Na lang wikken en wegen besloot Vladimir Okhotnik dan toch een boek over zijn indrukwekkend lange schaakcarrière te schrijven. Al meer dan zestig jaar (!) leeft hij als schaakprofessional. Zijn twijfel lag besloten in de vraag of hij wel goed genoeg was – hij heeft nooit de (wereld)top bereikt – en of zijn carrière daarmee wel interessant genoeg zou zijn om een heel boek aan te wijden. De aansporing van zijn vriendenkring was doorslaggevend. Zij vertelden Okhotnik dat zijn verhalen meer dan lezenswaardig zouden zijn: De grootmeester heeft immers sinds 1963 meer dan 4500 (!) officiële partijen gespeeld in toernooien over de hele wereld, vergaarde bekendheid als flamboyante, actieve schaker en als openingexpert, en, last but not least, werd twee keer wereldkampioen bij de senioren (65+).

Opbouw boek en schaaktechnische voorbeelden

Het boek bestaat uit drie delen. Het eerste deel telt ruim zestig bladzijdes die lezen als een uitgedunde autobiografie. In deel 2 neemt hij de lezer kort (10 bladzijdes) mee in zijn gesprekken en de uitwisseling van schaakkennis met Mikhail Tal, Mikhail Botvinnik en Vasily Smyslov. Deel 3, My memorable games, is verreweg het grootste en vermakelijkste onderdeel. In meer dan 200 bladzijdes bepreekt de auteur hier zijn 65 meest gedenkwaardige partijen.

Om tot de selectie van partijen te komen, hanteert Okhotnik drie criteria: 1. The presence of combinations with material sacrifice. 2. An important novelty in the opening. 3. An interesting endgame. Alvorens over te gaan tot mijn eindoordeel, volgt hieronder een voorbeeldpartij uit het laatste deel, om zo een kort inkijkje in het boek te geven. De annotatie is bij de partij direct overgenomen uit het boek.

Partij 3: Vladimir Okhotnik – Evgeny Mukhin USSR 1976

pd= [Event "?"]
[Site "USSR 1976"]
[Date "????.??.??"]
[Round "?"]
[White "Vladimir Okhotnik"]
[Black "Evgeny Mukhin"]
[Result "1-0"]
[Title "Game 3"]
1. e4 c5 2. Nf3 {[%clk 0:00:00]} e6 {[%clk 0:00:00]} 3. c3 {[%clk 0:00:00]} Nf6
{[%clk 0:00:00]} 4. e5 {[%clk 0:00:00]} Nd5 {[%clk 0:00:00]} 5. d4 {[%clk
0:00:00]} cxd4 {[%clk 0:00:00]} 6. cxd4 {[%clk 0:00:00]} d6 {[%clk 0:00:00]} 7.
a3 $5 {This continuation was popular in the 1970s. With this unhurried move,
White prevents Black's knight from grazing on b4 and prepares a typical attacking
plan - Ld3-De2-De4.[%clk 0:00:00]} Nc6 {Nowadays the most popular continuation,
introduced into tournament practice in the mid-70s by the wonderful chess player
and brilliant analyst, Lev Polugaevsky.[%clk 0:00:00]} (7... Bd7 {Alternatively,
with this move, Black's plan is to activate the bishop on the diagonal 'a8-h1',
the knight on d7 and after exchanging on e5, to activate the knight by Nd7-c5. In
fairness, it should be noted that there too Black has certain problems.}) 8. Bd3
{[%clk 0:00:00]} (8. exd6 $5) 8... Be7 {[%clk 0:00:00]} 9. O-O {[%clk 0:00:00]}
O-O {[%clk 0:00:00]} 10. Re1 {[%clk 0:00:00]} dxe5 {[%clk 0:00:00]} 11. dxe5
{[%clk 0:00:00]} Bd7 {[%clk 0:00:00]} 12. Qc2 {[%clk 0:00:00]} h6 {[%clk
0:00:00]} 13. Qe2 {[%clk 0:00:00]} Rc8 {[%clk 0:00:00]} 14. Bd2 {[%clk 0:00:00]}
Na5 $5 {While working on this book and checking my old analyses using modern
computer engines, I sometimes come across amazing things(In terms of evaluation).
So, for example, the position after 14..Na5, I evaluated as hopeless for Black
for the last 40 years. I think many chess players rated 2500 and above would have
the same opinion. With the last move, Black removed his knight from the center
and there immediately followed...[%clk 0:00:00]} 15. Bxh6 $1 {[%clk 0:00:00]}
(15. Nc3 $5 Nb3 16. Nxd5 exd5 17. Rad1 Nxd2 18. Rxd2 Qb6 (18... Bg5 19. Nxg5 Qxg5
20. Rf1 $1 $14) 19. Bb1 Bb5 20. Qd1 Bd7 21. Ba2 Be6 $14) 15... gxh6 $4 {This is
tantamount to unconditional surrender.[%clk 0:00:00]} (15... Bc6 $1 {Was the
correct response. This simple move contains much more poison than it might seem
at first glance. Now we have:} 16. Nd4 $5 (16. Qe4 Nf6 17. Qe2 Nh5 18. Be3 Bxf3
19. gxf3 Bg5 20. Rd1 Bxe3 21. Qxe3 Nb3 $1 {An important intermediate move.} 22.
Ra2 Qh4 $19) (16. Bc2 $5 16... gxh6 17. Qd3 Nf6 18. Nd4 Qd5 19. Qg3+ Kh8 20. Nxc6
Nxc6 21. Nc3 Qd4 22. exf6 Qxf6 {With an unusual position, in which the chances
should be about equal;}) 16... gxh6 17. Qe4 Nf6 18. Qf4 Nh7 (18... Kg7 19. Nc3
Nd5 20. Qg3+ Kh8 21. Nxe6 fxe6 22. Qg6 Rf7 23. Qxf7 Qg8 {With equal chances.})
19. Qxh6 Ng5 {and there:} 20. Re3 Qxd4 21. Bh7+ Nxh7 (21... Kh8 $11) 22. Rg3+ Bg5
23. Rxg5+ Nxg5 24. Qxg5+ Kh8 25. Qh6+ {with a perpetual check.}) (15... Nb3 $6
{Is seductive, but bad.} 16. Qe4 g6 17. Qg4 $16 {I shared this analysis with my
friends on Facebook, and I liked how Alexei Shirov reacted: 'Very interesting. In
general, in those days, chess players were prone to excessive generalizations, so
it seemed that Black violated safety rules and was punished. Over the past 10-15
years, the boundaries of our perception of the game have expanded significantly.'
It is hard to disagree with the famous grandmaster.}) 16. Qe4 {[%clk 0:00:00]} f5
{[%clk 0:00:00]} 17. exf6 {[%clk 0:00:00]} Rxf6 $2 {This is difficult to explain,
though white is winning in any event, e.g.[%clk 0:00:00]} (17... Nxf6 18. Qg6+
Kh8 19. Qxh6+ Kg8 20. Qg6+ Kh8 21. Nc3 {with a winning advantage.}) 18. Qh7+
{[%clk 0:00:00]} Kf8 {[%clk 0:00:00]} 19. Qh8+ {[%clk 0:00:00]} Kf7 {[%clk
0:00:00]} 20. Ne5# {Mate on the board is a rare case in games between
Masters.[%clk 0:00:00]} 1-0

