Op Schaaksite.nl willen we ook artikelen publiceren over schaken en kunst. Het schaakspel is door de eeuwen heen een geliefd thema in de kunst. In dit artikel maken we een reis door de tijd en ontmoeten veel stijlen en stromingen in de schilderkunst. Alina l´Ami heeft 16 prachtige schilderijen uitgekozen voor haar artikel op haar site. Dit artikel is vrij vertaald en bewerkt door Teun Koorevaar voor publicatie op Schaaksite.nl

‘Schaken is als liefde en als muziek, het heeft de innerlijke kracht om mensen gelukkig te maken’ (Siegbert Tarrasch).

‘Aljechin is een dichter die een kunststuk uit iets creëert dat nauwelijks een ander zou inspireren om een ansichtkaart naar huis te sturen’ (Max Euwe).

‘Niet alle kunstenaars zijn schakers, maar alle schakers zijn kunstenaars’ (Marcel Duchamp).

‘Ik ben nog steeds een slachtoffer van het schaken. Het heeft alle schoonheid van de kunst en nog veel meer. Schaken is puurder dan kunst in zijn sociale betekenis’(Marcel Duchamp).

Al sinds mensenheugenis is het schaakspel sterk verbonden met de kunst. Eeuwen geleden waren de eerste mensen die schaakten kunstenaars. Sindsdien wordt het schaakspel met zijn ingewikkelde patronen als motief gebruikt in veel artistieke producties (schilderijen, etsen, tekeningen, fotografie, film en video, muziek enz.).

Verbazingwekkend of niet, er zijn zo veel schilderijen met schaken als hoofdthema, misschien wel meer dan 500? We kunnen zelfs, met permissie, zeggen dat het schaakspel het favoriete spel is in de schilderkunst. Wat heeft al deze kunstenaars bewogen? Misschien de symbolische kracht , het mystieke of de rijkdom van de verbeelding?! Misschien omdat schaken een spiegel van ons leven is. Of misschien, omdat het spel, zoals we dit nu kennen, enkele conventionele eigenschappen heeft. Een elite status, intellectuele virtuositeit, politieke strijd en onuitputtelijke artistieke bronnen. Misschien wel een beetje van alles…

Ik vond het fijn dit artikel te kunnen schrijven ondanks dat het op sommige momenten moeilijk was door mijn beperkte kennis van kunst en van stijlen in de schilderkunst. Maar nu weet ik meer dan voorheen, ik voel me intellectueel rijker en gelukkiger na dit verspreide materiaal bijeen gebracht te hebben.

RENAISSANCE

In de Middeleeuwen toonde de kunst in het algemeen de hemel en de heiligen en dit had weinig te maken met wat er op onze aarde gebeurde. Vanaf de 14de eeuw begon de mens zich zijn betekenis in de wereld te realiseren. Deze wedergeboorte of ‘renaissance’ werd weerspiegeld in de kunst. Kunstenaars begonnen het (christelijk) verhaal uit te beelden op een menselijke manier.

Het duurde nog geruime tijd voordat deze ‘renaissance’ met als hart Italië , Noord- Europa had bereikt. De vroeg Nederlandse school hanteerde al een gothische stijl die voor Noord-Europa werd gezien als een voorloper van de ‘renaissance’.

NATURALISME:

In de kunst refereert het naturalisme aan het afbeelden van onderwerpen in een natuurlijke omgeving, dit als reactie op het romantisme. Het naturalisme begon in de vroege renaissance als kunsttype dat veel aandacht besteedde aan accurate en precieze weergave van de werkelijkheid.

BAROK & ROCOCO

ACADEMICISME:

Academische kunst was een beweging en een stijl van schilderen die in Europa in de mode was van de 17de tot de 19de eeuw. Deze richting legde veel nadruk op stricte esthetische regels die door de kunstacademies werden opgesteld. Men trachtte tot een synthese te komen tussen de neoklassieke en romantische stijl.

DE 19e EEUW

ROMANTICISME:

Romanticisme was een complex artistieke, literaire en intellectuele beweging in de tweede helft van de 18de eeuw in West-Europa en nam in belangstelling toe tijdens de industriële revolutie.

REALISME:

Realisme is de visuele kunst die refereert aan de algemene poging om zaken in overeenstemming met seculiere en empirische regels af te beelden.

De schakers is een genre schilderij uit 1876 van de Amerikaanse kunstenaar Thomas Eakins(1844-1916). Het is olieverf op een klein paneel met de beeltenis van Eakins ‘vader Benjamin en stelt een schaakwedstrijd voor. De twee spelers zijn Bertrand Gardel (links), een oudere leraar Frans, en de wat jongere George Holmes, een schilder. De mannen bevinden zich, in de late namiddag, in een donkere Victoriaanse salon met houten lambrisering. Het spel is ver gevorderd, er zijn al veel stukken geslagen. Holmes, de jongere speler, lijkt de schaakwedstrijd te winnen , hij heeft de dame van zijn tegenstander geslagen , en zijn eigen zwarte dame is goed gepositioneerd op het midden van het bord .

Eakins schilderde de schakers voor zijn vader, en ondertekende het schilderij in het Latijn, “Benjamini.. PINXIT Eakins.. ’76 Filius” – “de zoon van Benjamin Eakins schilderde dit” in kleine letters op de lade van de tafel.

