Het boek is voor het eerst gepubliceerd in 1996, met sindsdien enkele kleine aanpassingen, zowel analytisch als inhoudelijk, opnieuw gepubliceerd in 2024. Het structureert de 101 tips in overzichtelijke categorieën:

• Opening
• Pionnen
• Stukken
• Strategie en tactiek
• Aanval en verdediging
• Eindspel
• Algemeen

Wat ik persoonlijk erg handig vond, is hoe gemakkelijk het is om specifieke tips terug te vinden of snel door te lezen op basis van het onderwerp waar ik naar op zoek was. Deze indeling maakt het boek gebruiksvriendelijk, vooral als je snel bepaalde concepten wilt opfrissen.

Maar heeft het boek mij echt geholpen om al deze grootmeesterlijke ideeën te “begrijpen”? Eerlijk gezegd, natuurlijk niet. Sommige concepten blijven voor mij ongrijpbaar, en wellicht ligt dat aan mij. Misschien ben ik niet slim genoeg om ze volledig te doorgronden, maar ik geloof ook dat het boek soms te snel door belangrijke ideeën gaat. Dat gezegd hebbende, bevat het boek wel een enorme hoeveelheid waardevolle ideeën en theorie, allemaal kort maar krachtig uitgelegd.

Een voorbeeld dat Tony Kosten geeft, is “aim for the weak spots”. Dit is op zich een hele goede tip, maar het wordt niet echt grondig uitgelegd wat deze zwakke plekken precies zijn, en hoe ik ze kan vinden. Zo kan ik ook heel algemeen zeggen: richt je op de zwakke plekken, vermijd de sterke plekken, verbeter je zwakke plekken, zorg dat je sterke stukken sterk blijven, enzovoort. Het blijft daardoor soms wat oppervlakkig.

Dat gezegd hebbende, vond ik het voorbeeld dat hij geeft wel nuttig. Kosten stelt dat je (tip 47), “in plaats van je stukken doelloos over het bord te manoeuvreren, je je moet richten op de zwakheden van je tegenstander.” Als voorbeeld haalt hij de partij aan tussen Sherif en Gabliauskas, Lyon vs. Vilnius 1994. Hier merkt hij op dat wit ziet dat de pion op b7 een achtergebleven pion is. De vraag is dus: hoe kunnen we deze pion aanvallen?

20. Ta4!
    Wit bereidt een verrassende aanval voor om de torens te verdubbelen op de b-lijn, zelfs al is deze gesloten.
    20… Kc7 21. Tb4, Tce8 22. Le2, Kc8 23. Ta1! Pg8 24. Tae1, f5 25. gxf5, Lxf5 26. Tab3

En hier bereikt de strategie van wit zijn hoogtepunt. Volgens Kosten: “De b7-pion is niet meer te verdedigen, omdat als het paard op d7 zich verplaatst, de pion op c5 valt.” Dit laat zien dat de controle van de e-lijn door zwart minder belangrijk is. Verloop:

26. Tb3 Lxh3
27. Txb7 Pxc5
28. dxc5 Txb7
29. Lxa6 Te7
30. Txb7 Txb7
31. Lxe5 Lf1
32. Lxf1 Txb2+
33. Kc1 Tb4
34. a6 Th4
35. Kc2 Pf6
36. Ld3 Th5
37. Lf4 Th1
38. Lf5+ Kd8
39. Kb2
1-0

Veel van de ideeën zijn volgens mij vandaag de dag al bekend bij de gemiddelde schaakspeler, simpelweg omdat er nu zoveel informatie vrij beschikbaar is. Daardoor voelt het boek misschien wat meer gericht op beginners dan het in 1996 was. Desondanks blijft het een waardevol werk, ook voor gevorderde spelers. Het biedt een compacte manier om op een andere manier naar bekende concepten te kijken, en dat maakt het zeker de moeite waard.

Eindoordeel
“101 Tips to Improve Your Chess” is een aanrader, niet alleen vanwege de grote hoeveelheid theorie en tips die in één boek zijn samengebracht, maar ook vanwege de beknoptheid en overzichtelijke structuur. Het zal niet elk grootmeesterlijk idee volledig toegankelijk maken voor iedereen, maar het blijft een krachtig en handig hulpmiddel, zelfs voor gevorderde schaakspelers.

Matthew Sadler, naast Natasha Regan met wie hij het bekroonde boek “Game Changer” schreef (foto Lennart Ootes)

De opkomst van deze engines heeft me zowel geschokt als geïnspireerd. Het idee dat schaken, een spel dat zo diep in de menselijke cultuur is geworteld, zo drastisch kon evolueren door technologische innovatie, is opwindend en ontmoedigend tegelijk.

In oktober 2021 schreef ik een uitgebreide recensie over Matthew Sadler’s “The Silicon Road to Chess Improvement” – een boek dat diepgaand onderzoek deed naar computerschaak en de zetten van schaakengines. Ik was zeer geboeid door Sadler’s vermogen om de complexiteit van de algoritmes en de strategieën van de AI-engines op een toegankelijke manier te ontsluiten. Het boek schetste een beeld van hoe wij deze technologieën zouden kunnen gebruiken om ons eigen spel te verbeteren.

Sadler heeft, samen met Steve Giddins, hun inzichten naar een nieuw niveau getild in dit nieuwe boek “Re-engineering the Chess Classics”. In dit boek gaan Sadler en Giddins nog dieper in op de nuances van computerschaak, met een bijzondere focus op de invloed van AI op ‘de klassiekers’. Deze recensie zal zich richten op dit nieuwste werk, maar ik raad u aan om mijn eerdere stuk te lezen om een beter inzicht te krijgen in de achtergrond van deze technologieën en de impact die ze hebben gehad op het schaaklandschap.

Korte omweg

Zoals velen van jullie ongetwijfeld al weten, heeft ChatGPT een revolutionaire impact gehad op onze samenleving. Het behoort tot een specifieke categorie van kunstmatige intelligentie: taalmodellen. Hierdoor verwacht ik niet dat ChatGPT in de nabije toekomst (of ooit) meesterlijk zal gaan schaken. Het fundament van dit model is immers gericht op het voorspellen van het volgende woord in een reeks, niet op het uitwerken van schaakstrategieën. Zelf was ik niet zo overdonderd door de snelle opkomst en de veelbelovende mogelijkheden van ChatGPT als velen anderen leken te zijn. Dit komt omdat ik een soortgelijke doorbraak al eerder had gezien – Waar? Yep, in onze wereld – in de wereld van het schaken, met de komst van AlphaZero. Naar mijn mening staat ChatGPT tot tekstgeneratie zoals AlphaZero tot schaken stond.

Waarom zou ChatGPT nooit zo goed als onze schaakengines kunnen schaken?

ChatGPT is gebaseerd op de GPT (Generative Pretrained Transformer) architectuur. Het maakt gebruik van een vorm van machine learning genaamd unsupervised learning, waarbij het getraind wordt op grote hoeveelheden tekstgegevens en leert om tekst te genereren die statistisch gezien lijkt op zijn trainingsgegevens. Het model begrijpt de inhoud niet zoals mensen dat doen, maar gebruikt statistische patronen om mensachtige reacties te genereren.

De onderliggende architectuur van ChatGPT is een transformer, specifiek een transformer decoder, die inputs sequentieel verwerkt en outputs woord voor woord genereert. Het is een diep leermodel dat het belang van verschillende woorden bij het genereren van een reactie weegt.

AlphaZero is een computerprogramma dat een ander soort machine learning gebruikt, genaamd reinforcement learning, om bordspellen zoals schaken, shogi en Go te beheersen. AlphaZero leert niet van bestaande spel databases. In plaats daarvan speelt het spellen tegen zichzelf vanuit willekeurige initiële zetten, en na verloop van tijd, door een proces van trial en error, verbetert het zijn spel.

AlphaZero gebruikt een combinatie van diepe neurale netwerken en Monte Carlo Tree Search (MCTS). De neurale netwerken begeleiden de zoektocht naar de beste zet, terwijl MCTS helpt het model verschillende potentiële sequenties van zetten te verkennen. De neurale netwerken in AlphaZero bestaan uit vele lagen van kunstmatige neuronen die getraind zijn om de kans op winnen vanuit een bepaalde bordpositie te voorspellen.

Hoewel beide AI-modellen zijn, dienen ze verschillende doelen en gebruiken ze verschillende methoden. ChatGPT genereert mensachtige tekst door de kans op elk volgend woord in een zin te voorspellen, gebruikmakend van patronen geleerd uit enorme hoeveelheden tekstgegevens. Een schaak AI (als AlphaZero) daarentegen beheerst strategische bordspellen door verschillende sequenties van zetten te verkennen en de kans op winnen in te schatten, gebaseerd op patronen van eerdere – tegen zichzelf gespeelde – spellen.

Het is ook belangrijk om te verduidelijken dat, hoewel ChatGPT gebaseerd is op de waarschijnlijkheid van woorden die elkaar opvolgen, het de inhoud niet echt begrijpt zoals mensen dat doen. Het heeft geen overtuigingen, meningen of gevoelens. Het voorspelt alleen wat het volgende woord is op basis van patronen die het tijdens zijn training heeft geleerd.

Hetzelfde geldt voor AlphaZero. Het heeft geen menselijke kennis van de spellen die het speelt, en het begrijpt deze niet op de manier waarop een mens dat zou doen. AlphaZero vormt geen overtuigingen of meningen over de spellen; het leert gewoon patronen te herkennen en strategieën te ontwikkelen die het waarschijnlijker maken om te winnen.

Maar, waarom dan leren van deze engines, als ze toch niks begrijpen?

Het cruciale onderscheid tussen tekstgenererende AI en schaak AI is de objectiviteit van schaken. Het schaakspel, met zijn vaste regels en eindige mogelijkheden, leent zich veel gemakkelijker voor de algoritmische benadering van optimalisatie van AI dan de complexiteiten en nuances van taal en tekst. In essentie, er is geen ‘beste’ volgende woord – *eend – (dat is er wellicht wel, maar veel lastiger om te verzinnen) maar er is wel een theoretisch beste volgende zet. (*was dit het beste volgende woord? Wie weet…)

Dus, hoewel deze AI-schaakengines het spel niet ‘begrijpen’ op dezelfde manier als een menselijke speler dat zou doen, hebben ze toch een zekere mate van ‘kennis’. Ze zijn geprogrammeerd om patronen en sequenties te herkennen die statistisch gezien waarschijnlijk tot een overwinning leiden. Ze excelleren dus in het identificeren van zetten die de winstkansen maximaliseren. En, dat is precies wat schaakspelers willen toch? Winstkansen maximaliseren? Dit brengt mij dus precies bij de daadwerkelijke recensie.

Het boek dan eindelijk

Het is nu cruciaal voor ons om niet alleen te leren hoe we effectief kunnen omgaan met deze technologieën, maar ook om ze echt te begrijpen. In veel opzichten is dit net zo belangrijk als het begrijpen van de complexiteit van een schaakspel – we moeten de nuances kennen om volledig te kunnen waarderen en benutten wat deze revolutionaire ontwikkelingen ons kunnen bieden. Dit boek kan ons daar zeker bij helpen.

Sadler is een ware virtuoos in het interpreteren van de manoeuvres, tactieken en ‘overwegingen’ van schaakcomputers. Je zou hem kunnen beschouwen als een soort fluisteraar voor schaakengines. Precies om deze reden is zijn boek van grote waarde.

Persoonlijk kijk ik ook graag naar partijen tussen schaakcomputers (van TCEC), zittend voor het bord in een bijna meditatieve staat, alsof ik begrijp wat er op het bord gebeurt. Daar zie ik ze, StockFish tegenover Leela, hun Elo-rating is zo hoog dat ze als buitenaardse wezens aanvoelen. Ik bestudeer hun zetten, zie de evaluaties fluctueren en op de meest intrigerende momenten, wanneer de evaluatie verschilt, roep ik uit: AHA!, alsof ik de onderliggende strategie begrijp, maar dat is in werkelijkheid niet zo.