Eindoordeel:

Eerlijkheid gebied te zeggen dat u dit boek niet koopt vanwege de uitmuntende schrijfstijl. Dat de Oekraïense grootmeester geen geboren schrijver is, wordt duidelijk zichtbaar in de autobiografie. Zo gaat de tekst daar regelmatig gaat van de hak op de tak (lees: springt van toernooi naar toernooi). Ook zijn er zaken die afleiden, vooral omdat ze niet onderbouwd worden: De auteur heeft bijvoorbeeld soms de behoefte om dingen ‘recht te zetten’ uit zijn verleden en schuift zijn politieke mening over de Sovjet-Unie ook niet onder stoelen of banken.

Deze mindere zaken worden wel afgewisseld met leuke en verrassende anekdotes. Zeker in het tweede deel, dat overigens wel een stuk beter wegleest, staan fascinerende verhalen over de ontmoetingen met schaaklegendes. Zo doet hij op mooie wijzen uit de doeken hoe zijn nieuwtje in de draak uiteindelijk via Tal werd opgepikt door Karpov in zijn match tegen Korchnoi uit 1974. Of vertelt hij over een avond waar hij 64 opeenvolgende potjes blitz tegen Ivanchuk speelde en verloor met 38 – 26. Beide heren waren ontevreden over de uitslag!

Wanneer Okhotnik over schaakinhoudelijke zaken spreekt, spat de passie en gedrevenheid er van af. De verhalen geven een uniek inkijkje in de veelal (Oost-Europese) schaakcultuur van de tweede helft van de twintigste eeuw, waarbij de opkomst van de engines natuurlijk een belangrijk omslagpunt vormen. Origineel is het wat mij betreft bovenal omdat dit wordt beschreven vanuit een interessant en relatief zeldzaam perspectief: het is de secondant, de man achter de absolute topschaker, aan het woord. Tot slot verschaft het boek inzicht in wat er allemaal op privé en professioneel niveau voor nodig is om 60 jaar lang op hoog niveau toernooischaker te zijn, zonder zijn privésituatie te vergeten.

Het leukste en beste aan dit boek is Okhotniks analyse van de 65 partijen. De annotatie bevat achtergrond, leuke feiten over de context waarbinnen de partij gespeeld werd en hier en daar een kwinkslag. Het meest uitgebreid is het commentaar bij de verschillende varianten in de opening en de status van de theorie toentertijd. Minpunt is daarentegen dat het commentaar van het middenspel regelmatig lange varianten zonder al te veel uitleg bevat of enkel afsluit met ‘with a complicated position’ of ‘wit staat beter’.

Zeer leerzaam is het om te zien hoe de openingen waar hij expert in is, bijvoorbeeld het Schots, de Alapin en het Grünfeld-Indisch, historisch zijn opgebouwd. Allerlei nieuwtjes en creatieve ideeën passeren de revue, die bedacht zijn in de tijd voor de introductie van de computer. Sommige daarvan zijn vandaag de dag nog steeds of weer speelbaar. Los van de opening, vinden we tussen de partijen ook ware (tactische) pareltjes, niet in de laatste plaats vanwege de agressieve, soms ‘blufpokerachtige’ speelstijl van de auteur. En dat heeft ook de nodige blunders tot gevolg. Hij is dan ook open over de grootste zwakte in zijn spel: de concentratie behouden in een betere tot gewonnen stelling.

Kortom, een enerverend boek voor een selecte doelgroep dat wellicht sterker was geweest als de auteur het alleen bij een bespreking van de 65 partijen had gelaten. Tot slot nog een saillant detail: Vladimir Okhotnik werd pas officieel GM toen hij al boven de 50 was! Waarom het dus nooit te laat is om grootmeester te worden, leest u in het boek.

Boek: It is Never Too Late to Become a Grandmaster
Auteurs: Vladimir Okhotnik
Uitgeverij: Thinkers Publishing
ISBN-nummer: 978-94-6420-128-4
Pagina’s: 317
Gepubliceerd: 2021
Link naar het boek: https://thinkerspublishing.com/product/it-is-never-too-late-to-become-a-grandmaster/
Link naar onze recensenten: https://schaaksite.nl/2018/04/09/nieuwe-boekrecensenten/

Op 19 november organiseert sc Bergen parallel aan het jaarlijkse Struin toernooi, de eerste editie van het Harry Peters Jeugdtoernooi. Dit rapid­toernooi wordt gespeeld op een prachtige locatie aan zee in Camperduin en staat open voor alle kinderen t/m 12 jaar. Het belooft een mooie schaakdag te worden met veel leuke prijzen!