Auteur Martin Berger analyseerde de inhoud van het schilderij tot in detail. De poging van de jongere schaker om de oudere schaker (koning) te doden (mat te zetten) is analoog aan het Oedipus complex . Door de manier waarop zijn vader Benjamin is geplaatst, in tegenstelling tot Eakins de schilder, kan het gezien worden als een psychologische “conflict” dat over de as van het schaakbord wordt uitgevochten. In dit licht is het niet toevallig dat het schilderij gemaakt werd op een houten paneel in plaats van op canvas.

SYMBOLISME:

Het symbolisme ontstond rond 1880 en werd overschaduwd door het modernisme. De symbolisten verwierpen de burgerlijke conventies en benadrukten verstorende en verstoorde gemoedstoestanden. Ze werden vaak beïnvloed door spiritualisme, anarchisme en socialisme, geloofssystemen die de burgerlijke wereld vreemd waren.

Dit schilderij, getoond in 1943 op de Herfstsalon , is vol van symboliek. Een vrouw met een angstige houding lijkt op zoek te zijn naar het antwoord in de ‘kaarten’. Het is tegelijk een boodschap van hoop- het lijkt geduld aan te moedigen in tijden van nood – en een kaartspel met dezelfde naam, geduld is een andere naam voor solitaire. Het schaakbord roept dezelfde suggestie van geduld op dat ook van belang is in het schaakspel.

IMPRESSIONISME:

Het impressionisme ontstond tussen 1860 en 1900 in Frankrijk, en al snel ontwikkelden zich plaatselijke varianten. De impressionisten verwierpen de academische tradities voor het weergeven van de wereld. Hun schilderijen roepen sterke, maar vaak subtiele, op waarneming gebaseerde indrukken van zonlicht, kleur en schaduw op.

POSTIMPRESSIONISME:

Deze stroming kwam eind achttiende, begin negentiende eeuw. Het was hoofdzakelijk schilderen van stillevens en landschappen. Zij waren ontevreden met de preoccupatie met de natuur, het licht en de vluchtige indrukken van het impressionisme. Zij gebruikten graag veel kleuren en schaduwen en legden de nadruk op vormgeving en structuur.

Het schilderij is een groot doek dat Duchamp’s broers afbeeldt, verdiept in hun schaakspel, terwijl hun vrouwen zich ontspannen in de tuin. Dit beeld ontleent zijn inspiratie aan de penseelstreken van Cézanne (Post-impressionisme) en het brede palet van het Fauvisme.

MODERNISME

FAUVISME:

Het Fauvisme is een kunststijl die slechts vier jaar geduurd heeft vanaf 1905. De leider van deze beweging was Henri Matisse. Het woord Fauvisme is Frans voor ‘wild beest’. Het kreeg deze naam omdat zo’n schilderij brede en ongebruikelijke kleuren had. De onderwerpen in het schilderij werden op een eenvoudige manier afgebeeld, maar de kleuren en patronen waren helder en wild.

Matisse presenteert schaken als een intellectuele strijd tussen twee opponenten die door een onzichtbare kracht aan elkaar verbonden zijn en bijelkaar worden gehouden, gebogen over een kleine tafel, die als slagveld dienst doet.

KUBISME:

Het kubisme maakt gebruik van verschuivende standpunten. We kunnen bijvoorbeeld een tafel vanuit verschillende hoeken bekijken: van bovenaf als we staan, vanaf de zijkant als we zitten, dan van onderaf als we een pen van de vloer oprapen. De kubisten proberen dit op doek te vangen en als gevolg daarvan wordt het kubisme beschreven als een conceptuele benadering tot het schilderen.

Het laat-cubistische schilderij van Gris verbindt de ideeën uit het schaken met de kunst door een abstracte behandeling van de horizontale, verticale en schuine lijnen. Op een twee dimensionaal vlak, het canvas, ontstaat niet zozeer de concrete weergave van de schaakstukken, maar de ruimtelijke vectoren van hun bewegingen over het schaakbord.

Ik wil met jullie nog een schilderij delen met dezelfde cubistische stijl, dat ik erg mooi vind.

Marcel Duchamp (1887-1968), de vader van het Dadaïsme, was een Franse schaker en vermaard kunstenaar. Deelnemer aan het amateur wereldkampioenschap schaken van 1924, aan vier Franse kampioenschappen van 1924 -1928 en aan vier olympiades van 1928 – 1933.

Zijn obsessie voor het spel nam toe naarmate hij ouder werd. Over zijn huwelijk in 1927 schrijft Man Ray:’ Duchamp besteedde het grootste deel van de week waarin zij samen waren ,aan het schaken, en zijn bruid in een wanhopige situatie, stond ’s nachts een keer op toen haar man sliep en plakte de schaakstukken vast aan zijn bord. Drie maanden later werd de scheiding uitgesproken.

Duchamp gebruikte schaakthema’s in verschillende van zijn schilderijen en collages.