Dit is exact het moment waarop de expertise van Sadler zijn waarde bewijst. In wezen fungeert hij als een vertaler, die de zetten, de nuances en de ‘overwegingen’ van deze schaakengines – voor zover je die overwegingen kunt noemen – ontcijfert en overbrengt naar mijn begripsniveau. Hij is in staat dit te doen omdat hij niet alleen een bekwaam schaker is, maar ook een diepgaande kennis heeft van deze engines en veel ervaring met hen heeft opgedaan. Daarbij heeft Giddins ook natuurlijk geholpen, al ben ik minder bekend met hem.

Matthew Sadler en Steve Giddins hebben 40 grootmeesterpartijen uit de afgelopen 150 jaar geanalyseerd met behulp van deze AI-engines. Door menselijke beslissingen te vergelijken met die van de engines, leren ze ons waar zelfs de beste menselijke spelers fouten maken. De AI-engines zijn bijzonder nuttig om ons begrip van strategische en technische patronen te veranderen en om de keerpunten in dergelijke partijen aan te wijzen.

Voorbeeld

De eerste partij die ze bespreken is Anderssen versus Dufresne. Elk hoofdstuk begint met het schetsen van de context van de specifieke partij. “Dit is een van Anderssen’s twee meest beroemde partijen, de ‘Immortal game’ tegen Kieseritzky is de andere. Deze partij heeft door de jaren heen veel analyse aangetrokken, vooral vanwege de 19e zet van zwart. We hopen dat we nu eindelijk de vragen eens en voor altijd kunnen beantwoorden.” (Daarom spring ik even naar de 19e zet)…

19.♖ad1!

Anderssen zet een prachtige val op, die terecht slaagt en de reden is voor de populariteit van deze partij. Maar objectief gezien is de stelling slechts gelijk, volgens Sadler & Giddins.

Het alternatief was 19.♗e4, wat objectief gezien de beste zet van wit was, nog steeds met een kans op een licht voordeel: 19…♕h3 20.g3 ♖xg3+ 21.hxg3 ♕xg3+ 22.♔h1 ♗xf2 (als 22…♕h3+?, dan wint 23.♘h2)

A) Als 23.♖e2??, dan wint 23…♘d4;

B) 23.♗d5 ♗xe1 (23…♕h3+ 24.♘h2 ♗xe1 25.♖xe1 ♘e5 26.♗xb7 ♖xb7 27.♕a6 ♖b6 28.♕xa7 d6 29.fxe7 (½–½ Dragon 3.2-Stockfish, Classics 2023) 24.♖xe1 ♘e5! 25.♗xb7 ♖xb7 26w.♕e4 ♕xf3+ 27.♕xf3 ♘xf3 28.♖xe7+ ♔d8 29.♖xf7 werd ook gespeeld in de Classics-match van de engines en eindigde in een remise (½-½ Stockfish-Dragon 3.2, Classics 2023). Het eindspel zou remise moeten zijn, bijvoorbeeld 29…d6 30.♖xh7 ♘g5 31.♖g7 ♖b5 gevolgd door …♖f5;

C) 23.♗xe7 23…♕h3+ 24.♘h2 ♗xe1 25.♖xe1 werd ook gespeeld door engines en eindigde in remise (½-½ Stockfish-Dragon 3.1, Classics 2022). Een eenvoudige remise voor de engines… Sadler & Giddins gaan nog een paar zetten door: 25…♕h4! (de enige zet: 25…♕xc3 26.♘f3 is winnend voor wit) 26.♕d1 (ook de enige zet om de balans te behouden tegen de dreiging van …♘xe7) 26…♘xe7 27.♗xb7 ♕xf6! 28.♗g2 ♖b2 en zwart heeft genoeg tegenspel om de balans te behouden: 29.♕g4 ♔d8 30.♘f3 ♕g6 31.♕h3 ♖b1 32.♕h4 ♖xe1+ en de engines vonden dit ook prima zo, aldus Sadler & Giddins.

19…♕xf3?

Sadler & Giddins: “Het nemen van materiaal werd destijds bijna gezien als een morele plicht, maar dit stelt Anderssen in staat om zijn geniale idee te tonen.”

A) De auteurs stellen dat er tientallen jaren van analyse zijn besteed aan 19…♖g4 en het lijkt een volkomen redelijke voortzetting voor zwart, hoewel het niet de topkeuze van de engines is. Wat nu wel een goede voortzetting is, is:

A1) 20.♖e4 ♖xe4 21.♕xe4 d6 22.♖e1 ♕g6 23.♕xe7+ ♘xe7 24.♖xe7+ ♔d8 25.♗xg6 hxg6 26.♗c1 ♗d5 27.h3 ♗xa2 28.♖e4 ♔g8 29.♗h6 ♗d5 30.♖h4 ♗xf3 31.gxf3 g5 (noodzakelijk om de zwarte koning te bevrijden voordat ♗g7 gebeurt) 32.♗xg5 ♗c5 33.♔g2 ♖b2 34.♖g4 (½-½ Dragon 3.2-Stockfish, Classics 2023). Gelijk voor de engines, nog steeds een scherp, ongebalanceerd eindspel voor mensen;

A2) 20.♗c4 werd door Stockfish aangegeven volgens de auteurs en leidt tot enkele complexe tactieken: 20…♕f5 21.♖xd7 ♔xd7 (21…♕xd7 22.♖xe7+ ♘xe7 23.♗xf7+ is het idee: 23…♔xf7 24.♘e5+ ♔xf6 25.♘xd7+; 21…♖xg2+ 22.♔xg2 ♕g4+ 23.♔f1 ♕h3+ 24.♔e2 ♕xd7. (bedreigt …♘d4+) 25.♕b5 ♘g6 26.♕g5 en de aanval gaat door) 22.♘e5+ ♔c8 23.♘xg4 ♘d5 24.♖e8+ ♘d8 25.♗e7 c6 26.♗xd8 ♗xd8 27.♘e5 ♔c7 28.♕a5+ ♘b6 29.♖f8 (½-½ Stockfish-Dragon 3.2, Classics 2023). 29…♗xf6 30.♖xf7+ ♔c8 en alle drie de resultaten zijn mogelijk! Wit kan een remise nemen door herhaling met 31.♖f8+ om te beginnen.

B) In plaats daarvan stellen Sadler & Giddins dat de eerste keuze van de engines 19…♗d4! is, een desperado-offer om de d-lijn te blokkeren. Na 20.cxd4 (20.♗f1 ♗xf6 elimineert de f6-pion en laat wit alleen vechten om de balans te behouden; 20.♗xe7 ♖xg2+ 21.♔xg2 ♘e5 is het verbazingwekkende idee, waarbij het genie achter 11…b5 eindelijk wordt onthuld!) 20…♕xf3 21.♗e4 ♖xg2+ 22.♔h1 ♖xh2+ 23.♔xh2 ♕xf2+ 24.♔h1.

Zwart kan eeuwig schaak geven met 24…♕h4+ 25.♔g2 en een remise door eeuwig schaak, (½-½ Stockfish-Dragon 3.1, Classics 2022), en kan dat zelfs nog spectaculairder worden met 24…♘f5 25.♗g2+ (25.♗xf5+ ♘e5+ 26.d5 ♕xf5 is ook alleen maar remise) 25…♘e3 26.♖xe3+ ♕xe3 27.d5 ♕h6+ 28.♔g1 ♕e3+ enz.;

C) 19…♕h3 is de tweede keuze van de engines en leidt ook tot een soortgelijke gelijkheid na 20.♗f1 ♕f5 en nu – verbazingwekkend genoeg voor zo’n complexe stelling – lijken er meerdere manieren te zijn waarop wit kan spelen die de balans van de stelling niet beïnvloeden, waaronder 21.♗d3, 21.♔h1 en zelfs 21.h4 ! Sadler & Giddins laten hier ook de meest ‘schandalige’ variant zien: 21.c4 ♗a8 22.♔h1 ♕xf6 23.♗xe7 ♘xe7 24.♖xd7 ♔f8 25.♖exe7 ♕xf3 26.c5 ♕xg2+ 27.♗xg2 ½-½ (Dragon 3.2-Stockfish, Classics 2023). 27…♗xg2+ 28.♔g1 ♗h3+ 28.♔h1 ♗g2+ is een remise door eeuwig schaak.

20.♖xe7+! ♘xe7!?

Zwart gaat in op Anderssen’s uitdaging, maar deze zet verliest snel. 20…♔d8 was de enige kans, maar faalt vanwege 21.♖xd7+! ♔c8 (21…♔xd7 22.♗f5+ ♔e8 23.♗d7+ ♔d8 24.♗xc6+ ♔c8 25.♗d7+ ♔d8 26.♗e7#) 22.♖d8+! ♔xd8 (22…♖xd8 23.gxf3, terwijl 22…♘xd8: 23.♕d7+!! ♔xd7 24.♗f5+ ♔c6 25.♗d7#) 23.♗e2+ (of 23.♗f5+ ♕xd1+ 24.♕xd1+ ♘d4 25.♗h3 en wit wint) 23…♘d4 24.♗xf3 ♗xf3 25.g3 ♗xd1 26.♕xd1 en wit wint uiteindelijk op een prozaïsche manier in het eindspel (Kasparov).

21.♕xd7+!!

Fantastisch!!

21…♔xd7 22.♗f5+ ♔e8

22…♔c6 23.♗d7#.

23.♗d7+ ♔f8

23…♔d8 24.fxe7#.

24.♗xe7#

Tot slot:

Matthew Sadler en Steve Giddins hebben in hun boek een grondige en zeer gedetailleerde analyse geleverd van 40 klassieke schaakpartijen. Ze hebben de onderliggende strategieën en technieken geprobeerd te begrijpen en te versterken met behulp van AI-schaakmachines, wat de lezers in staat stelt om hun schaakinzicht te verbeteren. De uitvoerige en heldere uitleg maakt dit boek een uiterst waardevolle bron voor elke schaakliefhebber. Ik kan dit boek dan ook van harte aanbevelen aan iedereen die zijn of haar schaakspel naar een hoger niveau wil tillen.

Hoewel ik in deze recensie voornamelijk over Matthew Sadler heb gesproken, gezien mijn grotere bekendheid met zijn werk, wil ik benadrukken dat Steve Giddins ongetwijfeld een significante bijdrage heeft geleverd aan dit indrukwekkende boek. Het is evident dat hun gecombineerde inspanningen hebben geresulteerd in een uitgebreide en verhelderende analyse van klassieke schaakpartijen.

Bestelpagina op de website van de uitgever: newinchess.com/re-engineering-the-classics

Inkijk (pdf): newinchess.com/media/wysiwyg/product_pdf/9157.pdf

Titel: Re-Engineering the Chess Classics

Auteurs: M. Sadler & S. Giddins

Uitgeverij: New in Chess

Pagina’s: 440

Gepubliceerd: 2023

Prijs: € 34.95/€ 29.95

ISBN: 9789083311265/978908311272

Type: paperback/e-book

Het boek is gestructureerd in zes hoofdstukken, elk gericht op verschillende aspecten van positioneel schaak, zoals prophylaxis, verdediging in slechte stellingen en positionele offers. De auteur, Daniel Naroditsky was een internationaal meester op het moment van schrijven, en het is vermeldenswaard dat hij pas 14 jaar oud was toen het boek werd gepubliceerd. Dit feit wekte mijn interesse nog meer, omdat ik hoopte dat het frisse perspectief van de jonge auteur enkele unieke inzichten zou bieden, in tegenstelling tot de dichte en ingewikkelde informatie die vaak te vinden is in positionele schaakboeken geschreven door meer ervaren spelers.