Er zijn nog enkele plaatsen, aanmelden kan op scbergen.nl

Op 19 november organiseert sc Bergen parallel aan het jaarlijkse Struin toernooi, de eerste editie van het Harry-Peters Jeugdtoernooi. Dit rapid-toernooi wordt gespeeld op een prachtige locatie aan zee in Camperduin en staat open voor alle kinderen t/m 12 jaar. Het belooft een mooie schaakdag te worden met veel leuke prijzen!

Aanmelden kan op scbergen.nl.

Wat is er zo moeilijk aan verdedigen in het schaken? Deze vraag stelde ik vanochtend aan Sierk Kanis, een fervent toernooischaker met een speelsterkte van nabij de 2100. Voordat wij ons een dag zouden verdiepen in dit onderbelichte thema binnen de schaakliteratuur, formuleerden wij drie belangrijke aspecten van het lastige karwei dat verdedigen kan zijn: 1) Je staat psychologisch onder druk, waardoor de angst kan ontstaan om een fout te maken en het moeilijker is om stoïcijns te blijven. Dat maakt verdedigen vaak minder leuk dan aanvallen. 2) Objectief gezien bewandelt de verdediger in veel situaties een pad met een grotere foutmarge, waardoor je preciezer en meer moet rekenen dan degene met het initiatief. Daardoor ligt tijdnood ook op de loer. 3) Het is vaak moeilijk voor de verdediger om aan te voelen of te begrijpen waar het omslagpunt ligt van continue blijven zoeken naar de ‘beste’ verdedigende zet naar het moment dat het tijd is om chaos op het bord te creëren. Met dit in het achterhoofd stelden wij onszelf de vraag: levert het nieuwe boek Dynamic Defense van Neil McDonald praktische oplossingen voor deze kwesties?

Introductie en achtergrond auteur

Een standaard verdedigingsstrategie bestaat vaak uit het dekken van de velden rondom de koning, het brengen van versterking ter bescherming van de koning en het elimineren van de belangrijkste aanvallers. Deze ‘klassieke’ manieren van verdedigen zijn altijd van wezenlijk belang, maar in Dynamic Defense wil Neil McDonald een stap verder gaan. Toch is dit geen boek over ‘swindles’ of de counteraantval als allerlaatste redmiddel. Dynamisch verdedigen gaat in de ogen van McDonald over het kennen en herkennen van praktische technieken en psychologische hulpmiddelen die er, naast het concreet rekenen, voor zorgen dat je onder druk van de tegenstander op de juiste momenten dynamische beslissingen weet te nemen. De lezer leert begrijpen wanneer het tijd is om het initiatief van de tegenstander ‘te stelen’. Voor die uitleg is (GM) Neil McDonald  de aangewezen persoon. Hij is een zeer ervaren schrijver en een bekende Britse trainer. Zo is hij meermaals als hoofdcoach van het Engelse jeugdteam meegegaan naar internationale toernooien. Ook verschenen de laatste dertig jaar tientallen boeken van zijn hand, waarvan veel voor Everyman Chess, waar dit boek ook is uitgegeven.

Opbouw en schaaktechnische voorbeelden

Het boek bestaat kort gezegd uit 60 zeer uitgebreid geannoteerde Grootmeester-partijen die zijn opgedeeld in acht thematische hoofdstukken. Het eerste hoofdstuk heet bijvoorbeeld ‘The Power of Centralisation’, hoofdstuk 4 ‘Resisting Raking Bishops’ en in het laatste hoofdstuk komt ‘Fighting to survive a Bad Endgame’ aan bod. Alle thema’s omvatten tegelijkertijd technieken van een dynamische verdediging. Voor wie vaker boeken van deze uitgeverij leest is het didactische karakter bekend. Tijdens de bespreking van de partijen stelt de auteur namelijk op goed getimede momenten vragen, waarmee je als lezer aan het denken wordt gezet. Dat zorgt voor een actieve leeservaring. Je kunt er natuurlijk zelf voor kiezen hoe lang je de stelling bestudeert, voordat je weer doorleest. Hieronder volgen twee voorbeelden van dergelijke ‘studiemomenten’, om daarmee een kort inkijkje in het boek te geven.

Voorbeeld 1 uit ‘The Power of Centralisation’

Een omvangrijke en krachtige aanval op de koning van de tegenstander vereist vaak dat er stukken meehelpen die daarmee hun eerdere taak van het controleren van het centrum moeten opgeven. Als de aanval doorslaat is dit natuurlijk geen probleem, maar pas op zegt McDonald: ‘a dynamic defender will seek to withstand the attack and then seizes the initiative by exploiting the ‘power vaccuum’ in the centre’. Een voorbeeld:

Vraag: Je hebt de volgende keuze: 28 Dc5 om dame ruil aan te bieden en 28 Dh5 om h7 onder vuur te nemen. Is er iets vreselijk mis met een van deze zetten?

Voorbeeld 2 uit ‘Knight Versus Bishop: Caution or Counterattack?’

Heldere woorden van McDonald: ‘When facing an attack a crucial decision is whether to play according to the dictates of dynamic defense – that is to try to seize the initiative – or to quietly strengthen the defensive line and keep the pieces out of harm’s way.’ Het zijn inderdaad moeilijke momenten wanneer de verdediger moet aanvoelen of voorzichtigheid is geboden of de tegenaanval moet worden ingezet. Zo ook in het volgende voorbeeld:

Vraag: De witte pionnenstorm heeft de verdediging rondom de zwarte koning al aardig ondermijnd. Hoe moet zwart reageren op de aanval op het paard, zodat de lijnen naar de koning zo gesloten mogelijk blijven?

