Gevoel voor gevaar – of misschien beter het gebrek daaraan, was gisteren het thema, vandaag bleek dat de antenne nog niet helemaal was gerepareerd. Op zich genomen is het feit dat topspelers ook wel eens iets missen een hele geruststelling. Denk aan de volgende tragische blunder van de meester van de profylaxe, Wijk aan Zee 1993:

Christiansen – Karpov – of dit ook de kortste partij in de hoofdgroep van het toernooi van de 88 edities is, durf ik niet te zeggen. Wie weet, dat een lezer dat weet? Karpov was wellicht nog niet goed wakker en speelde hier 11…Ld6 en gaf na de volgende witte zet op. Ziet u hoe Christiansen profiteerde?

Giri zal nog niet zo lekker geslapen hebben en vandaag was weer een zware dag. Maar het zat wel mee, want Sindarovs vaardigheid om op de kritieke momenten meer dan drie seconden na te denken, functioneerde evenmin. Gelukkig maar. Giri zal toch met een positief gevoel aan de avondmaaltijd zitten.

Anish Giri in ronde 2 © Jurriaan Hoefsmit

Giri – Sindarov

Kan zwart na 22.Pd3 Pxd4 spelen?

Maar 22.b4? was geen verbetering. 22…Pxd4 23.Lxc6?! dat was de idee. Maar hoe reageert zwart nu het beste?

Beide spelers realiseerden zich wat ze gemist hadden en konden er wel om lachen. (Zie fragment hieronder).
https://youtube.com/clip/UgkxRwco030O9xtQAtoUfFHMon1mSKt2XEWE?si=8I6yuiL553pyf57i

Hier kwam Anish goed weg. Maar het was nog niet zo gemakkelijk. In de terugblik op zijn schaakjaar 2025 laat Anish een paar eindspelen zien, waarin hij bleef doorspelen ondanks de grote remisetendens. Het leek erop dat hij het nu ook nog een tijdje wilde proberen in een schijnbaar risicoloos eindspel. Wellicht met het oog op het kandidatentoernooi, waar die vaardigheid van doorslaggevend belang kan zijn. Pionneneindspelen zijn lastig. De commentatoren GM Simon Williams (GingerGM) en Jovanka Houska zijn toch schakers van behoorlijk niveau, maar grepen regelmatig mis in hun pogingen de stellingen te begrijpen en uit te leggen. Om maar aan te geven hoe moeilijk schaken is en hoeveel concentratie en vaardigheid ervoor nodig is een stelling werkelijk te doorgronden. Alle stukken werden geruild en deze stelling ontstond:

De eenvoudigste remiseweg werd al snel aangegeven door Houska: wit speelt 38.Ke4 en na Ke6 39. f4 f5, hoeft wit e5-e4 niet te vrezen. De witte koning pendelt heen-en-weer tussen e3 en d4 en geen van beide partijen kan verder komen. Giri koos voor 38.Ke3, nog steeds niet aan de hand, maar het biedt zwart een mini-kans met 38…Kf5. Gedwongen is nu 39.Ke2 of Kf2. Van alle goede geesten verlaten koos onze landgenoot echter voor 39.c5?? gebaseerd op een rekenfout. Na 39…bxc5 40.bxc5 Ke6! 41.c6? Het automatische 41…Kd6 zou wel remise maken na 42.fxg4 hxg4 43.c7! Kxc7 44.Kf5 Kd5 45.Kxg4 en de e-pion en h-pion gaan even snel. Maar zwart heeft veel beter: ziet u wat?

Anish greep zijn beste kans met 41.f4! waarop Sindarov schijnbaar nonchalant langs het bord liep en direct 41…a5?? speelde en daarmee de winst vergooide. Nou is het voor gewone stervelingen nog niet zo eenvoudig.