Naroditsky is inderdaad in staat om complexe concepten op te splitsen in verteerbare brokken, waardoor het voor lezers gemakkelijker wordt om de onderliggende principes van positioneel schaken te begrijpen. Zijn gebruik van voorbeelden en persoonlijke anekdotes voegt een vleugje herkenbaarheid toe aan het onderwerp. Bovendien staat het boek vol met leerzame oefeningen die lezers uitdagen om de concepten die ze hebben geleerd toe te passen.

Een aspect dat ik vooral leuk vond, was hoe Naroditsky niet alleen de ideeën achter verschillende positionele manoeuvres uitlegt, maar ook benadrukt hoe belangrijk het is om de plannen van de tegenstander te begrijpen en deze effectief tegen te gaan.

Laat me jullie nu allemaal meenemen door een interessante partij die ik nog niet eerder heb gezien, in een poging om te beschrijven hoe Naroditsky deze beschrijft in zijn boek. Zet 1. Is de eerste zet vanaf de volgende stelling (zet 16 in de daadwerkelijke partij), tussen Kasparov en Kramnik in Astana (2001).

Zoals Naroditsky beschrijft, ontstond deze stelling na een intense openingsstrijd in de Berlijnse Muurvariant van de Spaanse partij. In eerste instantie leek het erop dat zwart de openingsstrijd had gewonnen, met de volgende zet 1… ♘e6, en mogelijk …c5 gevolgd door …♗c6 als zwart niet tevreden is met remise. Kasparov was zich hiervan bewust en nam de tijd om na te denken, wetende dat langzaam spelen nadelig zou zijn.

De eerste zet die in gedachten komt is 1.♘d4, met het idee om 1…♘e6 te beantwoorden met 2.♘f5. Echter, na 2…c5 levert het thematische offer 3.♘f6+ niets op na 3…gxf6 4.exf6 ♖g8. Daarom moet wit iets anders vinden. Kasparov dacht buiten de gebaande paden en vond een zet die diagonalen, rijen en velden opende voor al zijn stukken en de zwarte koning in groot gevaar bracht: 1.e6!!

Deze zet lijkt voor de hand liggend als hij wordt gespeeld, maar Naroditsky benadrukt dat het echt moeilijk is om te vinden en uit te voeren. Plotseling komen alle stukken van wit tot leven, met de loper op b2 die zwart langs de lange diagonaal terroriseert en de torens van wit die een unieke gevangenis vormen voor de zwarte koning. De gecentraliseerde paarden van wit controleren cruciale velden, waardoor het loperpaar van zwart nutteloos wordt.

Echter, na 1…♘xe6, moet wit nog steeds de stelling van zwart openbreken. In stellingen als deze is het essentieel om je te houden aan een gouden regel van Naroditsky: wees nooit tevreden met de plaatsing van je stukken. Als er een beter veld beschikbaar is, zoek dan manieren om het stuk daar naartoe te verplaatsen en, nog belangrijker, gebruik je verbeelding. In deze stelling kan wit de paard op f3 verbeteren door hem naar f5 te verplaatsen, wat leidt tot de zet 2.♘d4! Naroditsky: In zijn aantekeningen noemde Kasparov dat 2.♗e5 gevolgd door 3.♘h4 en 4.f4 ook winnend was, waarbij 2.♗e5 een verdere verbetering van de stukplaatsing is.

Naroditsky benadrukt dat zowel Kasparov als grootmeester Tom Wedberg 2…c5?! als onnauwkeurig beschouwen en 2…♖h7 als een aanzienlijke verbetering aanhalen. Na een reeks zetten is het zwart die, indien beter, nog de extra optie heeft om te winnen met …f5-f4. Echter, in plaats van f2-f4 te spelen, leidt de eenvoudige zet 3.♘f5 tot een variant waarin zwart totaal verlamd is en wit een duidelijk voordeel heeft.

3.♘f5 ♖h7 4.♗f6!

Kasparov vindt nog een eenvoudige en uitstekende zet, waardoor de toren van de d-lijn wordt verdreven. Let op hoe hij gebruik maakt van elk nadeel van zwart (zoals de positie van de toren op h7).

4…♖c8 5.♗xg7

In plaats van deze opvallende zet, won 5.f4! sneller.

5…♗xg7 6.♘xg7+ ♖xg7 7.♘f6+ ♔e7 8.♘xd7

Naroditsky: Tijd om enkele conclusies te trekken. Het materiaal is gelijk, maar de pionnenstructuur van zwart is volledig verwoest. Bovendien zijn zijn stukken totaal ongecoördineerd, terwijl de stukken van wit briljant samenwerken. Kramnik probeert zijn best te doen om te verdedigen, maar Kasparov toont een onberispelijke techniek.

8…♖d8 9.♘e5 ♖xd1 10.♖xd1 ♘f4?!

Deze zet werpt alleen maar meer hout op het vuur – beter was het om 10…♘d4 te spelen, maar na het sterke antwoord 11.♔h2! (niet Wedberg’s 11.c4, wat minder is), heeft wit een duidelijk voordeel.

11.♔h1!

Nog een geweldige zet – nu wordt 11…♖xg2 beantwoord met 12.♘d3 en 11…♘xg2 wordt beantwoord met 12.♖g1, waarbij wit in beide gevallen een stuk of een ruil wint.

11…♖g5 12.♘g4 ♖d5 13.♖e1+ ♔f8 14.♘xh6 ♖d2 15.♖e5!

Naroditsky stelt dat Kramnik deze zet waarschijnlijk over het hoofd had gezien, waarna wit wint. De rest is een kwestie van tijd en techniek.

15…♖xf2?

Blundert een stuk. Beter was Wedberg’s 15…♖xc2 16.♖f5 ♖xf2 17.♘g4 ♖xg2 18.♖xf4 ♖xa2, hoewel na zoiets als 19.♘e5 wit totaal gewonnen is.

16.♖f5! ♔g7 17.♘g4 ♖xg2 18.♖xf4 ♖xc2 19.♖f2 ♖c3 20.♔g2 b5 21.h4 c4 22.h5 cxb3 23.axb3 ♖c5 24.h6+ ♔f8 25.♘f6 ♖g5+ 26.♔ h1 1-0

Een fantastische vertoning van Kasparov, aldus Naroditsky.

Naroditsky benadrukt het belang van het vinden van creatieve en ongebruikelijke zetten om de stelling open te breken en de tegenstander te verrassen. Bovendien wordt het belang van het continue verbeteren van de stukken en het benutten van de zwakheden van de tegenstander onderstreept.

Tot slot: het boek biedt een frisse en toegankelijke benadering om positioneel schaken (ietsjes beter, beetje bij beetje) te begrijpen. Ik geloof dat zowel beginnende als gevorderde spelers baat zullen hebben bij Naroditsky’s inzichten. Ik kan dit boek van harte aanbevelen aan iedereen die zijn begrip van positioneel schaken wil vergroten.

Boek: Mastering Positional Chess – eBook (2022)
Auteur: Daniel Naroditsky

Uitgeverij: New in Chess
ISBN-nummer: ISBN: 9789056915605 (eBook)
Pagina’s: 240
Prijs: € 16,99
Hier te vinden: Mastering Positional Chess – eBook (newinchess.com)

Link naar onze recensenten.

Toen ik dit boek kreeg (zonder vooraf veel onderzoek te hebben gedaan), nam ik aan dat het zou gaan over de innerlijke werking van de hersenen, wat inzicht zou geven in hoe het brein van de schaker werkt tijdens het schaken inclusief hulpmiddelen om je te helpen je visualisatie te verbeteren. Hoewel het boek vol staat met mooie puzzels en leuke verhalen met personages als Sherlock Holmes, is het niets meer dan een boek vol puzzels en wat visualisatieoefeningen.

Toch was ik ook positief verrast! Toevoegingen en punten van uniciteit zijn: de creative verhalen, de aard van de puzzels, die meer gericht zijn op het deduceren van de vorige zetten dan op het vervolg. En het feit dat de auteur je aanmoedigt om de puzzels op te lossen zonder een bord en stukken. Al met al is er niet veel meer over te zeggen. Kortom, het is een leuk boek met leuke verhalen en veel puzzels.

De inleiding van het tweede hoofdstuk (An Unusual Investigation, Part 1) begint met de volgende vragen: “Waar komt een combinatie vandaan? Wat brengt een fout met zich mee en is het mogelijk om dit te voelen?”

De auteur trekt een vergelijking tussen schaken en het werk van een detective. De rest van het hoofdstuk speelt zich af in verhaalvorm van een gesprek tussen Sherlock Holmes en Doctor Watson (personages uit de A.C. Doyle-boeken). Ik moet toegeven dat, als grote fan van Sherlock Holmes, deze verhalen leuk waren om te lezen (Ook al voelden ze nooit als de ‘echte’ Sherlock Holmes & Doctor Watson voor mij). Hieronder laat ik een stukje uit het eerste hoofdstuk zien met een van deze creatieve verhalen.

“Zeg, Holmes, hoe wist je dat het professor Moriarty was en niet kolonel Moran die de baas was van dit stel criminelen waar we mee te maken hadden?”

We hadden niets te doen op deze regenachtige avond en Holmes kon de afwezigheid van werk gewoon niet uitstaan. Nu kwamen de ogen op zijn bleke gezicht tot leven met herinneringen.

“Watson, het was echt ongewoon! Daar heb ik je nooit wat over verteld. Ik had een schaakpartij tussen Moran en Moriarty gevonden. Deze was echter versleuteld… Ik had slechts twee diagrammen die de cruciale momenten van de partij vastlegden. Bekijk dit document eens, als u wilt…”

“Hoe kon je bepalen wie hier met wit speelde als je niet eens de uitslag wist? En hoe was het mogelijk om uit een schaakpartij de leider van dit verschrikkelijke duo te bepalen?”

‘Mijn vriend, vergeet mijn methode niet; deductie! Laten we eerst proberen de gang van zaken te reconstrueren die tot de stelling bij het eerste diagram hebben geleid. Het is duidelijk dat de eerste zet van wit 1.e2-e4 was.”

“Holmes, maar hij had ook 1.Pf3 kunnen spelen…”

“Zeker. Maar zowel Moran als Moriarty waren slimme mannen die de spelregels goed kenden. Ik was er zeker van dat ze de meest logische zet zouden kiezen. Zwart antwoordde met 1…e7-e5.”

“Anders zou het voor hem volkomen onmogelijk zijn om zijn dame te activeren. Vervolgens lijkt het dat wit 2.Pg1-f3 speelde om de pion aan te vallen, maar zwart verdedigde die met 2…Pb8-c6.”

“Wat denk je dat de derde zet was?  Het slaan van de pion op e5 is niet mogelijk, dus zijn zet was 3.Lf1-c4. Zwart moet nog twee zetten doen om de stelling op het diagram te bereiken. De aanwijzingen – hoe de stukken staan opgesteld – laten zien dat die zetten Pc6-d4 en Dd8-g5 kunnen zijn. Maar wat wat zijn zet? Het was natuurlijk de paardensprong, 3…Pc6-d4, aangezien noch Moran noch Moriarty zijn dame recht onder de slag van het paard zouden zetten! Nu slaat wit de pion: 4.Pf3xe5. Met zijn volgende zet, plaatst zwart een duivels valletje: 4…Dd8-g5! Hierdoor werd het me duidelijk dat het Moriarty was! Alleen zo’n sluw persoon zou hieraan gedacht hebben.”

Het hoofdstuk gaat verder met een ander diagram, waarmee het verhaal wordt voortgezet.

Mijn conclusie: het boek heeft een amusementswaarde en veel puzzels om te oefenen. Echter, ik denk niet dat het je cognitieve vaardigheden qua schaken of visualisatie meer helpt verbeteren dan andere methodes (als je daarnaar zoekt).