(De uitgewerkte antwoorden volgen later)

Eindoordeel:

Sierk en ik waren vooraf bang dat de dynamische verdedigingen in het boek wellicht teveel computer gedreven zouden zijn. Maar het tegendeel is waar. De voorbeelden uit het boek reflecteren zeer goed de praktische beslissingen uit onze dagelijkse schaakpraktijk. McDonald legt in heldere taal de dynamische technieken uit en deze zijn zeker gestoeld op ‘menselijke’ oplossingen voor de problemen van het verdedigen. Ook laat de auteur het niet na om zijn jarenlange ervaring als coach tussen de regels te laten doorschemeren. De interactieve stijl zorgt voor een vlotte leeservaring, waarbij je soms het idee hebt met McDonald aan tafel te zitten, zeker wanneer hij weer een van zijn schaak-gogmes aanhaalt. Dankzij die trainerswijsheid komt ook de psychologische kant van het verdedigen veelvuldig aan bod.

Het boek doet wel een beroep op de zelfstandigheid van de lezer. De hoofdstukken worden namelijk voorzien van een introductie van ongeveer anderhalve pagina, waarna de didactiek dus verscholen ligt in de annotatie. Zowel de hoofdstukken als het gehele boek missen een conclusie. Het is dus aan de lezer of trainer zelf om de belangrijkste concepten en ideeën uit de analyse op een rij te zetten. Alhoewel, een beetje eigen verantwoordelijk is ook niet mis en komt het leerproces misschien juist ten goede. Sterker nog, wij denken dat bij eenieder die dit boek doorwerkt met een schaakbord ernaast, tijdens een toekomstige verdedigende situatie wel eens een glimlach op het gezicht tevoorschijn kan komen. Want dynamisch verdedigen kan best leuk te zijn.

Boek: Dynamic Defence
Auteurs: Neil McDonald
Uitgeverij: Everyman chess
ISBN-nummer: 978-1-78194-590-2
Pagina’s: 348
Gepubliceerd: 2021
Link naar het boek: https://everymanchess.com/products/dynamic-defence
Link naar onze recensenten: https://schaaksite.nl/2018/04/09/nieuwe-boekrecensenten/

Het is aan mij om het nieuwe ‘recensieseizoen’ te openen en het gaat meteen over een belangrijk thema: het loper-paard eindspel. Een strijd die regelmatig op het bord verschijnt. Zo speelde ik zelf afgelopen weekend mee in Hoorn en tijdens de eerste partij was het meteen raak. De bestudering van Bishop versus Knight – The Eternal Battle kwam daarbij goed van pas. Het werk van Boroljub Zlatanovic zorgt er namelijk voor dat zulke eindspelen met meer begrip kunnen worden gespeeld. Ik had tijdens bovengenoemde partij de loper en zocht bijna ‘automatisch’ naar mogelijkheden om de stelling te openen of een vrije randpion te creëren.

In dit eerste deel leert de auteur de lezer bovenal om situaties te herkennen waar een van beide stukken dominant is. De meeste schakers weten dat een loper beter gedijt in een open stelling en een paard tot zijn recht komt in een gesloten structuur, maar na de bestudering van dit boek wordt het makkelijker om op het goede moment die algemene gronden los te laten. Zo kan een loper ook in een gesloten positie dominant zijn als de diagonaal die het stuk controleert belangrijk is en het paard de open stelling domineren als het een sterk veld bezit. Mijn beschouwing over de wijze waarop Zlatanovic deze kennis poogt over te brengen en enige kritische noten vindt u in het eindoordeel.

Auteur en opbouw

Boroljub Zlatanovic is een IM uit Servië. Naast auteur is Zlatanovic al 15 jaar schaakcoach en maker van verschillende videoseries. Zijn eerste boek Fundamental Chess Strategy in 100 Games werd goed ontvangen. Het hier te bespreken boek is, zoals gezegd, het eerste deel van een tweeluik over de strijd tussen de loper en het paard. De auteur presenteert in dit deel uitsluitend de directe gevechten tussen beide stukken in het eindspel. Het is daarmee een inleiding voor deel twee, waar het verhaal zich zal ontwikkelen tot gevechten waar meer stukken worden toegevoegd.

Het boek bestaat uit 225 bladzijdes die zijn onderverdeeld in twee hoofdstukken. Hoofdstuk 1 bespreekt in 64 partijfragmenten de situaties waarin de loper superieur is aan het paard. En, hoe kan het ook anders, hoofdstuk 2 draagt de naam When the Knight is superior en doet hetzelfde voor het paard in eveneens 64 partijfragmenten. Het zijn stellingen uit vaak onbekende meesterpartijen afgewisseld met enkele klassiekers.

Een inkijkje in het boek

Hier volgen twee voorbeelden uit het eerste hoofdstuk met commentaar dat gebaseerd is op dat van Zlatanovic. Aan het begin van het hoofdstuk bespreekt Zlatanovic voornamelijk partijfragmenten waar de loper evident beter is dan het paard. Daarvan kon ik de volgende klassieker niet onbesproken laten.

Het is zeer belangrijk om de mogelijkheid om het paard te domineren altijd in het achterhoofd te houden. In deze partij greep een jonge Bobby Fischer die kans dan ook met beide handen aan. Wit staat in de beginstelling praktisch gezien een pion voor, omdat zwart geen vrijpion op de koningsvleugel kan creëren. Wit heeft daar wel de mogelijkheid toe dankzij zijn meerderheid op de damevleugel.