Zwart kan het nog ernstig fout doen. 41…exf4?? zou wit in het zadel helpen. Alle zwarte pionnen zijn immobiel en dan beslist de verste vrijpion. Ook een ‘wachtzet’ als 41…a6?? verliest na 42.c6! Kd6 43.fxe5! en opeens trekt wit aan het langste eind. Maar hoe dan wel? Door eliminatie van mogelijkheden kom je tot de conclusie dat zwart alleen met 41…f6! de winst naar zich toe trekt. Het verschil met de partij is zichtbaar in de slotstelling:

Stel je deze stelling voor met een zwarte koning op c5 en een pion op a7. Dan wint zwart eenvoudig. Nu was het remise. Een lucky escape. Laten we hopen dat dit het begin van een flinke opleving is.

Van Foreest mocht aantreden tegen wereldkampioen Gukesh en speelde een ontzettend goede partij, die begon in een Konings-Indiër met 3.h4!? De beste zet zelfs volgens SF 17. Tijden veranderen. De idee van deze Anti-Grünfeld is dat indien zwart 3…d5 speelt, antwoordt wit 4.cxd5 Pxd5 5.e4! heeft. Er staat immers geen paard op c3 om te ruilen, dus Pxc3 kan niet. Na Pb6 heeft wit direct 6.h5! met goed spel. Soms kiezen zwartspelers voor 3…c5 om er een Benko-achtige stelling van te maken, waarin 3.h4 wellicht geen nut heeft. Zo reageerde Giri zelf in de stampartij tegen Topalov (kandidatentoernooi 2016). Achteraf gezien was Topalov zijn tijd ver vooruit. Van Foreest koos voor 3…Lg7, ook een prima zet natuurlijk, waarop Gukesh koos voor 4.Pc3 d6 5.e4 c5 6.dxc5 Da5 7.Ld2 (cxd6 Pxe4!) Dxc5 8.Le2 waarna er een unieke stelling ontstond. Van Foreest had geen trek in h5-gedoe en besloot daarom een kleine concessie te doen door zelf h5 te spelen. Een keuze die prima uitpakte. Even een klein intermezzo voor ons als gewone clubspelers:

Analysediagram, indien wit 10.Pg5 had gespeeld om direct in het gat te springen. Een blunder in een dergelijke stelling is snel gemaakt (een dergelijk patroon bestaat ook in de ruilvariant van het vierpionnenspel). Indien zwart een gewone ontwikkelingszet als 10…Pc6?? speelt. Ziet u hoe wit dan wint?

Maar Van Foreest speelde uiteraard veel sterker en verkreeg zelfs even een klein initiatief toen Gukesh weigerde om op de meest logische afwikkeling in te gaan.

Na 14.Lg5 – ook 14.Lc3 was mogelijk, waarna zwart Dxd1 gevolgd door Pd7 (en later een keer e6) moest vinden – wil wit zwart graag provoceren om op d5 te nemen want dan heeft hij een voordeeltje om voor te spelen. Na 14.Lg5 moet Jorden een lastige keus maken: op b2 slaan is de enige zet. Maar Jorden ziet geen spoken, is scherp en pakt gewoon.

Hier had Gukesh richting een gelijke stelling kunnen afwikkelen door het voor de hand liggende Pxe7+, maar vermoedelijk dacht hij dat hij niet veel riskeerde met 17.Db1 waarop Jorden riposteerde met het uitstekende Pxd5!. Nu is dat juist wel goed. Uiteindelijk moest Gukesh aan de noodrem trekken, waarbij hij overigens zijn klasse liet zien:

Wit aan zet speelt en maakt remise.

De geluksvogel van gisteren, Hans Niemann, speelde vandaag tegen Matthias Bluebaum (ook deelnemer aan het kandidatentoernooi later dit jaar). De eerste remise van de dag. Bluebaum – Niemann zag wat de ‘Berlijnse verdediging” tegen 1.d4 wordt genoemd. Een moderne-versie van de Tarraschvariant.

Na het forcerende 7.e4 ontstaat na alle afwikkelingen een eindspel, waarin voor beide partijen weinig te halen valt. Het ziet er op het eerste oog merkwaardig uit, toen Wesley So dit introduceerde werden de wenkbrauwen gefronst, maar de zwarte stelling heeft zijn soliditeit inmiddels bewezen.