ABSTRACTE KUNST:

Abstracte kunst gebruikt de visuele taal van vorm, kleur en lijn om een compositie te creëren die kan ontstaan uit een mate van onafhankelijkheid van visuele referenties in de wereld. Abstracte kunstenaars vinden dat schilderijen geen herkenbare

zaken behoeven te bevatten. Zij proberen geen mensen, dieren of plaatsen weer te geven zoals ze in de realiteit voorkomen. Hoofdzakelijk gebruiken ze kleur en vorm in hun schilderijen om emoties te tonen.

EXPRESSIONISME:

Het expressionisme was geen op zichzelf staande beweging, maar er werd algemeen gebruikgemaakt van felle kleuren, vervormde figuren en soms abstractie. Het expressionisme is de kunst van de onrust en een zoektocht naar de waarheid. Het hoogtepunt was in de periode 1905-1920.

.

Klee’s schilderij, weergegeven in de Duitse expressionistische stijl, arrangeert het canvas in een soort patronencode van gekleurde vierkanten die de vorm van een schaakbord aannemen. Deze compositie doet ook denken aan het werk van Kandinsky.

De stukken lijken een abstracte schaakstelling af te beelden; in werkelijkheid geen schaakstelling is maar een artistieke compositie.

SURREALISME:

Surrealistische schilderijen zijn meestal gebaseerd op dromen. De schilderijen zijn gevuld met familiaire onderwerpen die vreemd en mysterieus lijken. Deze schilders hoopten dat men op een andere manier tegen hun schilderijen zou aankijken. De surrealisten hielden zich explicieter bezig met het spiritualisme, de freudiaanse psychoanalyse en het marxisme.

Bernard Delvaille heeft surrealisme ooit om schreven als ´Symbolisme plus Freud´ zoals goed geïllustreerd in onderstaand schilderij van Dali.

Dit schilderij uit 1937 laat verschillende beelden zien zoals: een persoon, een hand, water, een stervende hond, een schaakbord, een klif en meer. Dali wilde laten zien dat hoop en wanhoop reflecties zijn van elkaar, twee zijden van dezelfde medaille.

POSTMODERNISME:

Rond 1980 werd beeldende kunst die de maatschappij bekritiseerde ook wel ‘postmodern’ genoemd. De postmodernisten hechten weinig of geen geloof aan het onderbewuste als bron van creatieve en persoonlijke authenticiteit. Zij waarderen kunst niet omdat die universeel en tijdloos is, maar omdat kunst onvolmaakt, niet-intellectueel, toegankelijk, beschikbaar, lokaal en tijdelijk is.

Hommage aan Lasker is een schilderij direct geschilderd op een echt schaakbord. Op een dag, was de kunstenaar geïnspireerd en in een fractie van een seconde de was het bord dat normaal horizontaal stond vertikaal op zijn ezel geplaatst.geplaatstnormaal horizontale plank was plotseling verticaal draaide zich op zijn ezel. De rigide verdeelde ruimte van het bord is nu veranderd en de verdeeldheid tussen de velden is nu vervaagd.maar een ding is zeker: er zijn geen spelers, geen klok, geen geslagen stukken en geen kibitzers fluisteren betere zetten in je oor. Het nrmale decor van een schilderij met een schaakthema is verdwenen. Alleen het allernoodzakelijkste is overgelaten. En die essenties zijn de zaken waar elke schaker naar kijkt op het schaakbord. Mijn stukken, zijn stukken, ik sla, hij slaat,gelijke stand, voordeel, het gebrek aan voordeel en de structuren van sterke en zwakke velden.

Hier is de dynamiek van de positie zijn teruggebracht tot zijn naakte elementen. De positie van de individuele stukken op het bord, samen met het gebruik van kleur.

De wereld bestaat niet meer, de wereld is het schaakbord.

POP-ART:

Pop-Art is volgens sommigen een afkorting van popular art. De trivialiteit van de consumptiemaatschappij wordt verheven tot het nieuwe en enige thema. Reclame, alledaagse gebruiksvoorwerpen, plaatjes uit strips en de voortbrengselen van de massamedia worden voortaan aanvaard als motieven in de kunst.

Deze vroege surrealistische tekening is gemaakt met de levensgrote schaakstukken, rond een jonge man die schaak speelt.

Geraadpleegde literatuur:

Kunst begrijpen, Stephen Little, Librero

Het Kunst Boek, Waanders Zwolle

Schilderkunst van A tot Z, REBO productions

Op mijn site de Engelse versie van dit artikel

Schaken is zo’n onderdeel van onze cultuur geworden dat schaaktermen veelvuldig in metaforische zin worden gebruikt. Voorbeelden zijn patstelling, ‘global chessboard’, schaken op meerdere borden tegelijk, etc.

Het is daarom niet verrassend dat we deze motieven ook in advertenties terugzien.

Sommige mensen vinden dat schaken het aura heeft intelligent of slim (schakers weten beter). Dit imago zie je vaak terug in advertenties gericht op consumenten. Adverteerders zijn natuurlijk ‘copy-cats’. Als het ene bedrijf succes heeft met een schaakthema volgen andere bedrijven snel.

Het gebruik van het imago van een schaker is echter niet zo populair in de reclame. Gelukkig zijn er een paar goede voorbeelden waarmee aangetoond wordt dat schaakspelers vragen om een product te promoten niet eens zo’n slecht idee is. Veel plezier met onderstaande voorbeelden.