Aan het einde van het hoofdstuk volgen stellingen die iets meer kennis en techniek vereisen. Zoals in dit voorbeeld:

In het hoofdstuk over de stellingen waar het paard dominant is, bestaat eenzelfde ontwikkeling van de partijfragmenten. Dankzij deze opbouw zorgt Zlatanovic ervoor dat de lezer na bestudering van deel 1 uitkijkt naar de meer complexere strijd in deel 2.

Eindoordeel

Het boek heeft een logische opbouw en de partijfragmenten zijn van uitstekende educatieve waarde. Ik weet zeker dat elke schaker na bestudering van dit boek meer eigenschappen van het gevecht tussen de loper en het paard kan benoemen en het begrip van dit type eindspel daarmee meer gelaagd zal worden. Daarnaast zorgt Zlatanovic met korte en heldere annotatie voor een juiste balans tussen verbale analyse en varianten. Het is daardoor een vermakelijk boek waar je vlot doorheen gaat, met hier en daar de toevoeging van een puzzel zodat je, indien gewenst, ook uitvoeriger aan de slag kunt gaan.

Het is dus een relatief kort en vlot te lezen boek en de lezer duikt zonder al te veel poespas meteen de materie in. Toch schuilt juist daarin ook mijn voornaamste kritiekpunt. Het blijft toch onbevredigend dat er niet op z’n minst een inleidend verhaal over de kwaliteiten van de loper of het paard, dan wel deelconclusies per hoofdstuk aanwezig zijn. Met andere woorden, het boek mist in mijn ogen een didactisch kader. De lezer is daardoor zelf verantwoordelijk om zijn opgedane kennis om te zetten in praktisch werkbare vaardigheden. Die verantwoordelijkheid uit zich trouwens ook in het feit dat Zlatanovic soms in zijn uitleg de impliciete aanname heeft dat de lezer het pionneneindspel goed beheerst. Zo stelt hij uit het niets ‘zugzwang is coming’, waarmee hij aanneemt dat dit parate kennis is voor de lezer en soms stopt hij een analyse wat vroeg. Ik zou daarom willen adviseren om dit boek zeker niet eerder te bestuderen dan met een rating vanaf 1500.

Hoe dan ook, met de toevoeging van een didactische omlijsting was het boek alleen maar nóg beter geworden, want de uitleg van Zlatanovic is op zichzelf al zeer verhelderend. Zo ontleedt hij bijvoorbeeld meermaals een stelling in drie ‘fasen’ (zoals stukken centraliseren, zwakte creëren, druk opvoeren en materiaal winnen) om tot winst te komen en dat had zeker niet misstaan in een analytisch kader. Tegelijkertijd doet dat gemis niks af aan de kwaliteit van de gekozen partijfragmenten en de annotatie van de auteur. Voor de ijverige student en creatieve coach, die beiden een beetje eigen verantwoordelijkheid niet schuwen, is dit een zeer welkom boek om de schaakhorizon ten aanzien van de strijd tussen de loper en het paard te verbreden. Ik kijk in ieder geval uit naar deel 2!

Boek: Bishop versus Knight – The Eternal Battle (volume 1)
Auteurs: Boroljub Zlatanovic
Uitgeverij: Thinkers Publishing
ISBN-nummer: 978-946-4201-16-1
Pagina’s: 225
Gepubliceerd: 2021
Link naar het boek: https://thinkerspublishing.com/product/bishop-versus-knight-the-eternal-battle-vol-1/
Link naar onze recensenten: https://schaaksite.nl/2018/04/09/nieuwe-boekrecensenten/

“Openingen bestuderen, tactieken opfrissen, een beetje eindspel studie en betere stellingen ook daadwerkelijk leren afmaken!” Zo ziet het prioriteitenlijstje van een actieve toernooischaker (of een coach die zijn pupil traint) er vaak uit. Goed leren verdedigen is minder populair. Gek eigenlijk, want een groot deel van de partijen ben je als schaker aan de verdedigende hand. Een goede verdedigende bekwaamheid is dan ook essentieel om een hoger niveau te bereiken.

De auteurs van ‘Defensive Tools – a tournament player’s manual’ zien bovenstaande hiërarchie ook terug in de moderne schaakliteratuur: “of the non-opening subjects, defence is easily the one that has been the least discussed in available chess literature’. Met deze observatie werd hun idee geboren om over dit structureel onderbelichte thema een boek te schrijven. Naast het verrijken van de literatuur is het doel van het boek tweeledig. Als eerste wordt de actieve toernooischaker een aantal belangrijke ‘tools’ aangereikt. De grondige bestudering en het juiste gebruik ervan kunnen in de toekomst zorgen voor het voorkomen van vermijdbare verliespartijen. Tevens biedt het boek trainers een systematische uiteenzetting van belangrijke onderdelen van het begrip ‘verdedigen’.

We weten dat onder invloed van de engine het algemene niveau van schakers en zeker hun defensieve vaardigheden omhoog zijn gegaan. Ook is de ‘0.00’ niet meer weg te denken uit ons schaakbrein. Tegelijkertijd gaan de eindeloze geforceerde varianten waarmee de computer ons naar een ‘gelijke stelling’ leidt menig schaker de pet te boven. Dit boek is daarom een waardevolle toevoeging in het arsenaal van de actieve toernooi/clubschaker. Een handreiking waar we wat mee kunnen (ook coaches), indien de verwachtingen van de lezer bij het kopen van het boek de juiste zijn. Maar daarover volgt meer in het eindoordeel…

Auteurs en opbouw

Dit is het eerste boek dat ik lees van de uitgeverij Chess Evolution. Ook waren de auteurs mij voorafgaand aan het lezen nog onbekend. Tadej Sakelsek (IM) is een jonge, bedrijvige schaakcoach. Hij is al ruim 10 jaar een ‘Fide trainer’ en coauteur van de trilogie ‘The Power of Tactics’. Voor de Sloveens grootmeester Marko Tratar is dit, voor zover ik na kan gaan, het eerste schaakboek waar hij aan meewerkt. Wel is de tweevoudig Sloveens kampioen (1997 en 2015) naast actief speler ook schaakjournalist en publicist, zoals op de achterkant van het boek valt te lezen.