Boek: Cognitive Chess: Improving Your Visualization and Calculation Skills (2022)
Auteur: Konstantin Chernyshov
Uitgeverij: Russell Enterprises, Inc.
ISBN-nummer: ISBN: 978-1-941270- (eBook)
Pagina’s: 312
Prijs: € 26,95
Hier te vinden: Cognitive Chess (newinchess.com)

Link naar onze recensenten.

Het boek is geïnspireerd op het boek (en proefschrift) “Thought and Choice in Chess” (Het denken van den schaker) van Adriaan D. de Groot. Het boek van Michael Adams & Philip Hurtado is geschreven met dezelfde benadering in gedachten. Eentje die mij zeer na aan het hart ligt: een wetenschappelijke benadering. Door te kijken naar de denkprocessen van deze supergrootmeester en deze te vergelijken met die van jezelf en andere ‘gemiddelde schakers’ (niet supergrootmeesters), kun je gemakkelijker punten vinden waarin je tekortschiet en die je zou kunnen verbeteren.

Misschien is een introductie van de auteurs op zijn plaats, vooral voor Philip Hurtado, omdat ik niet geloof dat Michael Adams een introductie nodig heeft. Philip Hurtado heeft luchtvaarttechniek gestudeerd en heeft een master natuurkunde. Hij begon te werken in de auto-industrie waar hij kennismaakte met een techniek voor het verbeteren van bouwprocessen genaamd Six Sigma (algemeen geïmplementeerd en bekendgemaakt door Toyota). Deze techniek maakt gebruik van statistische analyses om procesvariatie te verminderen, wat voor een vermindering van defecten en een verbetering van de productkwaliteit zorgt. Hiermee besloot Hurtado zijn eigen schaakspel te verbeteren. Uiteindelijk heeft hij de link gelegd tussen productieprocessen en denkprocessen en, in een poging om zijn eigen variatie in zijn eigen denkprocessen te verminderen, heeft hij besloten te kijken waar hij die kan verbeteren door deze te vergelijken met die van een supergrootmeester. Zoals eerder vermeld, heeft hij zich laten inspireren door het boek “Thought and Choice in Chess”, geschreven door de Nederlandse psycholoog Adriaan D. de Groot. Dit boek bevatte de denkprocessen van wereldkampioen Alexander Alekhine en betoverde Hurtado volledig. Michael Adams raakte betrokken nadat Hurtado hem een e-mail had gestuurd via zijn website. Adams was erg geïnteresseerd in het concept en zo ontstond er een mooie samenwerking. Adams heeft aanzienlijk bijgedragen aan het boek met zijn uitgebreide analyse van de stellingen. Een maand na het uitvoeren van de experimenten en het analyseren van de studies in dit boek, won Adams voor de zevende keer het Britse schaakkampioenschap. Dus in zekere zin is dit een zeer nauwkeurige kijk op de denkprocessen van een Brits schaakkampioen een maand voordat hij deze (weer) wint.

Michael Adams, Foto door: Frans Peeters. Genomen op: 16-01-16

Het boek heeft een gemakkelijke structuur en heeft, naast de standaard studies en analyses, drie hoofddelen die het onderscheiden van andere boeken. Ten eerste, misschien wel het meest waardevolle dat het boek biedt, zijn de geverbaliseerde denkprocessen – Vanuit een puur wetenschappelijk perspectief zouden we natuurlijk gewoon in hun hoofd willen boren en hun echte gedachten willen vastleggen, maar misschien is dit voor nu voldoende… – van Michael Adams en andere grootmeesters tijdens het analyseren van de stellingen. Voor elke studie zijn de geverbaliseerde gedachten van minimaal drie spelers vastgelegd (Waarvan minimaal één grootmeester is, vaak Michael Adams). Alle gedachten zijn voorzien van een tijdstempel vanaf het moment dat ze de studie beginnen totdat ze deze oplossen.

Een ander groot pluspunt van het boek, is dat Hurtado het op een wetenschappelijke manier benadert door zorgvuldig zijn keuzes van steekproefomvang en aantal stellingen uit te werken. Daarnaast geeft hij goede instructies over hoe hij vindt dat de lezer het boek moet benaderen om er het meeste uit te halen. Ten slotte biedt het boek als kers op de taart een oogbewegingsonderzoek waarin de oogbewegingen werden gevolgd van verschillende spelers, waaronder Adams. Ik denk dat dit een erg leuke en interessante methode is om een meer compleet beeld te krijgen van de denkprocessen. Ogen hebben misschien niet de neiging om dingen half zo goed te verzinnen als ons brein doet met woorden.

Een andere zeer interessante vraag die een beetje een cliché is, maar dat het boek behandelt, is: hoeveel zetten kan een supergrootmeester vooruitdenken? Natuurlijk kan ik het antwoord hier niet onthullen, maar ik vind de benadering van het boek erg intrigerend.

Aangezien het boek de denkprocessen van meerdere mensen toont en slechts uit 40 stellingen bestaat, heb ik besloten om slechts één stelling te behandelen (2 stellingen is alweer 5% van het totale aantal!). Ik hoop dat ik je op deze manier het duidelijke concept van dit boek kan laten zien.

Ik ben er ook niet zeker van dat de mensen die hebben bijgedragen aan het boek door hun denkprocessen te laten vastleggen, zich op hun gemak zouden voelen als ik hun namen noem, zelfs als ze in het boek zijn opgenomen. Daarom zal ik het anonimiseren en alleen de Elo opnemen. De laatste uitgeschreven gedachten zijn echter van Michael Adams.

Studie 27 – Zevende hemel.

Philip Hurtado – N.N.  –  (Internet, Blitz, 2019)

Schaker met een Elo van 1673:

01:40: Ik kijk naar mogelijkheden van Lxf7+ om te zien of er iets is. En nu moet ik op zoek naar een ander schaakje.

05:00: 2.Te8, Pxe8 3. Dd5+ en ik win de toren op c6.

08:30: Laat me alles herzien: 1.Lxf7, Kxf8 2. Te8 met een aanval op de dame. 2…Pxe8 3. Dd5+ Hij kan dekken met 3…Te6. Hmmm, dit is niet goed.

10:05: Ik heb een nieuw idee: 1.Te8+ Pxe8 en 2.Dd5  Ik dreig mat. Oh, maar hij heeft 2…Te6.

12:45: Ok, nog een nieuw idee: 1. Ld5 Als hij mijn loper slaat dan heb ik Te8+!. 1.Ld5, Tc7 om de pion te slaan.

14:45: Daarna misschien 2. Lxf7+. Uff, dit is moeilijk. Nee, ik denk niet dat dat gaat werken.

17:00: Oh, ik denk dat ik hem zie! 1. Dd5!, Pxd5?? 2.Te8+ en mat volgt op de volgende zet. Dus, 1. Dd5 valt de toren aan en als hij die verzet dan speel ik 2.Dxf7+ en win ik.

27:00: Laten we even naar alternatieven zoeken. 1.Dd5, Te6 2.Txe6, fxe6 3.Dxe6+ vervolgens kan hij alleen 3…Kh8 spelen. Weet niet wat mijn volgende zet is maar wit staat beter.

(Aan het einde wordt gevraagd wat zij de beste eerste zet vinden en om een evaluatie van de stelling te geven.)

Beste zet: 1.Dd5, Evaluatie: Wit staat beter.

Schaker met Elo van 1677:

00:05: De pion op d7 is een belangrijk kenmerk van de stelling.

00:47: 1.Te7 is de eerste zet waar ik aan denk. Zwart kan niet met de dame slaan omdat ik dan kan promoveren.

00:57: Mijn eerste gedachte is 1.Te7, maar misschien slaat zwart niet. Een paar dagen geleden verloor ik een soortgelijke stelling…

02:25: Ik kijk even naar 1.Te8+. Hij mag niet met zijn damen slaan omdat dat verliest, maar hij kan met zijn paard slaan.

03:20: 1.Te8+, Pxe8 2.Dd5 en ik dreig mat.

03:30: Nee, zwart kan 2…Tf6 zetten.

03:40: Misschien kan ik eerst 2.Lxf7 spelen? 1.Te8+, Pxe8 2.Lxf7+, Kxf7.

04:10: Nee, dat is niet goed…

05:35: Laten we even kijken naar 1. Df4.

06:00: 1.Df4 is ook goed maar hij heeft 1…Tc7…

07:20: Dit is best moeilijk…

08:12: 1. Lxf7+ Kxf7, Ik zie niet echt een voordeel…

09:25: Ik zou 1.Te8 spelen; wit staat beter omdat hij een sterke aanval heeft na deze zet.

Beste zet: 1.Te8, Evaluatie: +3.0.

Schaker met Elo van 1993:

00:20: f7 en e8 zijn potentieel zwak. Zwart dreigt te slaan op d7.

00:44: Ja, ik zou 1.Dd5 spelen. Als zwart slaat dan wint 2.Te8+.

01:30: 1.Dd5, Te6 2.Txe6 staat gewonnen voor wit.

02:10: Ja, ik denk dat 1.Dd5 een duidelijke winst is voor wit.

Beste zet: 1.Dd5, Evaluatie: +10.0.

Schaker met Elo van 2630:

00:40: Mijn eerste indruk is dat met 1. Dd5 wit gewonnen staat. Maar dit is een illusie; zwart heeft 1…Dxd7

01:00: 1.Te7 lijkt veel sterker, met het idee om te slaan op f7 met de loper gevolgd door Te8+. Even kijken of zwart hier een antwoord op heeft. (Denkt na in stilte)

03:30: Nee, zwart heeft hier geen goed antwoord op.

Beste zet: 1.Te7, Evaluatie: Wit heeft een compleet winnende stelling.

Michael Adams, Elo 2701:

00:30: Eerste vraag: dreigt zwart te slaan op d7?

01:00: Zwart dreigt om een nuttige zet te spelen zoals 1…h6 of 1…g6.

01:40: Als 1.Td1, dan zou Tc7 een goed antwoord zijn.

02:00: Wit zou 1.Dd5 kunnnen overwegen, maar dan komt 1…Dxd7.

02:50: Wit kan ook 1.Te5 of 1.Ld5 spelen, maar deze zetten zijn niet helder.

03:30: 1. Df4 is een andere optie met de dreiging van 2. Te8+, maar weet niet of dat mogelijk is.

05:45: 1.Te7 is een andere optie.

06:15: Ja, 1.Te7 ziet er goed uit. 1.Te7, Tc7 2.Lxf7+ is goed. Ik zie geen verdediging voor zwart: Wit staat gewonnen!

Beste zet: 1.Te7, Evaluatie: +6.5.

Ik hoop dat ik je met dit voorbeeld heb kunnen laten zien op welke manieren de denkprocessen worden weergegeven. Twee kleine punten: ik vind de toevoeging van evaluatie leuk, maar je kunt natuurlijk eindeloos discussiëren over wat nauwkeurige scores zijn. En soms zijn er, net als de voorlaatste speler, momenten dat ze in stilte nadenken. Het zijn precies deze momenten van diepe gedachten waarvan ik zou willen dat ze beter werden vastgelegd. Dat gezegd hebbende, ik heb enorm genoten van het boek en merk dat ik probeer de gedachten nog verder te ontcijferen.

Boek: Think like a Super-GM (2022)
Auteurs: Michael Adams & Philip Hurtado
Uitgeverij: Quality Chess
ISBN-nummer: 976-1-7843-168-4 (hardcover)
Pagina’s: 464
Prijs: € 32,95

Hier te vinden: Think Like a Super-GM (newinchess.com)

Link naar onze recensenten.

Maar waarom acht ik dit boek waardevoller? Hiervoor zal ik nu wat uitleg geven. De auteur doet dit op een vergelijkbare manier in de inleiding in zijn boek. De eerste delen worden namelijk de ‘grondgedachte voor dit boek’ en ‘enkele gedachten over het systeem van patronen’ genoemd.

