Dat de denktank voorkomt in de column nrf-autosport.nl/index.php/kaartlezen/column-kaartlezen-in-de-praktijk/774-ronde-door-vriesland-2020-traject-1-uitleg, vijfde regel onder het kopje ‘spookcontroles’, is niet heel verwonderlijk: de schrijver van die column (ondergetekende, Rob de Vries, SV Promotie Zoetermeer) is ook schaker (en clubblad-redacteur)!

Het Großes Schach-Lexikon van Klaus Lindörfer, 3. Auflage 1984 meent dat ‘Qualität’ in het Engels ‘quality’ heet.

Het woordenboek van Mackensen heeft onder de voorbeelden van het lemma ‘Deutsch’ met hoofdletter ‘Der D~e Krieg [1870-71, = der D~-Französische Krieg]’, der Deutsche Krieg is de Pruisisch-Oostenrijkse Oorlog van 1866!

Duits voorbeeld van ‘kleine Qualität’ in de ‘Nederlandse’ betekenis bewijst niet dat van een ‘Hollandismus’ sprake is.

Ik hoopte al op je, Henk, ik ben niet zo thuis in het Duits. Ik heb gekeken in het Digitales Wörterbuch der Deutschen Sprache; dat leek me redelijk gezaghebbend. Daar wordt Qualität in de schaakbetekenis niet genoemd.

Ik heb ondertussen wel een voorbeeld gevonden van ‘kleine Qualität’ in de ‘Nederlandse’ betekenis.

Nou nog de vraag wanneer de term voor het eerst gebruikt werd. Daarvoor had ik natuurlijk gelijk naar Edward Winters Chess Notes (nr. 7226) moeten gaan. De oudst bekende vermelding van ‘Qualità’ staat in een boek van Giambattista Lolli uit 1763. Maar voor de vraag hoe die eraan is gekomen, hebben we een Italiaanse taalkundige nodig.

Qualität in het Deutsches Wörterbuch in 3 Bänden van Prof. Dr. Lutz Mackensen: “[…] Wegnahme des Turms durch Springer (Läufer, beim Schach);”.

Originalton Hans Kmoch in Die Kunst der Bauernführung over Le4xd5 in chessgames.com/perl/chessgame?gid=1007528

“Als Tarrasch die Partie nachher vorführte, machte er zu diesem Zuge die Bemerkung: ,,Opfert die kleine Qualität.” Worauf sich Schreiber dieses nicht enthalten konnte einzuwerfen: “Sie meinen wohl ,Gewinnt die kleine Qualität’ ” — was der Praeceptor Germaniae als eine persönliche Beleidigung auffaßte.

Für Tarrasch stand es fest, daß der Läufer stärker ist als ein Springer; er pflegte den Wertunterschied zwischen beiden ,kleine Qualität’ zu nennen.”

Ik heb er een: zie https://nrf-autosport.nl/index.php/kaartlezen/column-kaartlezen-in-de-praktijk/774-ronde-door-vriesland-2020-traject-1-uitleg, vijfde regel onder het kopje ‘spookcontroles’!

Het meest voor de hand liggende voorbeeld van een begrip dat bij het schaken een geheel eigen betekenis heeft gekregen, ljjkt me ‘de kwaliteit’. De DvD geeft een aparte definitie voor het schaakbegrip, maar woordenboeken in Duitsland en Frankrijk (waar schakers een vergelijkbare term gebruiken) doen dat niet. Ik zie ook geen duidelijk verband met andere woordenboekdefinities, dus ik vraag me af waar de bij het schaken gebruikte betekenis vandaan komt. De Duitse en Franse schakers lijken het begrip ‘de kleine kwaliteit’ voor het verschil in waarde tussen toren en twee lichte stukken in ieder geval niet te kennen.

Ik vroeg me van ‘in de denktank’ ook af in hoeverre het buiten denksporten gebruikt wordt en heb er (in onze betekenis) geen voorbeelden van gevonden. Maar ook wel logisch, want in het dagelijkse leven is het heel zeldzaam om in de denktank te gaan.

Gelijk even opgezocht. De DvD geeft als tweede hoofdbetekenis van ‘overzien’, onder 3: ‘over het hoofd zien: dat is een fout in zijn redenering die ik bij de bespreking heb overzien; (in ’t bijz.) (bij bordspelen als schaken enz.) een voortzetting […] overzien, daar bij het overwegen van een zet […] geen rekening mee houden’. Dus niet alleen bij schaken, maar wel een bijzondere vermelding.

Dat was wat ik dacht. Maar ik keek nog even naar ’think tank’ op de Engelse wikipedia (met verwijzing naar een boek waarvan het google-voorbeeld net de bedoelde quote niet laat zien) en daar lees ik dat het precies andersom is. De term ’think tank’ werd vanaf ongeveer 1890 in Amerikaans Engels gebruikt voor ‘hersenpan’ of de inhoud daarvan, en inderdaad pas vanaf 1958 in de huidige woordenboekbetekenis. In de hersenpan duiken is wat een schaker doet, en dat staat dus dichter bij de originele betekenis!