Het boek begint met een overzicht van de ‘grote namen’ van het verdedigen uit de schaakgeschiedenis. Beginnend in de 19^e eeuw worden namen als Rubinstein, Nimzowitsch, Petrosian en Karpov besproken, eindigend bij Stockfish en Leela Zero. Het zijn stuk voor stuk interessante en instructieve partijen geschreven vanuit het oogpunt van de verdediging. Dat is op zichzelf al verfrissende manier om naar die partijen te kijken. De auteurs vergeten wel om in de rest van het boek terug te verwijzen naar dit eerste deel, waardoor dit hoofdstuk wat losstaand overkomt. Daarna volgen drie hoofdstukken met subparagrafen die allerlei onderdelen (of tools) van het verdedigen doornemen. Zo komen ‘typische remisewapens’ als pat, eeuwig schaak en herhaling van zetten aan bod. Ook wordt ‘actief verdedigen’ uitgebreid behandeld. De auteurs kijken bijvoorbeeld naar verdedigende offers, de tegenaanval en het ruilen van het (beste) aanvallende stuk van de tegenstander. Tot slot behandelt deel 4 de ‘omgang met de veiligheid van de koning’ en stipt het profylactisch denken aan, hoewel dat laatste wel erg summier gebeurt en misschien beter door de auteurs achterwege kon worden gelaten.

Al deze ‘tools’ worden rijkelijk geïllustreerd. In totaal omvat het boek 239 partijfragmenten en sluit het af met een test van 48 puzzels.

Een inkijkje in het boek

Alvorens naar het eindoordeel te gaan, volgen hieronder drie voorbeelden uit het boek. Om zo dicht mogelijk bij de leeservaring te blijven, gebruik ik daarbij met name de beschrijvingen van de auteurs. Twee voorbeelden laten de educatieve waarde van het boek zien en het laatste toont de onderbelichte kant van het verdedigen, namelijk hoe vermakelijk het soms kan zijn. Een origineel thema is de ‘oneindige aanval’ op een stuk. De volgende prachtige studie van Votava uit 1938 is ‘to the point’.

Wit heeft iets speciaals nodig, want alle normale zetten leiden tot verlies…

Zo zijn er vele typische mechanismen die de tegenstander forceren tot herhaling van zetten. Het boek beschrijft vervolgens nog 13(!) voorbeelden, nadat er al 27(!) voorbeelden van eeuwig schaak voorbijkwamen.

De uitleg van het thema ‘verdedigend offeren’ is zeer leerzaam. De meeste schakers zijn bekend met het stukoffer als laatste redmiddel. De auteurs voegen daar nog het offer ‘to change the narrative of the game’, bijvoorbeeld om het initiatief te grijpen aan toe. Zelf leerde ik veel van de bespreking van het pionoffer als afleidingsmanoeuvre om de ontwikkeling af te maken. Vladimir Kramnik (wie anders) wist vorig jaar deze actieve verdediging nog perfect uit te voeren:

Nepomniachtchi – Kramnik

Wit heeft in deze stelling een ontwikkelingsvoorsprong. Wel zijn er al twee lichte stukken afgeruild en daarom moet hij agressief spelen om het initiatief te bemachtigen:

Sterke schakers hebben de voorkeur om actief te verdedigen. Voor de echte liefhebber volgt aan het einde van de recensie nog een prachtig voorbeeld van een actieve verdediging van Max Euwe. Hij liet in 1953 dat die verdedigingsvorm zeer vermakelijk en doeltreffend kan zijn!

Eindoordeel

Het boek is een uitstekend en vermakelijk overzicht van zeer relevante verdedigingstechnieken. Ik weet zeker dat een ijverige student van dit boek zal worden beloond met een bredere en grondiger begrip van dit belangrijke onderwerp. Ook aan coaches verschaft dit boek een bijna onuitputtelijke bron aan partijfragmenten om zo de patroonherkenning van de pupillen te verbeteren. Daarmee maakt het boek zijn twee belangrijkste doelen grotendeels waar.

Ondanks deze positieve woorden zijn er ook een aantal verbeterpunten. Allereerst staan de auteurs bewust stil bij het feit dat ze in het boek niet de ruimte hebben om alle defensieve technieken van het schaken te behandelen, maar dat neemt niet weg dat ik nog wel een bepaalde ‘leegte’ voel na het lezen van dit boek. Toegegeven, de crux van verdedigen komt aan bod, maar ik mis bijvoorbeeld een systematische uitleg van het verschil tussen verdedigen tegen een koningsaanval en een aanval op de damevleugel. Ook is voor mij na het lezen niet duidelijk hoe ik tot het vinden van zogeheten only moves kom. Terwijl in mijn ogen the process of elimination toch een onmisbare ‘tool’ is.

De 239 voorbeelden in een snel tempo voorbij, waardoor het soms een opsomming wordt en daardoor diepgang wordt verloren. Zo wordt in negen bladzijdes uitgelegd hoe je kunt verdedigen in ‘typische pionnenstructuren’, waarbij de Carlsbad-structuur, het Konings-Indisch en de Hedgehog aan bod komen.

De auteurs hebben de algemene tips, zoals het nut van centralisatie van verdedigende stukken, verweven door het boek. Toch is het prettiger als de thematische voorbeelden uitvoeriger worden ingeleid en aan de hand van die bruikbare tips gecategoriseerd zouden worden. Vragen die nu bleven hangen waren bijvoorbeeld: ‘Wat zijn de mogelijke omstandigheden om bijvoorbeeld tot een verdedigend offer over te gaan? Hoe verloopt dat besluitvormingsproces? Hoe weeg ik de psychologische factoren bij zo’n besluit?