Patroonherkenning is belangrijk. Het is een maatstaf voor intelligentie binnen organismen en het is misschien wel een van de meest waardevolle bezittingen van het brein van een schaker. Maar we moeten onszelf niet voor de gek houden, schaken is niet bijzonder in de wereld van patroonherkenning. Hoe kunnen muzikanten bladmuziek zo snel lezen? Waarom kun je je schoenveters zo goed strikken en hoe weten honden dat ze moeten zitten als je dat zegt? Naast het feit dat ik schaak speel, speel ik ook piano en ik vind dat hier enkele belangrijke vergelijkingen te maken zijn. Een belangrijk ding dat ze gemeen hebben, is het feit dat je veel moeite moet doen om te verbeteren. Dat is tenslotte ook waarom we het leuk vinden, nietwaar? Een andere overeenkomst is dat de inspanning in beide activiteiten een hoger rendement oplevert als je gericht oefent. Ons schaakspel wordt nauwelijks verbeterd door de tientallen blitzpartijen (argument hiervoor komt zo) die we elke dag spelen en mijn pianospel evenmin door het stuk van Chopin dat ik voor de zoveelste keer speel.

Net als bij pianospelen is het het beste om je te concentreren op kleine stukjes, ze steeds opnieuw te herhalen totdat ze stevig zijn genest in je langetermijngeheugen waar de patronen zich manifesteren. Pianisten oefenen vaak toonladders, ritmes en arpeggio’s afzonderlijk als een methode om deze patronen in hun hersenen te versterken. Dit werkt zeer effectief omdat het de hersenen helpt de informatie te verzamelen en te verwerken in het langetermijngeheugen. Echter, voordat iets in het langetermijngeheugen wordt opgeslagen, moet het in het kortetermijngeheugen worden verwerkt. Onderzoek door Miller (1956) heeft aangetoond dat mensen gemiddeld tussen de 5 en 9 stukjes informatie kunnen vasthouden in hun kortetermijngeheugen. Daarnaast hebben wij als mensen te maken met iets dat de recentheidsbias wordt genoemd. Dit is een cognitieve bias die ons beïnvloedt om ons voornamelijk te concentreren op de *laatste* 5 tot 9 vernomen stukjes informatie. En aangezien het tijd kost om informatie van het kortetermijngeheugen naar het langetermijngeheugen te verplaatsen, hebben we nu een argument voor waarom blitzpartijen slecht zijn (of in ieder geval niet zo goed als andere opties). Je hersenen worden namelijk overspoeld met informatie en het kan die informatie zelden vasthouden om het te laten bezinken.

Klassieke partijen daarentegen zijn goed; je denkt uitgebreid na over de stukjes informatie (in dit geval de zetten) die op dat moment in je kortetermijngeheugen zijn opgeslagen, zodat deze de tijd hebben om te bezinken. Dit is precies de reden waarom het oefenen van patronen ook werkt; deze patronen bevatten geen overvloed aan informatie die je hersenen niet aankunnen. Ze bevatten kleine stukjes informatie die je leert en oefent, wat helpt om deze in je langetermijngeheugen te versterken. Dit is in het kort waarom ik de voorkeur geef aan dit boek. Er blijft echter één grote vraag over: zijn deze patronen het waard om te kennen? Vanuit een validiteitsperspectief kunnen we ons afvragen of de patronen die in dit boek worden aangeleerd onze schaakvaardigheden niet schaden. Ik zou bijvoorbeeld iemand een patroon kunnen aanleren dat het ruilen van stukken voordelig is als je minder pionnen hebt. Dit is een patroon op zich, maar duidelijk niet handig. De validiteit van dit boek wordt in twee delen ondersteund: de patronen zijn zorgvuldig geformuleerd en geëxtraheerd uit echte partijen van (vaak) sterke spelers. Ook wordt er goed over de geformuleerde patronen nagedacht en worden redenen gegeven waarom deze goed zijn. Toch moeten lezers van dit soort boeken altijd sceptisch blijven en zich afvragen: is dit echt een waardevol patroon? Probeer ook situaties te bedenken waarin het patroon misschien niet werkt. Deze scepsis zal je helpen een dieper begrip te krijgen en op zijn beurt het patroon op een juiste manier te leren. Daarom denk ik dat het ook moeilijker is om zo’n boek te schrijven. Want naast het schrijven en analyseren dat typisch wordt gedaan in boeken over partijen, moet de auteur goed nadenken over de verschillende thema’s en ze categoriseren om ze gemakkelijk verteerbaar te maken voor de hersenen. In wezen ben je bij het lezen van boeken over partijen zelf verantwoordelijk voor het decoderen van de kennis. Hier wordt de kennis gedecodeerd in hapklare brokken die onze ‘hersenmaag’ vrij efficiënt zal kunnen verwerken.

Het boek begint naar mijn mening met een goede introductie. Het belicht verschillende belangrijke aspecten van patronen en hoe ze het beste kunnen worden geleerd en onderwezen. Zowel vanuit het perspectief van een leerling als van een leraar. De la Villa laat dit zien aan de hand van een paar spellen om te illustreren welke impact zeer opwindende/gekke zetten op ons geheugen kunnen hebben. -Je herinnert je de gekke persoon in de metro gemakkelijker dan de gemiddelde forens-. Ook zul je dus gemakkelijker het patroon van een stikmat zien en leren omdat het een opwindende mat is in tegenstelling tot een stille pionzet in een eindspel. Daarom wil dit boek de patronen op spannende manieren laten zien, zodat ze in je langetermijngeheugen blijven hangen.  Nu ik mijn liefde voor dit soort boeken heb beleden, zal ik wat meer vertellen over de patronen en structuur van het boek.

Het boek heeft, zoals de titel al doet vermoeden, 100 patronen verdeeld over 15 hoofdstukken en een extra hoofdstuk met oefeningen.

In principe is elk subhoofdstuk dat een uniek patroon bevat als volgt gestructureerd: het begint met het benoemen van het patroon, het uitleggen ervan en ten slotte het in actie laten zien door middel van gespeelde partijen. Ik zal nu als voorbeeld zo’n subhoofdstuk versneld behandelen.

“Zoals te verwachten was”, begint De la Villa, “wordt dit het langste hoofdstuk van het boek en voor de praktische speler ook het belangrijkste.” Je raadt het al, we gaan nu een patroon behandelen met betrekking tot toreneindspelen. Toreneindspelen hebben veel nuances en ik heb het gevoel dat je een boek altijd vrij nauwkeurig kunt beoordelen op hoe goed het deze nuances kan overbrengen.

Patroon 71, de zevende rij:

De kracht van een toren op de zevende rij is een van de eerste dingen die we als beginners leren. Maar, stelt De la Villa, de invloed van dit thema is bij middenspelen veel groter dan bij eindspelen. Er zijn echter enkele sleutelmomenten waarop een toren op de zevende rij erg krachtig kan zijn, zelfs in eindspelen met weinig stukken. De la Villa stelt twee dingen waar we op moeten letten: in hoeverre het de activiteit van de vijandelijke koning beperkt en of het mogelijk is om de toren van de zevende rij te verdrijven. Na dit patroon te hebben uitgelegd, behandelt De la Villa ongeveer vijf fragmenten om ons dit patroon in actie te laten zien en het hopelijk gemakkelijker voor ons te maken om deze te onthouden. Dit is overigens ongeveer het gemiddelde voor het hele boek: vijf voorbeelden per patroon.

(Kim Pilgaard 2315 vs Nicholas Jakubovics 2220, Hastings 1995/96 (1))

Het eerste voorbeeld dat hij laat zien, benadrukt de twee punten heel goed. Wit gebruikt de ideeën van dit patroon met de toren op de zevende rij om de vijandelijke koning in te sluiten. 51. g5!, hxg5 52. hxg5, Tb5. De zwarte koning staat nu ingesloten en met de koning op f7 kan zwart de g-pion niet slaan. Hierdoor kan de witte koning zonder problemen naderen. 53. Tb7+ dwingt de witte koning naar de achtste rij en de stelling is verloren voor zwart (53…Kg8 54. Kc2, Txg5 55. Tc7! 1-0.)

Ik hou van de duidelijkheid en eenvoud van dit eerste voorbeeld. Elk voorbeeld per patroon varieert in moeilijkheidsgraad, wat dit boek aantrekkelijk maakt voor zowel beginners als meer gevorderde schakers. Laten we nu naar hetzelfde patroon kijken met een uitgebreider voorbeeld (Vergeet niet: herhaling is belangrijk!).

(Tatiana Morosova vs Mari Sammul, USSR tt 1962)

24. Dxf2+? 25. Kxf2, Tc8

Zwart bereidt zich voor om de toren aan te vallen zodat deze de zevende rij verlaat.

26. Ke3, Kf8 27. Kf4, a5

Als het niet mogelijk is om een toren van de zevende rij te verwijderen, is de eerste stap in de verdedigingsstrategie het verwijderen van alle pionnen van die rij (interessant patroon op zich). Maar zwart realiseert zich dat 27…Ke8 niet werkt vanwege 28.e6+-, een typisch offer om de dominantie van de toren langs de zevende rij te vergroten (alweer een mooi patroon op zich).  Zwart wordt weerloos na 28…fxe6 29.Txg7, waarna het ruilen van torens niet meer kan worden voorkomen, wat zou resulteren in een winnend pionneneindspel.

28. g4, b6 29. h4, c5

Zwart heeft alle damevleugelpionnen van de zevende rij verwijderd, maar de koning kan de achtste rij niet verlaten, wat een groot probleem is. 30. h5, Tc6 31. Ke4? 31. Td8+!, Ke7 32. Tg8, g6 33. Th8, gxh5 34. g5, en de witte toren keert terug naar de zevende rij, nog dominanter dan voorheen, aldus De la Villa.

31…Ke8! 32.b7, g6 33. hxg6?!, Txg6!; de zwarte toren activeert zich!

34. Kf5, Kf8 35.Td7?!, Kg7?

Na wat onnauwkeurig spel aan beide kanten beslist deze ernstige fout de wedstrijd. 36. d6; Zwart kan het ruilen van torens niet voorkomen, waarna de dominante positie van de witte koning bepalend zal zijn.

36… Kf8, 37. Txg6, fxg6+ 38. Ke6, Ke8 39. g5, b5, 40. Kf6, Kf8 41. e6, c4 42. e7+, Ke8 43. a3, 1-0

Het boek behandelt patronen van verschillende moeilijkheidsgraden met voorbeelden die ook in moeilijkheidsgraad variëren. Ik zou zeggen dat spelers tussen 1400-2300 Elo heel wat van dit boek kunnen leren en hun patronen kunnen versterken. Het boek is op een hele fijne manier geschreven waarbij het soms zelfs voelt alsof meneer Jesus de la Villa mij zelf lesgeeft.

Niet zo lang geleden recenseerde ik het boek van Frank Erwich (ook een erg goed boek!). Dat boek waarschuwt je eigenlijk precies voor de dingen die dit boek je leert. Patronen kunnen zeer nuttig zijn en zullen je zeker helpen jouw schaakspel te verbeteren. Maar onthoud dat soms (vaker wel dan niet) de beste zet misschien niet onder jouw patronen valt, dus laat je er niet door leiden! Gebruik ze als een wapen in combinatie met je andere handige wapens zoals creativiteit en logica.

Tot slot, als je dit boek koopt zou ik je willen aanraden het niet allemaal maar snel door te lezen, blijf goed over de patronen nadenken! De twee belangrijkste manieren om patronen op te nemen zijn herhaling, voor doeners, en uitwerking, voor denkers. Een gemakkelijke manier om patronen uit te werken, is ze te onthouden en ze aan een medeschaker te leren. Dus de volgende keer dat je met je schaakvrienden praat, laat ze dan een bruikbaar patroon zien, leg uit waarom het nuttig is en onder welke omstandigheden het werkt. Dit is niet alleen goed voor hen, maar ook voor jezelf.

Bedankt voor het lezen. Kun je een leuk patroon bedenken? Deel het dan in de reacties.