Advanced Micro Devices (AMD is in 1969 opgericht en is gevestigd in Sunnyvale, Californië). Hun corebusiness is ‘computing and graphics solutions’. Ze zijn technologisch sterk en zeer innovatief.

Hieronder Viswanathan Anand in twee AMD-commercials.

Hieronder twee commercials met Gary Kasparov. De eerste is voor het bedrijf Alta Vista, bekend als zoekmachine voor het web en de tweede is voor Pepsi Cola. Iedere keer als ik dit zie krijg ik weer de slappe lach.

Hieronder twee commercials met Veselin Topalov voor een grote bank, Société Générale Expressbank.

Hieronder een grappige commercial van Viktor Kortchnoi voor melk. Kortchnoi is bekend van zijn woede uitbarstingen als hij verliest.

Hieronder de meest recente commercial : Magnus Carlsen en G-Star!

Onderstaande video is een geen advertentie voor een product maar een advertentie voor de match ‘Carlsen tegen de rest van de wereld’, die op 10 september 2010 in New York plaatsvond. Desalniettemin is het fantastisch te zien dat schakers het imago van een product mogen uitdragen.

Tot slot een commercial met internationaal damesgrootmeester Alexandra Kosteniuk. Zij verscheen op billboards in Moskou voor het bedrijf LG computers!

Deze video’s wilde ik graag met jullie delen. Als jullie andere voorbeelden kennen schrijf dit dan even in onderstaande commentaar box.

Alina´s blog

Zie ook de website.

Zie ook de website.

Ik heb een hekel aan de winter. Ik haat het om het koud te hebben, mijzelf in te pakken met stapels kleren, rillend en mopperend vanwege het slechte weer. De vele vertragingen in het openbaar vervoer worden vervloekt en uiteindelijk raak ik uitgeput van het drinken van liters opwarmende thee. Maar de vakanties redden het seizoen Ik moet daar nog wel geduld voor opbrengen. Ondertussen besloot ik om de winter een hak te zetten door af te reizen naar… EGYPTE!

Ik was acht volle dagen lang verbaasd, verbluft en geschokt door de rijkdommen van dit prachtige land, vol van geschiedenis en mysterie. De wieg van de beschaving, een land dat voortdurend aantrekt en meer fascineert dan welke andere plaats op aarde. Ik was verslagen toen ik mij bedacht hoe weinig ik ervan wist: de piramides, de beroemde Sphinx, de Farao’s, Bijbelse informatie, de vloek die aan de tombe van Toetanchamon hing… eerlijk gezegd was ik mij alleen bewust van het topje van de ijsberg.

Terwijl ik mijn horizon verbreedde met een Nijlcruise, was het de eerste keer dat ik een reis maakte zonder te schaken! Ik moet natuurlijk nog een keer terug, om Cairo en het Egyptisch museum te bezoeken. Maar ik ben blij dat ik het zuidelijke deel van de Nijl van Luxor tot Aswan en retour heb gezien. Er zijn daar zoveel verhalen te vertellen, zoveel tempels en graftombes, hiërogliefen, ervaringen en ontdekkingen dat ik makkelijk een hele dag, misschien zelfs twee of drie (of weken?!) nodig heb om tenminste de helft ervan te kunnen delen.

Maar ik zal het proberen aan de hand van twee gedachten die ik tijdens de expedities had. Omdat ik een schaker ben en ik gewoonlijk over schaken schrijf, zal ik mij nu beperken tot… schaken, wat anders?! Ik moet toegeven dat ik tegen mijzelf had gezegd om dit spel terzijde te schuiven om mij te concentreren op de ervaringen tijdens de cruise, een ijdel streven Het ging lange tijd goed totdat mijn aandacht werd getrokken door een prachtig schaakset dat te koop was in een souvenirwinkel. Binnen een paar seconden begonnen mijn hersens te denken aan – waarschijnlijk de meest gevoerde discussie tussen schaakhistorici – de vraag waar en wanneer het schaken is ontstaan – kan het Egypte zijn en niet India of China?

Dit was waarschijnlijk het moment waarop onze gids zijn baan niet meer zo leuk vond, want hij werd gebombardeerd met eindeloze vragen door niemand minder dan ondergetekende. Yehia, die ook archeoloog is, was zo vriendelijk om geduldig al mijn relevante en irrelevante vragen te beantwoorden, en hij leek er zelfs blij mee te zijn Toen ik vroeg naar zijn mening over het ontstaan van het schaakspel, duidde hij onmiddellijk op het bordspel genaamd Senet, wat in veel graftombes van Farao’s is ontdekt.

Foto: Toetanchamon’s Ivoren Senet bord

Het best bewaarde en complete spel is gevonden in de legendarische tombe van Toetanchamon, waar ik ook ben geweest! Helaas voor mij is zijn schat tentoongesteld in het Egyptisch Museum te Cairo of verspreid over de gehele wereld. Alleen zijn mummie ligt (weer) op zijn originele rustplaats. (Ik had een vreemd gevoel bij het betreden van de tombes… een combinatie van opwinding, angst, nieuwsgierigheid, terughoudendheid en een gevoel van wantrouwen over mijn eigen aanwezigheid aldaar!)

Een andere bron voor een Egyptische oorsprong van het schaken is de oude afbeelding die gevonden is in de tombe van Koningin Nefertari (1295-1255 voor Christus) wat haar al spelend met de Senet laat zien.

