het dat je een strategisch voordeel hebt dat je in staat stelt om de uitkomst van het spel te beïnvloeden.

Als je meer wilt weten over schaken of andere termen, laat het me gerust weten!

En dat blijkt maar weer.

Stockfish pakt het na 21… h5 22.h4 hardhandig aan met 22… g5 23.hxg5 h4 24.gxh4? Dh5 met winnend voordeel. Of ik dát had gedurfd, betwijfel ik, maar als je kijkt naar zwarts controle over het centrum en het lamme witte paard, valt het oordeel wel te begrijpen.