Boek: 100 Endgame Patterns You Must Know (2021)
Auteur: Jesus de la Villa
Uitgeverij: New In Chess
ISBN-nummer: 978-905-691-972-6
Pagina’s: 464
Prijs: € 27,95
Hier te vinden: https://www.newinchess.com/100-endgame-patterns

Link naar onze recensenten.

Het kan echter ook een valkuil zijn; onze patroonherkenning kan ons impulsief maken. Dit betekent niet dat het fout is, of dat wij slechte spelers zijn, maar soms zullen we er iets te snel op vertrouwen. Dit heeft voornamelijk te maken met het ‘Systeem 1 en Systeem 2’ denken (Uit het boek: Thinking, Fast and Slow van Daniel Kahneman). Kort vertaald naar schaak: Systeem 1 is patroonherkenning en intuïtie en Systeem 2 is actief strategisch of tactisch nadenken. Systeem 1 is zeer krachtig en kan ons vaak overtuigen om wel of niet verder na te denken.

Bron: https://pixabay.com/photos/strategy-win-to-win-master-1080536/

Klein voorbeeld: “Een honkbalknuppel en een bal kosten samen 1,10 dollar. De knuppel kost 1 dollar meer dan de bal. Hoeveel kost de bal?”

Dit is een vraag die vaak wordt gebruikt om de macht van Systeem 1 te tonen. Iets wat gelijk in velen van ons opkomt is natuurlijk: 10 cent! Het is zo krachtig dat het voelt alsof we er niet eens over na hoeven te denken. Natuurlijk, als wij Systeem 2 inschakelen en er actief over nadenken, komen we erachter dat het juiste antwoord 5 cent is.  Hetzelfde kan in schaken gebeuren, stel dat er een zet is die schreeuwt om gespeeld of juist niet gespeeld te worden. Het kan dan gebeuren dat je niet verder actief nadenkt en daardoor sommige zetten mist.

Erwich benoemt de valkuilen ook (zonder direct naar Systemen 1 en 2 te verwijzen), Ik citeer en vertaal: “Een andere manier om je kansen te vergroten is door het kritisch evalueren van de zetten van je tegenstander. Het spelen op automatische piloot of het te snel ‘vertrouwen’ van de zetten van je tegenstander kan nadelig uitpakken. Wanneer je tegenstander een val zet, calculeer dan goed wat er gebeurt als je erin trapt. Kijk goed of zijn of haar idee klopt! Zelfs op hoger niveau stoppen spelers te snel met rekenen waardoor kansen worden gemist.”

Het boek helpt de schaker dus op twee manieren: ten eerste bouwt het je patroonherkenning, wat altijd zeer waardevol is en ten tweede probeert het vooral stellingen te tonen waar Systemen 1 en 2 botsen, hiermee leer je je mogelijkheden te verbreden en op een hoger niveau te denken in je eigen partijen.

Het boek bestaat uit de volgende hoofdstukken:

Hoofdstuk 1: Main tactics – Waarbij vooral de tactiekjes worden getoond van het vorige boek van Erwich, nu besproken op een diepere manier.

Hoofdstuk 2: In-between moves – Dit is een mooi voorbeeld van een clash tussen Systemen 1 en 2, omdat je bij tussenzetten vaak de geforceerde zetten moet negeren en moet zoeken naar andere mogelijkheden.

Hoofdstuk 3: Automatic moves – Dit zijn vooral zetten die wij normaalgesproken op automatische piloot willen spelen maar die niet goed uitpakken. Dit speelt verder in op het thema van het negeren van Systeem 1.

Hoofdstuk 4: Surprises and traps – In dit hoofdstuk worden vooral valkuilen besproken van beide perspectieven: het calculeren van valkuilen gezet door je tegenstander en het zetten van valkuilen voor je tegenstander.

Hoofdstuk 5: Diagonals, ranks and files – Dit hoofdstuk voelde wat inconsistent met alles wat er voorheen besproken was. Hier draait het vooral om de coördinatie van de stukken en het optimaal gebruiken van diagonalen, rijen en lijnen.

Hoofdstuk 6: The walking king – In dit hoofdstuk wordt vooral besproken hoe je gebruik kan maken van een sterke koning. Daarnaast wordt er ook besproken hoe je een kwetsbare koning in verlegenheid kan brengen. Er worden bepaalde stille zetten besproken die zeer instructief zijn.

Hoofdstuk 7: Manoeuvres – Dit hoofdstuk bouwt je patroonherkenning voor de mogelijke manoeuvres van je stukken.

Hoofdstuk 8: Special threats and quiet moves – (Goede) Stille zetten zijn vaak erg moeilijk om te vinden, wij als mensen – mede door Systeem 1-denken en patroonherkenning – denken graag na in termen van geforceerde zetten. Persoonlijk vind ik het altijd erg fijn wanneer een boek mijn patroonherkenning kan verbreden ten opzichte van stille zetten.

Hoofdstuk 9: Calculation and move-order – Vaak kan de zetvolgerde een groot verschil maken. Dit hoofdstuk laat dit goed zien met interessante partijen.

Hoofdstuk 10: Defence – In dit hoofdstuk keren dezelfde thema’s die voorheen besproken waren terug, maar nu vanuit een verdedigend perspectief.

Hoofdstuk 11: Mix – Dit hoofdstuk heeft een mix van alle thema’s waarbij je zelf moet vinden waarbij het past.

Hoofdstuk 12: Oplossingen.

Aangezien het boek zeer georiënteerd is op tactiekjes, moeten we er nu wel een paar behandelen. Ik zal 2 van mijn favoriete hoofdstukken erbij pakken:

De volgende stelling komt uit het hoofdstuk Automatic moves. Bij deze stelling zegt Erwich eerst het volgende: slaan is niet verplicht! Het is een ingebouwde reactie die veel schaakspelers zullen hebben. Echter, soms is het beter om op je handen te zitten en verder te kijken naar de mogelijkheden.

Ilia Smirin vs Gawain Jones, Tata Steel Challangers(2017), Wijk aan Zee

Wij beginnen met de stelling vanaf zet 30. Zwart speelt net 30…h6 en verwacht dat het paard zal bewegen. Echter, wit speelt 31. Df3! – hij negeert de aanval en zet zijn eigen aanval op. 31… Txd1+ hier stelt Erwich dat 31…Db7 de beste zet is; hier krijgt zwart een paard en toren voor de dame. We zien ook gelijk dat 31.Df2 beter was; zo krijgt zwart alleen de toren. Maar waarom praten we over 31…Db7 wanneer zwart gewoon de toren kan slaan met schaak? 32. Kh2!! wit negeert de toren om zo zelf mat te geven: 32…Pd7, 33.Df7+, Kh8 34. Txd7, Tg8 35. Dxg8+, Kxg8 36. Td8#.

Wat leren wij: wit had in zijn calculaties rekening gehouden met het feit dat de toren genegeerd kon worden om zo mat te geven. Psychologisch denken wij vaak: hij slaat mijn stuk met schaak, dus moet ik terugslaan, maar dit is zeker niet het geval! Dit is een mooi voorbeeld waar soms blinde vlekken kunnen optreden in onze calculaties.

De volgende stelling is er één uit een partij die gespeeld is tussen de huidige wereldkampioen en zijn uitdager: Magnus Carlsen en Ian Nepomniachtchi. Bekijk de stelling voor zwart vanaf zet 43. Zwart speelt 43…Kh6! Hiermee voorkomt zwart het tegenspel van wit. Daarnaast heeft zwart ook zijn eigen dreigingen opgezet. 44. Kxf5?! Txe3! – een mooie zet die de vluchtroute van de witte koning afknelt. Ik denk dat ik en wellicht anderen met mij (vooral in het rapidformat waar deze partij in gespeeld is) bijna onmiddellijk zullen pakken op f3 (44…Txf3). Het is dus juist belangrijk om alle opties goed te bekijken, vooral als je brein je probeert te bedotten wanneer één zet heel ‘intuïtief’ is.

Magnus Carlsen vs Ian Nepomniachtchi, Magnus Carlsen Invitational (2021), Chess24.com

Het boek van Frank Erwich is over het algemeen erg leuk en instructief. Het is echter soms inconsistent met het oorspronkelijke doel. Overigens is het is wel duidelijk dat het boek geschreven is door iemand die psychologie gestudeerd heeft (Frank Erwich heeft een Master in psychologie). Dit onderscheidt het boek voor mij van van andere boeken met tactische oefeningen. Zeker een aanrader!

Boek: 1001 Chess Exercises for Advanced Club Players (2021)

Auteur: Frank Erwich
Uitgeverij: New In Chess
ISBN-nummer: 978-905-691-970-2
Pagina’s: 216
Prijs: € 22,95
Hier te vinden: https://www.newinchess.com/1001-chess-exercises-for-advanced-club-players 

Link naar onze recensenten.

“01101000 01100001 01101100 01101100 01101111” – Hier staat in binair, de taal van de computers: “hallo”.

Voordat ik het boek bespreek gaan wij even terug in de tijd. Als je al bekend met computerschaak en TCEC, sla dit gerust over. Toen ik vier jaar geleden weer geïnteresseerd raakte in schaken, was Stockfish 8 niet alleen de meestgebruikte engine, maar ook de sterkste engine. Een ander groot voordeel was dat het gratis en open source is, dat wil zeggen dat je er zelf ook aan kunt knutselen. Schaakengines bundelen algoritmes die een schaakstelling kunnen evalueren.

Matthew Sadler, naast Natasha Regan met wie hij het bekroonde boek “Game Changer” schreef (foto Lennart Ootes)

Vier jaar geleden waren dit door mensen geprogrammeerde instellingen. Dat wil zeggen, een mens beslist welke stelling beter is: een toren is beter dan een paard en meer ruimte is beter dan minder. Vervolgens wordt er een brute-force methode gebruikt. Dit is een methode waarbij de engine alle mogelijke zetten nagaat om te kijken of de stelling verbetert of verslechtert. De engine doet dit voor beide kleuren om zo te concluderen wat de evaluatie van de stelling is als beide kanten de beste zetten spelen (bijvoorbeeld: +1). De brute-force methode maakt ook gebruik van algoritmes om te beslissen welke zet het beter kan evalueren om zo de slechte zetten niet verder te berekenen, waardoor het meer capaciteit kan gebruiken voor de ‘goede zetten’. Stel, het ziet dat wit in drie zetten een toren verliest, dan worden de opeenvolgende zetten van die reeks minder intensief berekend. Hier kunnen soms echter blinde vlekken vallen, bijvoorbeeld als wit veertien zetten na het verlies van de toren misschien een winnende stelling kan hebben.

“One program to rule them all” was de titel van de abstract in het in Science gepubliceerde artikel van Deepmind, een onderdeel van Google, in 2018. Met de kracht van kunstmatige intelligentie wisten zij een nieuw soort schaakengine te creëren: AlphaZero. Het grote verschil hier is dat zij niet aan AlphaZero vertelden wat goede of slechte zetten waren. AlphaZero kende alleen de spelregels en speelde vervolgens 44 miljoen partijen tegen zichzelf. Elke keer wanneer het een partij verloor leerde AlphaZero dat de zetten die het speelde slecht waren. Stockfish was in die tijd een schaakgod in mijn ogen en ik wist dat de beste schaakspelers geen kans hadden tegen de Stockfish die draaide op mijn mobiele telefoon. Toen kwam AlphaZero… AlphaZero speelde twee wedstrijden tegen Stockfish. In de eerste wedstrijd won het 25 partijen met wit, 3 met zwart, en speelde het 72 partijen remise. In de tweede wedstrijd won het 290 partijen, 886 remise en verloor het maar 24 keer. Dit choqueerde mij: het voelde alsof er een opperschaakgod kwam en mijn schaakgod compleet vernederde.