Het lijkt op schaken, maar als je de afbeelding goed bekijkt dan ontdek je de kenmerken van Senet: een 3×10 bord en de opstelling van de stukken. Het spel startte met de stukken op de eerste lijn waarbij de volgorde door middel van dobbelstenen werd bepaald. Lange stukken behoorden aan de ene speler terwijl de andere speler met de kleine stukken speelde. Deze afbeelding lijkt dus op de start van een Senet-spel.

Natuurlijk blijft de vraag staan of Senet de voorouder is van het schaakspel. Ik veronderstel dat het heel moeilijk is om terug te kunnen gaan naar de allereerste bron… veel informatie is verloren gegaan in het zand van de tijd. Bordspellen zijn geëvolueerd en samengevoegd, ze gaven aanleiding tot nieuwe spelvormen, sommige bleven en anderen verdwenen, en uiteindelijk blijf je over met een onbeschrijfelijk stammenrijk. Probeer het op te lossen als je kan

Egyptologen zijn niet de enigen die gevangen zijn geraakt in het labyrint van mysteries. Sir Lawrence Alma Tadema (1836 – 1912), de Nederlandse schilder van het Victoriaanse tijdperk, was ook geïnspireerd door de Egyptische historie, beeldgegeven in zijn kunstwerk: Schaken, en niet Senet!

Egyptische schaakspelers (1865), privé collectie.

Laten we teruggaan naar het onderwerp, de vraag of Senet de voorouder is van het schaken. Als de historici al moeite hebben met deze vraag, dan kan ik het antwoord al helemaal niet vinden. En toch, ondanks haar vormen en de aanwezige factor van geluk, die mij meer aan backgammon doet denken dan aan het schaken, zijn veel Egyptologen geneigd om te zeggen dat het schaakspel hier, in Egypte, zijn wortels heeft in het mystieke spel Senet. De velden en de stukken in twee verschillende kleuren geschilderd suggereren dat de Egyptenaren een vroege vorm van het schaakspel speelden. Het idee zal onmiddellijk zijn geëxploiteerd door ondernemers met zakelijke belangen. Heden ten dage ben ik daarom wat verbaasd dat men schaaksets verkoopt in plaats van het originele bordspel… misschien komt dat omdat de actuele spelregels van Senet nog altijd discutabel zijn, terwijl de schaakregels vast staan en wereldwijd zijn verspreid en daarom aantrekkelijker is voor consumenten? Persoonlijk zou ik gaan voor het spel van de Farao’s. Bovendien is het heel goed mogelijk dat Senet begon als een spel, maar dat het later een magische of heilige kwaliteit verwierf als onderdeel van een ritueel. Dit zou een ander gemeenschappelijke factor kunnen hebben met het schaakspel dat wij vandaag spelen: getuige de mystieke plaats die het schaken heeft ontwikkeld in films als ‘The Seventh Seal’ en literaire werken waarin de held schaakt tegen de Dood, de Duivel, een god enzovoorts. Dit is een van de krachtige invloeden die Egypte heeft op de menselijke geest: je verbaasd jezelf plotseling met nieuwe ideeën die je maakt, theorieën over verschillende aspecten en in mijn geval het schaken. Ik weet dat ik het wiel opnieuw uitvind, maar dat maakt niet uit; de weg van onthullingen en ontdekkingen is belangrijker dan het uiteindelijke doel, ten minste voor mij in dit specifieke geval.

De andere gedachte waarover ik hierboven schreef is meer van organisatorische aard: waarom hebben we niet meer toernooien op schepen?! Ik denk dat het een fantastisch idee is, niet alleen voor schakers maar ook voor overige betrokkenen. Wat is beter dan te schaken terwijl je al cruisend van haven naar haven vaart, met je kamer en bed die je overal naartoe volgen?! Het is onmogelijk om verveeld te raken dankzij de variabele keuzes die worden aangeboden door een cruise. Er waren in het verleden wel toernooien van dit soort op de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee, maar ik vraag me af waarom er niet veel meer zijn? Ik zou zeker geïnteresseerd zijn om deel te nemen! Laat het mij weten als je iets hoort.

Dit was mijn Egyptische ‘schaak’-ervaring en ik kan je vertellen dat, indien je nog twijfelt om er naartoe te gaan, misschien vanwege hordes toeristen die overal en nergens vandaan komen om de mysteries en heiligheden te ontrafelen, denk nogmaals na! Het maakt niet uit dat ‘we gaan naar Egypte’ als vakantiedoel zo ‘massaal’ klinkt, het is het waard!

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de website van Alina l’Ami (klik hier) en is vertaald door Guido de Romph. Op de website zijn ook meer foto’s van de reis te vinden.

Mijn man staat op het punt de tempel van Abu Simbel te betreden

Nijlcruise

Inderdaad, geluk speelt soms een rol. Ik ben vergeten waar ik het volgende citaat hoorde, maar het was ongeveer dit: "Als je goed bent kun je 2e worden, maar om 1e te worden heb je wat geluk nodig." Het maakte niet uit hoeveel ik de goden, het lot, het weer en natuurlijk de pech de schuld gaf. Ik werd wijzer en bereikte een diepere conclusie: hoe harder ik werkte, hoe meer geluk ik leek te hebben.