Er viel verder wel het nodige te genieten in de A-Groep vandaag, vooral de partij Erdogmus – Chithambaram was een waar tactisch feest, waar liefhebbers van het Siciliaans hun hart aan konden ophalen. Chithambaram koos voor de ongebruikelijke zet 5…Pbd7, die Taimanov in het verleden nog heeft geprobeerd te populariseren. Gek genoeg probeerde niemand 6.g4!? tegen Taimanov, maar Tal won een beroemde partij tegen hem met 6.Lc4!

Vanwege tijdgebrek later in de week misschien een uitgebreidere analyse van deze partij, veruit de leukste van deze ronde. De gezamenlijke post mortem is ook heel leuk om te bekijken:

Zie de viewer voor de andere partijen. Ook de Carlsiaanse wijze waarop Abdusattorov zijn toreneindspel tegen Praggnanandhaa wist te winnen, verdient eigenlijk de analyse van een toreneindspelexpert. Giri liet in bovengenoemde video ook zien hoe hij een dergelijk eindspel wist te winnen. Het is met 4 tegen 3 niet zo eenvoudig te verdedigen als de partij met 4 pionnen een vrije pluspion heeft. Zodra de koning actief over de vijfde rij heen kan komen, lijkt het zo ongeveer wel bekeken te zijn.

Challengers

In de challengers zaten onze landgenoten in de hoek waar de klappen vielen. Faustino Oro nam revanche voor zijn nederlaag tegen Erwin l’Ami van vorig jaar. In een Engelse opening, die snel in een soort Leningrader-achtige stelling veranderde, had hij steevast de controle.

Oro – L’Ami

Na afloop besprak Faustino zijn partij met Houska, waarin hij, als ware hij Anatoly Karpov zelve, zijn indrukwekkend ontwikkelde gevoel voor profylaxe liet zien. .

Even later gaat zwart voor hetzelfde idee.

Het laatste kritieke moment van de partij volgde in onderstaande stelling:

Eline Roebers verging het tegen de jonge Amerikaanse GM Woodward al niet veel beter. In een voor de jonge Amerikaan overigens onverwachte Catalaanse opening, ging Eline al vrij snel de fout in. 13.h4 was een nieuwe zet in deze stelling (vagelijk komen me partijen van kenner Sosonko voor de geest, die in zulke stellingen 13.d5! placht te spelen) en wellicht dat Eline toen ‘out of book’ was. De eerste echte denkpauze kwam pas na zet 15.

Na de logische afwikkelingen probeert wit ruimte in het centrum te winnen met 15.e5, waardoor je met Pe4, Lg5, Pd6+ misschien kunt profiteren van de verzwakte zwarte velden in zwarts stelling. Zwart heeft wel een pion meer, maar die is voorlopig nog immobiel. Zwart zal dus streven naar c5, maar dat moet in de juiste volgorde gebeuren. Lastig te zien: als wit net zelf e5 speelt met de idee Pe4, dan voelt het niet logisch om daar een handje bij te helpen met 15…b4. Maar dat maakt na 16.Pe4 wél het bevrijdende c5! mogelijk. Na 17.Lg5 Dc8 (Dc7 laat 18.Pd6 toe), heeft zwart nog wel wat ontwikkelingsproblemen op te lossen, maar is er voor wit geen duidelijke doorbraak in zicht.

Woodward – Roebers na 15…c5. Nu was 16.d5 ook heel sterk geweest. Woodward koos voor het eveneens logische 16.Lg5 en na de min of meer gedwongen afwikkeling 16…Le7 17.Lxa8 Dx8 18.Pxb5 leek er weinig hoop op overleving voor zwart. Toch kwam de kans die altijd komt even later.

Hier miste wit, met nog ruim een uur op de klok, een uitgelezen mogelijkheid om de partij te beslissen. Achter het bord niet eenvoudig, maar Eline achter de witte stukken, of een natuurlijke aanvalsspeler, zou je dit wel toevertrouwen. Wat is wits beste zet?

Eline miste hierna de enige zet. Maar wat zou u spelen?