Ergens bracht het mij ook hoop: er was nog veel meer complexiteit in het schaakspel. Als er zoveel ruimte is voor verbetering op dat hoge niveau, dan is er nog zo veel meer ruimte voor verbetering bij de mens zelf. De twee gespeelde wedstrijden werden echter wel bekritiseerd. Zo vonden critici dat het oneerlijk was hoeveel denkvermogen Stockfish tot beschikking kreeg in vergelijking met AlphaZero. Los van deze kritiek was het een nieuwe bladzijde in het boek van het computerschaak, eentje die het speelveld ging veranderen.

Bron: https://pixabay.com/images/search/artificial%20intelligence/

Niet veel later kwam er een nieuwe engine uit. Eentje die was gebaseerd op AlphaZero, genaamd Leela Zero of Leela chess zero (Lc0). Lc0 was, en is nu nog steeds, een gratis open-source engine net als Stockfish. Het feit dat het open-source is heeft Lc0 alleen maar sterker gemaakt. Net als AlphaZero leert Lc0 schaken door tegen haarzelf te spelen. De makers van Lc0 hebben echter niet de grote servers van Google om Lc0 te trainen. Hierbij maken zij dus gebruik van (computer)schaak fans en of kunstmatige intelligentie fans, die Lc0 zelf installeren op hun pc om vervolgens Lc0 tegen haarzelf te laten spelen en bij te dragen aan het Lc0-project. Natuurlijk mag en kun je het ook alleen gebruiken voor je eigen schaakevaluaties.

Dit brengt ons bij de Top Chess Engine Championship (TCEC). Dit is een computerschaaktoernooi waar de sterkste schaakengines het tegen elkaar opnemen (mocht je geïnteresseerd zijn: https://tcec-chess.com/) De TCEC maakt gebruik van zeer sterke computers. Zelfs mijn bovengemiddelde pc calculeert ongeveer 60 keer slomer dan de TCEC pc (met Stockfish). Grofweg elke zet waar de TCEC pc 1 minuut over nadenkt doet mijn pc er 60 minuten over om tot dezelfde conclusie/evaluatie te komen. Daarnaast laat de TCEC ook engines beginnen vanuit een bepaalde opening, om zo een diverse verzameling stellingen te krijgen. Hieronder kun je de winnaars van de afgelopen jaren zien.

(https://en.wikipedia.org/wiki/Top_Chess_Engine_Championship)

Zoals je ziet, heeft Lc0 wat succes gehad al een jaar nadat het uitkwam. Maar Stockfish heeft de kroon weer te pakken. Dit komt doordat de Stockfish-ontwikkelaars niet stil hebben gezeten. Zij hebben geleerd van de evaluaties van kunstmatige-intelligentie-engines en hebben dat verwerkt in hun eigen instellingen (bijvoorbeeld dat een toren niet 5 punten is maar 4.9389 o.i.d., zie tabel hieronder voor de stukwaarderingsverschillen tussen AlphaZero, 2020 en Stockfish, 2018). Daarnaast is ook Stockfish-NNUE uitgekomen, een soort hybride engine die het beste van beide technieken combineert.

(https://en.wikipedia.org/wiki/Chess_piece_relative_value)

Dit was een lange inleiding en ik hoop dat ik een goed beeld heb geschetst van het computerschaakwereldje. Dit heeft namelijk betrekking op het boek van Grootmeester Matthew Sadler. Zo weet je nu de drie bekendste engines en de bron van de meeste partijen in het boek (TCEC).

Het boek van Sadler “The Silicon Road to Chess Improvement” gaat dus voornamelijk over partijen die gespeeld zijn in de TCEC. Het is niet het eerste boek dat Sadler schrijft over computerschaak, eerder bracht hij “Game changer: AlphaZero’s Groundbreaking Chess Strategy and the Promise of AI” uit. Hiervoor won Sadler de ‘English Chess Federation Book of the Year’-prijs. Dus kunnen wij stellen dat Sadler inmiddels aardig wat ervaring heeft met het begrijpen van computerschaak en het vertalen van de zetten naar informatie en kennis die je kunt gebruiken om je schaakspel te verbeteren. Dit is dan ook het doel van het boek. Tegenwoordig gebeurt het steeds vaker na partijen op de clubavond of na competitiewedstrijden dat er na een partij nog even gekeken wordt wat je beter had kunnen doen of wat niet zo goed ging. “Aha! Als ik mijn toren op b7 had gezet dan had ik een winnende stelling!” wordt er dan geroepen. Dit heeft echter weinig zin: wanneer je niet begrijpt waarom het een winnende stelling is of waarom de zet goed is, kun je foutieve patronen opbouwen. Stel dat de toren op b7 daar alleen maar goed zou zijn omdat in een ver eindspel de koning te ver weg staat. In dat geval moet je weten waarom dat is. Weet je dit niet, dan zou je een patroon kunnen opslaan dat er helemaal niet is, en speel je de volgende keer een soortgelijke zet die dan niet goed blijkt te zijn. Het boek van Sadler geeft je dus ook een idee over hoe je kunt leren van de engine. Ik ben van mening dat als je dit voor elkaar kunt krijgen het equivalent is aan schaakles van een supergrootmeester, hoewel je misschien wel een supergrootmeester moet zijn om het voor elkaar te krijgen. Laten we kijken naar een partij die besproken wordt in het boek.

Een hoofdstuk binnen het boek is ‘Whole board play’: spelen over het hele bord. Dit klinkt makkelijk, maar wij mensen zijn vaak gericht op één punt en daardoor zien wij andere onderdelen van het spel over het hoofd. Sadler geeft toe dat hij graag dit zou willen leren van engines: de vaardigheid om te spelen over het hele bord. In het hoofdstuk geeft Sadler een aantal scenario’s waarbij dit voorkomt, wij zullen er nu een behandelen: “Alternating play on both wings” of “Afwisselend spelen op beide flanken”. Hierbij geeft Sadler aan dat er eerst druk gezet wordt op de ene vleugel, en dan op de andere. Hierdoor worden de defensieve middelen van de tegenstander uitgestrekt en daarmee uitgedund.

(De PGN is van de TCEC-chess website genomen. Dit betekent dat er meer dingen in staan dan alleen de zetten; zo kun je ook de computereigenschappen zien en daarnaast kun je per zet de variant zien die de engine zag als meest waarschijnlijk.)

Hier stopt de opening na 7… a5. Dit betekent dat hierna de engines beginnen te denken. Deze opening was gekozen om wit de tijd te geven om het 5. Le2 en 6. Le3 systeem in te voeren. Door deze twee lopers is het mogelijk om te beginnen met een pionopmars, voornamelijk van de g-pion: 8. g4 9.g5. Dit zorgt er voor dat wit het paard op f6 wegjaagt voordat zwart druk kan zetten op de e4-pion met het b8-paard via a6 en c5. Vervolgens brengt zwart de h-pion naar voren. Sadler geeft aan dat hoe meer zwart bekrompen is aan de kant van de koning, des te zwakker het spel van zwart zal zijn met …f7-f5. Maar, stelt Sadler: terwijl wit bezig was met het bemachtigen van ruimte op de koningsflank, pakte zwart dat op de damevleugel. Hierbij heeft zwart een hele stevige structuur opgesteld met …Pb8-d7-c5, …Pa6, …a7-15,14, …Ld7 en c7, 11…c6. Denk nu even goed na. De laatste zet was 14…f5. Hoe zou je zelf nu spelen? Het is zo ontzettend moeilijk om na te denken in dit soort stellingen. Wetende dat dit geen stellingen zijn van ‘slechts’ grootmeesters, die soms nog foutjes maken. De volgende zet is erg moeilijk te verzinnen, en dit is juist de kracht van engines: laten zien wat voor beeldschone mogelijkheden er mogelijk zijn binnen schaak. 15. b4! Wit offert een pion op en na 15… Pxb4, 16. h6 schuift wit zijn pion naar voren op de andere flank om zwart nogmaals in te perken en de zwartveldige loper van zwart een vervelend leventje te geven op h8. Bovendien heeft de zwarte koning nu ook één veld minder tot zijn beschikking. 16… Lh8, 17. Lxc5; Nu weer terug naar de damevleugel, stelt Sadler; wit geeft het loperpaar op maar voorkomt dat zwart een paard zou kunnen krijgen op c5. 17… dxc5, 18. a3, Dxg5. Stockfish geeft een paard weg om wat problemen te creëren voor wit; de dame breekt door. Sadler stelt hier dat wit enorme compensatie zou krijgen als zwart 18. Pa6 had gespeeld. Een toren op g1 om ervoor te zorgen dat de h8 loper nooit ergens naartoe zal gaan en een toren op b1 om zo gebruik te maken van de open b-lijn. Zoals je ziet zal 18. Pa6 veel ruimte creëren voor wit, dus is het logisch dat Stockfish probeert het initiatief te nemen. 19. axb4, cxb4 20. Pxa4, cxd5 21. Pb6, Txa1 22. Dxa1, Dxd2 23. Pxd7, Tc8 24. Th3, dxe4 25. Pb6, b3 26. Txb3, Dxh6 27. Ke1, Tf8, 28. Pd5… Dit vervolg gaf zwart vier pionnen voor een stuk, maar de kwetsbare zwarte koning en de c-pion van wit die uiteindelijk een vrijpion zal worden door de verovering van de zwakke b7 pion van zwart bleek te veel. Stockfish zelf gaf hier al een evaluatie van 2.13. In computertermen is 2.13 een winnend voordeel.

Een ander onderdeel dat Sadler behandelt is verdedigen. Het hoofdstuk ‘Verdedig als een engine’ gaat daar uitgebreid op in met geweldige partijen die Sadler duidelijk uitlegt. De volgende partij tussen Stockfish Classical en Leela Zero heeft ook betrekking op wat wij gezien hebben in de vorige partij. Er zijn bepaalde ideeën die Stockfish gebruikt als sterke verdedigende middelen. Deze zijn bijvoorbeeld: gebruik de dame om chaos te creëren, dwing je tegenstander om zich te haasten met de aanval en zorg ervoor dat je dame op tijd terug is om te verdedigen. Net als in de vorige partij offerde Stockfish een paard op om chaos te creëren met de dame toen het zich realiseerde dat het een slechte stelling had.

De opening eindigt op 4… Pge7. Leela gaat verder met een ‘Steinitzian approach’ volgens Sadler. …Pg6 en …f6 leiden tot een sterk punt op e5. Stockfish kon niks nuttig doen met de eigen ontwikkelde stukken en ruimtevoordeel. 20… g5 het tegenspel begint! Zwart lanceert de aanval en probeert te kapitaliseren op de zwakte van h3. Het tegenspel van wit op de damevleugel is nog niet vanzelfsprekend volgens Sadler. 21. Dc3, Tg8 22. b4 dit is een zeer gewaagde zet; Stockfish staat de aanval toe om zo zelf tegenspel te creëren met c5. 22… g4 23. Ph4, Df8 24. g3, gxh3 25. Kh2, Dh6 de koningsvleugel van Stockfish is nog steeds redelijk solide en zwart moet aan de bak om deze te ontmantelen. 26. De3 Wit bereidt zich voor op het creëren van chaos met de dame. 24…Tg4 zwart wil de torens verdubbelen om zo meer druk te zetten op de g-pion. 27. Dxb6 Stockfish begint met het creëren van chaos en pakt een pion. De onrust begint; terwijl zwart obstakels probeert te ontmantelen op de koningsflank pakt Stockfish nog een pion: 27… Tag8 28. Dxd6. Hiermee valt het ook gelijk de loper op d7 aan en het paard op e7. Zwart moet omgaan met de chaos en kan daardoor minder goed de aanval voortzetten. 28… Ph5 29. Pdf3, Txg3 30. fxg3, Pxg3 het ziet er naar uit dat de aanval van zwart beslissend zal zijn. Maar, zoals eerder gezegd, de dame moet klaar staan om zo snel mogelijk terug te keren voor de verdediging. 31. Pxe5, Dd2+. Als zwart Df4 speelt dan heeft wit nog Pf7+. Zo ruilt wit de dames nog net op tijd. De partij eindigt uiteindelijk in een remise. Dit komt mede door de dynamische verdediging van Stockfish. Het creëerde chaos met de dame en trok die vervolgens op tijd terug om te verdedigen.