Ik kreeg inspiratie voor dit schrijven door mijn eigen partijen in de Roemeense competitie die net een paar dagen geleden is afgelopen. Vreemd genoeg had ik twee partijen, twee totaal gewonnen stellingen, maar ik slaagde erin om er zelfs een te verliezen, de andere werd remise. Dit is duidelijk iets om aan te werken… en ik ben het aardig eens met Donner: "Ik hou van alle stellingen. Geef mij een moeilijk positioneel spel, ik speel het. Geef mij een slechte stelling, ik zal het verdedigen. Openingen, eindspelen, ingewikkelde stellingen en dooie stellingen, ik hou van ze allemaal en zal mijn best doen. Maar totaal gewonnen stellingen kan ik niet uitstaan."

Het eerste diagram hieronder is van mijn wedstrijd tegen Pia Cramling, waarin ik met zwart speelde. Optisch ziet de positie ziet er geweldig uit voor mij, ik was er ook best blij mee en ik was op zoek naar een manier om het punt binnen te halen. ‘Helaas’ is Pia een zeer sterke speelster die vecht tot het einde, valkuilen graaft en problemen creëert voor de tegenstander zo vaak als ze de kans krijgt. Er kwam druk bij van de klok en ik verloor mijzelf in mijn berekeningen, ik blunderde en uiteindelijk… gaf ik op. Maakt niet uit hoe boos ik was na afloop, ik moet toegeven dat ik Pia nog meer bewonderde om zo hardnekkig een moeilijke positie te verdedigen.

Diagram 1

Het tweede voorbeeld is van de cruciale wedstrijd waarin ik gedwongen werd om te winnen, om de gouden medaille met het team te halen. Ik had wit tegen Mihaela Sandu en we waren beiden in de uiterste tijdnood, spelend met nog maar een paar seconden op de klok… beter niet nadenken over het hart van onze teamcaptain

Diagram 2

Tijdens het wedstrijd dacht ik na over bovenstaande stelling: eindelijk sta ik stabiel met twee pionnen voor, wat kan er fout gaan? Dit was het moment waarop ik 60 … Lxh3!? moest beantwoorden, een beste poging.

De seconden vlogen, net als mijn bloeddruk Ik moest terugnemen met de koning 61.Kxh3 en na 61 … Dd7+ besluiten om terug te gaan met mijn koning naar h2 of g4 spelen. Na vele uren spelen, moe en gestrest, kun je je voorstellen dat het niet meer zo eenvoudig was om beslissingen te nemen. Met letterlijk een paar seconden op mijn klok realiseerde ik me dat Kh2 zou leiden tot het eeuwigdurende (62.Kh2 Dg4 63.Pxh4 Dxh4 + 64.Dh3 Df4 + 65.Dg3 Dh6 + en remise. (65.Kh1, in plaats van Dg3, werkt niet omdat 65 … Tf1 + 66.Txf1 Dxf1 67.Kh2 Lg1 + 68.Kg3 Df4# – slechts een voorbeeld van hoe snel dingen fout kunnen gaan) en ik speelde toen de juiste zet 62.g4. Na een paar zetten bereikten we het volgende diagram:

Diagram 3

Keuzes, keuzes… hier is weer een pijnlijk moment, toen ik waarschijnlijk moe was van het berekenen van de vele trucs die mijn tegenstandster had. Ik koos ervoor om Tf3+ met 67.Kg3?? te voorkomen. Gelukkig misten we allebei 67 … Tg2+ en werd het remise door zetherhaling… In plaats van 67.Kg3 was 67.b6 de eenvoudigste manier om te winnen, waar mijn paard van h5 naar g3 zou springen als perfecte verdediger van de witte koning. Bijvoorbeeld: 67 … Tf3 + 68.Dxf3 Dxf3 + 69.Pg3 Lxb6 70.Txb6 Dxc3 71.Txd6 met een technisch gewonnen stelling.

Wat gebeurde er??

Stel je eens het volgende scenario voor: je bent in een opperbeste stemming, je partij is bijna gewonnen en je hebt nog een paar goede zetten nodig om de vijandelijke koning te doden. Je zit comfortabel in je stoel, met een vage glimlach op je gezicht geschilderd, ontspannen en je denkt na over hoe geweldig het leven en het schaken kan zijn. Je denkt: ‘hoeveel elo punten krijg ik nu? Ik denk dat ik na deze partij een wandeling ga maken en daarna misschien die ene film kijken’… je gedachten beginnen af te dwalen, je bent er op het bord niet meer. Dit is de meest gevaarlijke toestand van het schaken. Dit is waar de meeste fouten optreden, wanneer je de concentratie verliest en speelt alsof je stelling uit zichzelf wel zal winnen. Soms gebeurt het zelfs zonder het te merken, je hersenen nemen een korte pauze die fataal blijkt te zijn.

Ondertussen zal je tegenstander proberen om het spel zo ingewikkeld mogelijk te maken om jou te verwarren. Je gaat de stelling, waarvan jij wel weet hoe je die gaat winnen , behandelen terwijl je alleen maar denkt dat je die gaat winnen. In het algemeen is dit geen goeie deal. Hij heeft niets te verliezen aangezien de partij al verloren is en komt met een nieuw plan hoe hij jou het leven zuur maakt. Hij wordt minder nerveus, minder druk … hij doet een zet hier en daar, wacht en zoekt naar eventuele kansen die hem hoop zullen geven.