Max Warmerdam ten slotte, is ongelukkig aan het toernooi begonnen. Liet hij gisteren een veelbelovende stelling uit zijn handen glippen, ook vandaag ging het na de complicaties mis. De talentvolle witspeelster kreeg een stelling in handen, waarin zwart beschikte over een potentieel gevaarlijke vrijpion, maar zij de gemakkelijkst speelbare stelling had: alles richting de koning slingeren.

In deze stelling had Max zojuist het logische 19…La6 gespeeld. Max had op 20.Lxd5! (wat anders?) geanticipeerd en Le2! klaarliggen. Na 21.Dxe2 exd5 wint zwart het stuk terug, maar houdt een ietwat verzwakte koningsstelling over na 22.Pf6+! gxf6, wat wit een simpel plan in handen geeft.

32.Txh6! was mooi gevonden en hierna is het redelijk rechttoe-rechtaan. De combinatie van de onveilige koning en de sterke vrijpion zijn zwart teveel.

Partijen Masters 

Alle rondeverslagen via deze link

Het bestuderen van partijenverzamelingen van de schaakgoden was wellicht nog de beste manier om op verantwoorde wijze aan het eigen inzicht te werken. Met name de kwaliteit van de openingsboeken liet behoorlijk te wensen over. Vaak werd de evaluatie van scherpe variant afgedaan met een opmerking als “met een sterke aanval” of “wit heeft het initiatief” of “met voldoende compensatie voor de pion”. Blijkbaar was dat vanzelfsprekend voor de grootmeesterlijke schrijvers of wisten die het zelf ook niet en maakten zich er gemakkelijk vanaf. Wisten de lezers veel. Vaak genoeg gingen arme drommels ten onder in de opening door blindelings de aanbevelingen te volgen van degene in wie het vertrouwen werd gesteld. Een recenter voorbeeld uit eigen praktijk, waar ik beslist niet trots op ben:

Op aanraden van Jan Smeets had ik in 2004 het toendertijd heel interessante boek Dynamics of Chess Strategy van Vlastimil Jansa aangeschaft. Een boek met een prima opzet: aan de hand van allerlei openingsstellingen en situaties kan de lezer inschatten of de aanbevelingen bij zijn speelstijl passen en worden varianten geoefend door begrip en concrete berekeningen met elkaar te combineren. Niets mis mee. De stelling hierboven werd in het boek besproken en de Tsjechische GM beval hier 13.a4 aan, na Lxb3 14.cxb3 Dxb3 te volgen door 15.a5 of 15.Tfc1! met het initiatief. Na argeloos en zonder enige twijfel op bovenstaande stelling te hebben aangestuurd, kwam nu de eerste denkpauze. Waar was precies het beloofde initiatief? Waar was de beloofde ‘duidelijke compensatie’? Al snel werd me duidelijk dat die met mijn beperkte schaakvermogens in heinde en verre niet te ontdekken was. Wat nu? Elke neutrale zet (13.h3 13.Lb5) eventueel gevolgd door een laf remiseaanbod zou vermoedelijk een beter resultaat hebben opgeleverd dan de volgende redenatie: stel dat zwart lang rokeert, dan wil je de toren van a1 op a1 houden. Hoe dan de stelling te verbeteren? Dergelijke redenaties op algemene gronden zouden nu alle alarmbellen moeten laten afgaan: “JE BENT OP WEG NAAR EEN BLUNDER! KEER OP JE SCHREDEN TERUG!!!”. U hebt inmiddels ongetwijfeld al gezien, voor welke catastrofale zet er werd gekozen: “Waarom niet de andere toren naar e1? Dat is veel flexibeler!” Ik laat het aan u over om te ontdekken wat er gebeurt na 13.Tfe1??

Natuurlijk is het niet redelijk om Jansa de schuld van zoveel onkunde in de schoenen te schuiven, maar er vallen wel twee belangrijke lessen te trekken voor het zinvol bestuderen van openingsboeken: 1. Luiheid wordt gestraft, dus analyseer altijd zelf de aanbevelingen 2. Waar het openingsboek stopt, daar begint de eigenlijke analyse en zelfreflectie: past de variant bij mijn speelstijl? Snap ik de ideeën en de (slot)stelling voldoende om ermee uit de voeten te kunnen? Kan ik alles wel onthouden? Etc.