Concluderend: het boek “The Silicion Road to Chess Improvement” van Matthew Sadler neemt je mee door partijen die gespeeld zijn door de beste hedendaagse engines zoals Stockfish, Leela Zero, AlphaZero, Houdini, Komodo, Stoofvlees, etc. In het boek legt Sadler de partijen uitstekend uit en vertaalt hij de zetten gespeeld door deze schaakgoden naar een taal die begrijpelijk is voor ons allemaal. Het boek zit vol met intrigerende partijen en wie deze compleet kan ontcijferen zit erg dicht op de ware ‘juiste zet’. Ik denk dat er een hoop te leren valt van het boek, vooral voor het verbeteren van je eigen spel, maar ook met het leren samenwerken met en leren van engines. Zo zou je dus je eigen partijen op een betere manier kunnen analyseren. Zal dit boek je een meester maken in het begrijpen van engine evaluaties en zetten? Ik moet bekennen dat het boek hier niet de oplossing voor heeft. Je zult, net als met alle andere aspecten van schaak, nog steeds moeten oefenen met het begrijpen van de ongekende complexiteit die je engine geeft. Oefening baart kunst, het boek baart inspiratie.

Tot slot wil ik wat delen. De choquerende vernietiging van mijn schaakgod Stockfish door AlphaZero was iets moois. Ik kwam erachter dat schaken een spel was dat nog lang niet uitgespeeld zal worden. Dit gaf mij hoop en een nieuwe blik op de partijen tussen computers. Ik raad het je aan om even langs te gaan bij tcec-chess.com en even te kijken. Daarnaast streamt Mathew Sadler de partijen soms zelf via zijn YouTube-kanaal. Ja, de computers spelen zeer complex schaak en nee, waarschijnlijk ga je niet alles begrijpen. Maar zelfs de engines maken ‘fouten’ en verliezen. De Stockfish die jijzelf misschien gebruikt om soms een partij te analyseren wordt zo nu en dan verslagen door een andere engine. Dit betekent dat er nog veel te leren valt in de zoektocht naar de ware ‘juiste’ zet.

Boek: The Silicon Road to Chess Improvement (2021)
Auteur: Matthew Sadler
Uitgeverij: New In Chess
ISBN-nummer: 978-905-671-983-2 
Pagina’s: 560
Prijs: € 29,95
Hier te vinden: https://www.newinchess.com/engine-training

Link naar onze recensenten.

Foto: Frans Peeters

Er wordt vaak gezegd dat pionnen de ziel van het schaken zijn (Philidor). Als wij deze metafoor doortrekken, dan noem ik hierbij het boek van Sam Shankland een spiritueel boek, dat je schaakziel voedt en verbreedt. Het boek draait vooral om één hoofdthema, namelijk dat pionnen alleen maar vooruit kunnen, ze kunnen niet terug. Dit is uniek aan pionnen: wanneer je een willekeurig ander stuk op een verkeerd veld zet, en je realiseert je dat, dan kun je het altijd terugzetten. Daarom zijn de beslissingen over waar je je pionnen positioneert, wanneer je ze naar voren zet, en wanneer je een andere pion slaat, erg belangrijk. Deze beslissingen worden vaak onderschat of soms zelfs als onbelangrijk gezien. Een pion die verloren gaat door zo’n verkeerde beslissing kan echter vaak het verschil maken. Shankland begint dan ook met het uitleggen van deze gewichtigheid. Hij laat dit zien door middel van een partij van eigen hand:

Dit is een partij tussen Sam Shankland en Georg Meier gespeeld in Biel, 2012. Shankland speelt hier met de witte stukken en zoals je ziet heeft hij op zet 57 een pion minder. Shankland speelt 57. f5? en geeft aan dat er geen reden was om de f-pion naar voren te zetten, hij had eerst geen zwaktes en nu wel. De stelling is (objectief genomen) remise, maar het is praktisch gezien een slechte keuze, vooral omdat hij nu heel precies moet spelen. Ik vind het heel mooi dat Shankland begint met deze partij als introductie, niet alleen omdat het zijn eigen partij is, maar ook omdat het juist niet gelijk verliezend is door zijn fout. Dit laat de nuance zien van pionzetten. Soms zul je een pion naar voren schuiven en wellicht sta je niet gelijk verloren, maar misschien is de stelling erg moeilijk voor je geworden – een marteling. Dat zal juist het moment zijn dat je droomt over een wereld waar pionnen terug kunnen lopen. Uit dat soort martelingen is dit boek ontstaan. Sam Shankland geeft aan dat hij dit boek niet alleen voor anderen heeft geschreven, maar ook voor zichzelf om juist met het onderzoeken zijn eigen spelvoering met pionnen te verbeteren.

Terug naar de partij, in plaats van 57. f5? had Shankland naar eigen zeggen beter met een zet als 57. Dd4 uit de doeken kunnen komen. Vervolgens speelde Meier de zet 57. Dg1! Hiermee creëert hij volgens Shankland de meeste problemen voor wit. Omdat Df1 een grote dreiging is. Shankland speelde 58. Dd2? waardoor uiteindelijk de pion verloren gaat na 58… Df1+, 59. Ke4 Dc4+ 60. Kf3 Dg4+ en 61. Kg3 Dxf5. Zo laat hij ons zien dat simpelweg vanwege de pionopmars Shankland het zichzelf te moeilijk gemaakt heeft, waardoor hij uiteindelijk de partij verloor.

Shankland legt de stellingen in het boek op een duidelijke en verfrissende manier uit. Voor pionzetten geeft hij een aantal hoofdregels, wat de lezer helpt met het direct toepassen van de ideeën.

Voorbeeld:

Wanneer je ervoor kiest om je pion over de vierde rij naar voren te brengen, moet je eerst beslissen of het veilig is. Het eerste deel van dit besluitvormingsproces is om jezelf af te vragen of andere pionnen de vooruitgeschoven pion kunnen beschermen. Ten tweede moet je kijken hoeveel van de vijandelijke stukken (zowel op korte termijn als lange termijn) je pion aan kunnen vallen.

Een duidelijke regel die elke schaker gelijk kan toepassen in zijn of haar eigen partijen. Shankland verduidelijkt de regel met de volgende partij tussen Hrant Melkumyan en Burak Firat, Golden Sands 2012.

Wij beginnen vanaf zet 9, dit is een stelling die redelijk actueel is. Shankland duidt hier aan dat zwart strategisch slechter staat, maar wel een voorsprong in ontwikkeling heeft. Met deze voorsprong moet zwart druk zetten op het centrum. Als eerste dient wit te beslissen wat er moet gebeuren met de d-pion. In dit geval schoof Melkumyan zijn d-pion naar voren 10. d6? Hierbij kunnen wij Shanklands eerste richtlijnen gebruiken om te achterhalen of dit een goede of slechte zet is. Ten eerste, de d6 pion kan niet beschermd worden door een andere pion. Ten tweede, zwart kan de pion makkelijk aanvallen met zijn stukken en wit heeft geen goede manier om de pion te verdedigen. Dus, met deze simpele regels kunnen wij al raden wat er in de toekomst gaat gebeuren. Als je de partij volgt, zie je dat zwart niet gelijk de meeste directe variant gebruikt om de pion te elimineren. De pion valt echter uiteindelijk toch wanneer zwart een mooi paard krijgt op d4 (zet 25), waardoor de verdedigende twee torens waar wit zo hard voor gewerkt heeft, buitenspel worden gezet. De partij eindigde in dit geval toch in een remise door wat inaccuraat spel op een later moment.

Het boek behandelt veel thema’s rond je eigen pionzetten, hier geeft Shankland goede praktische richtlijnen voor. Maar hier houdt het niet bij op! Verderop in het boek draait hij het om, en benadert hij het van een aanvallend perspectief. Wanneer je de richtlijnen kent, kun je die ook gebruiken om te achterhalen welke pionzetten nadelig zijn voor de tegenstander, om vervolgens die zetten te uit te lokken. Shankland toont het volgende voorbeeld:

Eric Lobron – Herald Keilhack, Altenkirchen 2001. Wij beginnen bij zet 12, wit heeft een voorsprong in ontwikkeling en een betere stelling. Maar nu moet wit zich afvragen, hoe kan ik er een groter voordeel uit halen? Shankland schreeuwt hier: “Door het combineren van de vorige hoofdstukken!”. In dit voorbeeld gaat het ook specifiek om de hierboven genoemde richtlijnen; 12. a4! Wit valt de b5-pion aan en dreigt de structuur te breken als hij de kans krijgt om te slaan, en als zwart slaat met 12… bxa4 kan het paard vanaf a4 naar b6 en heeft de toren een mooie open lijn. Daardoor speelt zwart zijn pion naar voren met 12… b4 maar, zoals wij nu weten volgens de richtlijnen, is dit ook geen goede zet; kan de pion op korte en lange termijn verdedigd worden? Wit speelt 13. Pd4! Het paard op een mooi veld. Zwart speelt hier 13… Db7?. Zwart wil niet zijn enig actieve stuk ruilen, maar moet dat uiteindelijk toch na 14. Pc4!, met als dreiging dat het stuk op a4 landt, waardoor de loper geruild wordt en de pion valt. Hierdoor moet zwart er voor kiezen om de loper zelf te ruilen, 14… Lxd5 15. exd5. Hier begint het dus ook al, juist omdat de pion zwak is, is zwart genoodzaakt om een slechte ruil aan te gaan met als hoop de pion te behouden. Nu zul je wel denken: Zwart kan 15… a5 spelen om zo zijn pion te verdedigen, dat is tenslotte wat de richtlijn ons vertelt! En dat klopt. Het spelen van a5, om zo dus de zwakte op te lossen van het uitgelokte b4, zal in dit geval echter nog nadeliger zijn. Wit heeft simpelweg een te grote voorsprong in ontwikkeling, en als zwart niet begint te ontwikkelen, wordt zwart overrompeld met actief spel volgens Shankland: 15… a5? 16. Pb6! de toren hangt, maar zwart heeft de toren op de a-lijn nodig voor de verdediging van de a-pion. 16… Ta6 17.Db5+ Ke7 18. Pc4! Hier kan zwart opgeven, want wit haalt alles op. Als je de partij bekijkt, zie je dat het heel lastig werd voor zwart om zijn pion nog te verdedigen. Zwart voelde de pijn van het opschuiven van zijn pion, en de stelling werd onmogelijk om te verdedigen, aldus Shankland.

Conclusie

Het boek Small Steps to Giant Improvement is leuk geschreven en Shankland heeft een vermakelijke schrijfstijl. Het is nooit saai en je hebt altijd het idee dat je echt iets aan het leren bent. Soms voelen de stellingen die hij geeft met uitleg echter redelijk simplistisch. In vergelijking tot andere boeken heeft dit boek door de richtlijnen die het biedt onmiddellijk praktische waarde. Vaak duurt het bij grote concepten een tijd voordat die echt bezinken. Hier kan de lezer de richtlijnen volgen terwijl de bezinking gaande is. Dit versnelt het proces ook alleen maar omdat het toepassen van deze richtlijnen ervaring opbouwt, wat uiteindelijk de kennis versterkt.

Boek: Small Steps to Giant Improvement (2018)
Auteur: Sam Shankland
Uitgeverij: Quality Chess UK Ltd
ISBN-nummer: 978-1-78483-051-9 (Hardcover)
Pagina’s: 336
Prijs: € 29,99
Hier te vinden: https://www.newinchess.com/small-steps-to-giant-improvement 

Link naar onze recensenten.