Aan de andere kant van het bord: jij blijft je winnende plannen volgen… maar welke lijn kies je?! Deze, of die? Zo veel aantrekkelijke varianten, de klok tikt, mensen kijken, ik ben aan het winnen en ik zal winnen! Hmmm, het duurt langer dan ik dacht, doe ik iets verkeerd?! Misschien moest ik toch dat andere plan volgen. Geef ik geen tegenspel hier? Ik ben bang van wel, oh! Dat zou een nachtmerrie zijn, om zo’n fantastische stelling nog te verknallen.

En zo begin je te twijfelen, je raakt geïrriteerd, aangezien jij degene kan zijn die niet won in die volledig gewonnen stelling. Een hardnekkige verdediging en een pokerface dragen in grote mate bij aan het ontwikkelen van deze gedachten. Dus ik zou zeggen dat in de meeste van deze situaties je tegenstander iets te maken heeft gehad met de ommekeer. En geen geluk. Het is ook een deel van je eigen schuld dat je je liet onderdompelen in tegenwerkende emoties.

Onthoud dus het volgende gezegde; "de moeilijkste strijd is een gewonnen strijd winnen". Concentreer je en krijg daarmee die goed verdiende overwinning!

Verslag van de Roemeense competitie.

Dit artikel werd eerder gepubliceerd op de website van Alina l’Ami (klik hier) en is vertaald door Guido de Romph.

Tot mijn schaamte moet ik toegeven dat mijn culturele kennis ontbreekt wat de beroemde meesterwerken van Jorge Luis Borges betreft. De Argentijnse schrijver en dichter kwam vandaag onder mijn aandacht, met dank aan Jan Timman en zijn boek; Een Sprong in de Noordzee. Timman schrijft hierin, naast vele interessante schaakverhalen, ook over literatuur, kunst en verschillende culturen die hij tegenkwam tijdens zijn schaaktoernooien.

In 1982, toen Timman in Buenos Aires speelde, regelde de Argentijnse grootmeester Miguel Quinteros een ontmoeting tussen de Nederlander en Borges, een ontmoeting die een grote invloed op Timman zou hebben. De datum van 2 maart 1982 staat nog steeds levendig in zijn geheugen, de dag dat hij een van zijn favoriete schrijvers persoonlijk zou ontmoeten: Jorge Luis Borges!

Waarom ik hierover schrijf? Allereerst omdat Borges altijd graag schaakte, en een gedicht aan dit spel wijdde. Ten tweede, het toont ons weer hoe leuk en aardig schaken kan zijn: je hebt de kans om mensen die je bewondert te ontmoeten!

Helaas hebben we geen foto’s van hun ontmoeting – de tapes van de tv-ploeg die aanwezig was zijn nooit in Nederland aangekomen. Timman neemt aan dat ze in beslag werden genomen door de junta. We spreken over de moeilijke politieke periode toen dit gebeurde. De politiek draagt ook schuld voor het feit dat Borges nooit een Nobelprijs voor de literatuur ontving, hoewel hij wereldwijd bekend is en beloond werd met vele andere onderscheidingen.

Maar we hebben wel een samenvatting van hun gesprek waarin vele aspecten aan de orde komen; van literatuur tot talen, van geschiedenis tot politiek en natuurlijk hun gemeenschappelijke en favoriete onderwerp: schaken. Borges toonde zijn liefde voor het spel in veel van zijn geschriften en keek naar het schaken als een symbool voor hoge cultuur, behalve dat hij niet hield van het competitie-element. Borges gaf de voorkeur aan de schoonheid ervan. Toen Timman zei dat Bronstein hetzelfde voelde, nam Borges dat als een compliment.

Hieronder kunt u de originele Spaanse versie van het gedicht Ajedrez lezen, evenals de vertaling. Dit gedicht komt uit het boek Dreamtigers.

Ajedrez, by Jorge Luis Borges

van stof en tijd en droom en kwellingen?

* In het oorspronkelijke Spaans is de rijm onmogelijk te dupliceren.

Hoe ziet Borges het schaken, als een spel? “Schaken is een van de middelen die we hebben om de cultuur te redden, net als het Latijn, de studie van de humaniora, het lezen van de klassieken, de diversificatie van wetten en ethiek. (Uit een interview in de Spaanse taal, in het Argentijnse tijdschrift “Ajedrez”, december 1981).

Dit artikel is eerder gepubliceerd op de Engelse website van Alina l’Ami (klik hier) Vertaling: Guido de Romph

31 juli 2011

Twee dagen geleden is het Nederlands Open toernooi van Dieren afgelopen. Zoals gewoonlijk neem ik wat tijd om mijn partijen en mijn ideeën te analyseren, om de dingen die beter moesten te verbeteren of om mezelf te belonen met een paar mooie woorden voor de dingen die ik wel goed deed

Er was een moment dat ik meemaakte welke ervaring voor velen van jullie leerzaam kan zijn: mijn partij in de 8e ronde tegen de legendarische Jan Timman.