Koop het boek daarom met de juiste verwachting. Als je jouw kennis wilt verrijken met zeer bruikbare defensieve patronen, en de bekende patronen als ‘dolle torens’ en afruilen naar een eindspel met een ‘randpion en de loper van de verkeerde kleur’ wilt bestendigen, dan is dit zeker een toereikend boek. Een praktisch handboek met veel kleurrijke voorbeelden van toegevoegde waarde en met de kennis daarvan blijf je tijdens het volgende toernooi zeker kalmer onder de druk van de tegenstander.

Efim P. Geller – Max Euwe

Boek: Defensive Tools – A tournament player’s manual
Auteurs: Tadej Sakelsek en Marko Tratar
Uitgeverij: Chess Evolution
ISBN-nummer: 978-615-5793-27-1
Pagina’s: 356
Gepubliceerd: 2020
Link naar het boek: https://thinkerspublishing.com/product/your-jungle-guide-to-chess-tactics-sharpen-your-tactical-skills/
Link naar onze recensenten: https://schaaksite.nl/2018/04/09/nieuwe-boekrecensenten/

Inleiding

Het is al lang geen geheim meer: patroonherkenning is onontbeerlijk om een zeer goede schaker te worden. Een grondige kennis van tactische motieven is een absolute voorwaarde om met succes van strategie gebruik te kunnen maken. De schaakliteratuur staat dan ook bol van ‘puzzelboeken’ over deze tactische patronen. Een ‘Jungle Guide’ voor de immense hoeveelheid schaakliteratuur die in zijn algemeenheid wordt geproduceerd, zou daarom ook wel eens welkom zijn. Met deze recensie poog ik daaraan een bijdrage te leveren.

Het kersverse boek Your Jungle Guide to Chess Tactics verraste mij meteen in de inleiding. Auteur Peter Prohaszka benoemt daar dat hij met dit boek een opvallende leegte in de schaakliteratuur opvult: “There are countless puzzle books avaible. However, its very surprising that there is virtually almost none that gives a comprehensive overview wit hall of the frequent tactical motifs and themes that occur in practice.” Hij voegt daar aan toe dat de voor hem bekende puzzelboeken vaak incompleet, niet-systematisch of (te) oud zijn met fouten in de analyse. Zijn ambitieuze doel is dan ook om deze leemte op te vullen met als publiek de ambitieuze schaker en actieve schaakcoaches. Ik zou de leegte die Prohaszka benoemt iets willen afzwakken en hem tegelijkertijd willen complimenteren met de uitstekende wijze waarop zijn doelstelling is geslaagd. Maar daarover later meer.

Auteur en opbouw
Peter Prohaszka was mij, voor het lezen van dit boek, als schaakauteur nog onbekend. Wel is het mij bekend dat hij een sterke Hongaarse schaker is, die in 2014 op 22-jarige leeftijd de 2600 grens passeerde. Hij studeert momenteel in St. Louis en vertegenwoordigt daar de Webster University, die bekend staat als de universiteit met het de meest levendige schaakprogramma van de VS. Met de schaakinhoudelijke kant van dit debuutboek van Prohaszka is, zoals verwacht, dan ook weinig mis.

Het boek bestaat uit twee delen, onderverdeeld in 25 hoofdstukken. Deel 1 beslaat ‘The Building blocks of Tactics in Chess’, en inderdaad komen in 17 hoofdstukken de meest voorkomende en fundamentele tactische motieven langs uit het schaken: dat gaat niet alleen over ‘klassiekers’ als de dubbele aanval en de penning, maar bijvoorbeeld ook over insluiten, lokken en overbelaste stukken. Tot slot bevat hoofdstuk 17 de ‘overige tactieken’, die volgens Peter niet zó fundamenteel zijn dat ze in een apart hoofdstuk thuishoren. Deel 2 gaat over de belangrijkste tactische patronen en ideeën binnen de aanval en verdediging. Denk daarbij aan ‘The exposed King’, ‘Back Rank’ en bijvoorbeeld eeuwig schaak.

Elk hoofdstuk begint met een korte introductie van het te bespreken tactische thema. Daarna volgen voldoende puzzels om de opgedane kennis van het patroon te verwerken. Elk hoofdstuk eindigt vanzelfsprekend met de oplossingen in de vorm van een korte analyse van de stelling. In totaal omvat het boek 365 puzzels gerangschikt naar moeilijkheidsgraad in de vorm van sterren (1-5). De gebruikte partijen voor zowel de uitleg als de puzzelsectie bestaan uit klassiekers, moderne partijen en partijen die de auteur zelf speelde. Tactische thema’s staan bijna nooit op zichzelf. Prohaszka ondervangt dit door te stellen dat hij goed gekeken heeft naar voorbeelden, waarbij het besproken motief duidelijk het belangrijkste is binnen de combinatie.

Een geïllustreerd oordeel
(Alle oplossingen van de puzzels volgen morgen aan het einde van de recensie)

Een van de sterkste eigenschappen van dit boek is de zeer heldere en bondige uitleg van de tactische patronen. De auteur heeft vaak maar 1 à 2 alinea’s nodig om volledig begrip van het thema te bewerkstelligen. Bij die treffende uitleg volgt bijna altijd een helder voorbeeld van het ‘pure’ motief. Een van de voorbeelden die het meest bij mij bleef hangen was deze van de penning:

Vladimir A. Makogonov – Vitaly Checkhover (Tbilisi 1937)

[FEN "[FEN "4r1k1/8/3R1Qpp/2p5/2P1p1q1/P3P3/1P2P3/6K1 w - - 0 1"]"]

Zwart speelde 36. Kf2?? het verkeerde veld om uit het schaakje te stappen en zijn mooie stelling te verzilveren, vanwege: 36… Tf8! 37. Td8! een ’tegenpenning’, maar helaas voor wit heeft zwart  nog: 37.. Dh4+!