Ik verloor deze partij. En ook vrij snel… in feite kon ik al na 12 zetten opgeven, maar de vechtlust die mij kenmerkt liet mij nog 3 uur zitten. Alles tevergeefs natuurlijk: mijn twee "briljante" zetten f5 en e4 waren veel te slecht om nog terug te komen in de wedstrijd.

Toen ik probeerde te begrijpen wat er was gebeurd, hoe ik überhaupt na had gedacht over dit soort zetten, bereikte ik de volgende conclusie: Ik kon niet de schuld geven aan vermoeidheid, en ik ben ook niet zo’n slechte speler om dergelijke ondeugdelijke beslissingen te nemen … was het probleem dan wel?!

Terugkijkend realiseerde ik mij dat ik erg enthousiast was toen ik de indeling voor de 8e ronde zag. Je krijgt niet zo vaak de kans om tegen een bekende speler, zeker een beroemde speler zoals Timman, te spelen en ik was daar heel blij mee. Ik ken zijn partijen, zijn resultaten, en ik heb diep respect voor zijn schaakbegrip. Maar… dan moet ik toegeven dat mijn trots en ijdelheid een rol speelden in dit hele verhaal: Ik wilde gewoon indruk op hem maken, en op mijn man en iedereen die zou kijken naar deze wedstrijd. En mijn hersenen… bevroren.

De meest effectieve methode om de drive om indruk te willen maken te voorkomen is je bewust te zijn van het bestaan ervan. Erkennen dat je anderen wilt imponeren is denk ik de eerste stap naar bevrijding van dat verlangen.

Onthouden; schaken gaat niet om het bewijzen van jezelf, maar om het tot uitdrukking brengen van jezelf.

Er is een radicale observatie in de psychologie dat een integrale rol speelt in de prestaties van elk groot sportman: dat je de beste wedstrijden speelt terwijl je niet "probeert" om op je best te spelen. Je speelde dit spel gewoon omdat je ervan houdt en de magie is ontstaan. Echter, op het moment dat je echt "probeerde" om succes te hebben werd je spel minder plezierig. In feite, the harder you try, the worse you get. Hoe harder je het probeerde, des te minder resultaat behaalde je. Dit brengt ons bij het onderwerp van het te hard proberen te presteren in een wedstrijd, in plaats van alleen maar focussen op het spel zelf. Dit is wat er met me is gebeurd.

Een radicaal alternatief voor het beter te proberen is het ‘zachter proberen’

Heb jij wel eens tevéél je best gedaan?! Je zou nu kunnen zeggen: "Ik doe gewoon mijn uiterste best”, en “Ik verwacht van mijzelf dat ik 110% ga geven" – Klinkt geweldig, maar vaak interpreteren spelers dat op een verkeerde manier en ze proberen het zo hard dat ze ‘over-controle’ krijgen over hun bewegingen. Ze beginnen met het niet willen maken van fouten.

Dat is waar het toe leidt; het staat jezelf niet toe om in je normale wedstrijdritme te komen. Je speelt niet je normale zetten.

Klinkt als: ik ga daar heen en geef 110%, ik doe mijn uiterste best. Als je zo graag wilt winnen dat je de winst bijna niet meer kunt proeven, dan kun je in de problemen komen. Want dat is wanneer je gaat proberen om 120% te geven, net als ik. Dus, een van de dingen die je zou kunnen proberen als je naar de volgende ronde gaat: speel binnen je mogelijkheden, op misschien wel 95% in plaats van 120%. Op deze manier voorkom je dat je teveel wilt. Je wilt niet teveel inzet, je wilt de juiste benodigde hoeveelheid.

En dat is individueel voor iedereen; voor sommige mensen kan dat voelen als 75%, dat het gevoel geeft dat je vertrouwt op je eigen zetten en berekeningen, dat je in vorm bent. Voor andere mensen voelt 99% pas voldoende voor de te behalen winst. Hoeveel het ook mag zijn, je wilt het juiste niveau van intensiteit vinden dat voor jou gaat werken in plaats van tegen jezelf.

Dat is het gevoel dat we proberen te vermijden: je begint je te haasten, je geeft extra intensiteit, extra inspanning, je gaat van start terwijl je teveel wilt en je drukt zo hard door dat je uiteindelijk verliest.

Gedachte nummer 1:

Beperk het voor jezelf. Sinds wanneer zijn obsessies goed?

Gedachte nummer 2:

Focus op kleine doelen of doelen die je wilt bereiken in het spel: een bepaalde pionnenstructuur, een bepaald eindspel etc, in plaats van: ik moet dit winnen! Ik heb het nodig om dit te winnen! Anderen verwachten dat ik win! – NEE! Laten we dit uit het raam gooien. Je wilt zelfvertrouwen dat je kunt winnen, maar je wilt niet dat je overkookt.

Tenslotte, last but not least:

Op wíe probeer je indruk te maken? Je weet dat niemand echt geeft om anderen dan alleen om zichzelf… wat nu actueel is zal snel vergeten worden. Sneller dan je zou denken.

Soms vergeet ik het beste deel van het schaakspel: de mogelijkheid om het te spelen…

Dit artikel is eerder gepubliceerd op de Engelse website van Alina l’Ami (klik hier…) en is vertaald door Guido de Romph.