Ook maakt het boek de belofte uit de inleiding waar. Ik heb het boek nog eens naast Training with Moska (behandelt opening, middenspel en eindspel) en Improve Your Chess Tactics van Neishtadt (nadruk op tactische combinaties) gelegd en kwam tot de conclusie dat het hier besproken boek inderdaad systematischer is opgebouwd en vollediger is. Werkelijk alle belangrijke tactieken die een fervent schaker kan bedenken, worden door Prohaszka besproken. Zo ook de pionnendoorbraak, om nog maar eens een voorbeeld te noemen.

Daarnaast laat dit boek de tactische motieven in hun waarde. Daarmee bedoel ik dat het geen puzzelboek is dat uitsluitend uit vraag en antwoord bestaat, maar juist ook aandacht heeft voor de ingewikkelde realiteit van tactieken zoals die tijdens een echte partij voorkomen. Tijdens een partij gaat het namelijk over afwegen, evalueren, rekening houden met de tegenaanval van je tegenstander en dan uiteindelijk met een pion voorsprong uit de bus komen. Zo ook bij deze puzzel over het insluiten van een stuk (let op: 4 sterren, dus relatief moeilijk!):

Peter Prohaszka – Petr Velicka (Aghios Kirykos 2015)

[FEN "[FEN "8/7p/3kp3/p1p1rp2/P1R1PK1P/3P2P1/8/8 w - - 0 1"]"]

Wit is aan zet. Is 38. g3-g4 de beste zet? Waarom wel of niet?

Overigens niet getreurd, want het overgrote deel van de puzzels bestaat uit leuke oplossingen die geforceerd tot stand komen. Dat wil je ook als je een boek over tactieken koopt. Het is duidelijk dat het boek geschreven is door een schaakprofessional en bovenal een grote liefhebber. Dat laatste spat van het boek af. Als je de oplossingen van de puzzels doorneemt, krijg je niet zelden het gevoel alsof je met een van je schaakvrienden de stelling aan het analyseren bent. Prohaszka kan het vaak niet laten om nog even een prachtige variant ‘just for fun’ te laten zien. Iets wat het leesplezier ten goede komt.

Enkele kritiekpunten kan ik niet achterwege laten. Allereerst de moeilijkheidsgraad van de puzzels. Sommige van de 4 en 5-sterrenpuzzles zijn toch wel erg complex. Overigens is dat iets wat Susan Polgar in haar commentaar op het boek  beaamt: ‘some even quite challenging for Master-level players’. Persoonlijk vind ik die uitdaging leuk, maar ik kan me voorstellen dat niet iedereen dat zo ziet. In veel van die moeilijke puzzels is er ergens in de variant een moeilijk te vinden voorbereidende zet vereist en in andere gevallen is wordt wel zeer precieze rekenvaardigheid gevraagd. Een voorbeeld uit het hoofdstuk over de dubbele aanval (4 sterren):

Ndirbek Yakubboev – Abdimalik Abdisalimov (Uzbekistan championship 2020)

[FEN "[FEN "8/3n2kp/p2N4/Q1p5/3b4/1P2p3/P1K1B1bq/5R2 w - - 0 1"]"]

Wit aan zet. Wat is de exacte winnende variant?

(En dat is dan nog niet eens vijf sterren..)

Het laatste kritiekpunt betreft de categorisatie van Prohaszka. Het lijkt mij niet juist om het thema ‘uitschakelen verdediger’ onder hoofdstuk 17 ‘diversen’ te scharen en ‘profylaxis’ behandelen in anderhalve bladzijde vond ik ook wat summier. Tot slot wordt het onderscheid tussen de ‘skewer’ en de ‘X-ray-attack’ onvoldoende uitgelegd.

Conclusie
Het boek maakt zijn doelstelling grotendeels waar. Het is een uitstekend en volledig overzicht van alle meest voorkomende tactieken in het schaken. De motieven worden zeel helder uitgelegd en de vrolijkheid van de schaakpassie van de auteur zit verweven door het hele boek. Zeker voor de clubschaker die het niet erg vindt om ‘echt even voor een puzzel te gaan zitten’ valt er weinig aan te merken op het boek. Voor de ‘op-de-bank puzzelaars’ bieden op z’n minst de 1-3-ster puzzels soelaas. Ook voor coaches is het een welkome toevoeging aan de collectie. Niet alleen vanwege de goede omschrijvingen van de motieven, maar ook omdat het boek genoeg stellingen bevat om te integreren in het lesprogramma.

U heeft het ondertussen wel gemerkt. Ik ben zeer positief over het boek en het lijkt me goed dat elke schaker die zijn fundamentele kennis op het gebied van tactiek wil bestendigen of verbeteren dit boek in de kast heeft staan. Misschien is 33,95 een tikkeltje aan de prijzige kant, maar voor een boek dat in de toekomst misschien wel als standaardwerk op het gebied van tactiek en patroonherkenning wordt beschouwd, valt dat ook wel weer mee.

Boek: Your Jungle Guide to Chess Tactics
Auteurs: Peter Prohaszka
Uitgeverij: Thinkers Publishing
ISBN-nummer: 978-94-6420-106-2
Pagina’s: 518
Gepubliceerd: 2020
Link naar het boek: https://thinkerspublishing.com/product/your-jungle-guide-to-chess-tactics-sharpen-your-tactical-skills/
Link naar onze recensenten: https://schaaksite.nl/2018/04/09/nieuwe-boekrecensenten/