De kwaliteit van de openingsboeken van vandaag de dag is onvergelijkbaar met die van vroeger. Vrijwel alles is met de engine gecheckt en de laatste versie van stockfish lijkt vrijwel foutloos, ook in zijn evaluatie van stellingen. De eerste vraag die je in deze tijd zou kunnen stellen is: waarom nog een openingsboek kopen? Waarom niet liever een cursus op chessable of gewoon zelf je eigen openingsrepertoire samenstellen door een database in combinatie met cloud-engines te gebruiken? Legitieme vragen met een voor de hand liggend antwoord: het hangt van je behoefte af, van je speelsterkte etc. etc. Deze reeks met open deuren leidde onherroepelijk tot de vraag: waarom een openingsboek recenseren? Waar moet een openingsboek anno 2025 aan voldoen? De volgende criteria drongen zich op:

• Wat te doen tegen de agressieve varianten. Is er veel stampwerk nodig of gaat het voornamelijk om begrip?
• Worden dynamische en strategische ideeën goed uitgelegd?
• Worden er nog interessante nieuwtjes in het openingsboek gegeven (die nu natuurlijk reeds zijn achterhaald)?
• Zetvolgordes en transposities: zijn de repertoirekeuzes praktisch en sluiten de varianten op elkaar aan?
• Geforceerde varianten die in remise eindigen: biedt de auteur alternatieven aan om af te wijken tegen goed voorbereide tegenstanders?
• Wordt er rekening gehouden met zijvarianten?
• Zijn er oefeningen met de standaardwendingen of strategische ideeën opgenomen in het boek?

Playing the Nimzo-Indian van GM Renier Castellanos, QualityChess 2024 en het compendium Beating the Queen’s Gambit, Indian Style 2024 interesseerden me buitengewoon.

Ten eerste weet elke fervente Konings-Indisch-speler diep van binnen dat deze opening niet deugt en je beter op zoek kunt gaan naar een correcte opening; eentje die je nog kunt spelen tot er geen enkele haar of hersencel meer over is. Ten tweede zijn boeken uitgegeven door QualityChess (noot: deze recensie is inmiddels ingehaald door de commercie, QualityChess bestaat nog wel, maar is onderdeel geworden van NewInChess). Vrijwel altijd de moeite waard voor spelers van elk niveau: geschreven door toptrainers of -auteurs, uitstekend geredigeerd en prettig vormgegeven. Bovendien heeft de Playing the… serie steeds meer de status en kwaliteit van de uitstekende Grandmaster Repertoire-boeken. Ook Playing the Nimzo-Indian is een prettige mix van tekst en uitleg en concrete varianten. Elk hoofdstuk begint met een overzicht van de belangrijkste ideeën en (zij)varianten, waarna er in het theoriedeel concreet op de varianten wordt ingegaan. Wat heel goed werkt is dat hij vaak eerst even de moeite neemt om uit te leggen waarom hij bepaalde keuzes heeft gemaakt, geïllustreerd met voorbeelden van het eigen falen in andere varianten. Bovendien zijn ze ontstaan in de zogenaamde huiswerkclub van KillerChessTraining en op trainingskampen, waarin varianten gezamenlijk geanalyseerd, met hen gespeelde partijen besproken en ideeën uitgewisseld werden. Om op de zaak vooruit te lopen: deze werken voldoen aan alle bovenstaande criteria met uitzondering van de laatste. Wel zou het elke verstokte Konings-Indisch-speler moeten overhalen, nu eindelijk eens een gezonde opening te gaan spelen. Vijf sterren!

Wat zou de auteur aanbevelen als remedie tegen de agressiefste varianten 4.f3 en 4.a3? Wie herinnert zich niet verpletterende overwinningen als deze:

Wat als wit deze stelling op z’n Konings-Indisch speelt, met Le3 en Pge2? Dat is te langzaam, zoals Castellanos aantoont:

Na 8…bxc4 9.Pf4 exd5 10.Pxd5 ontstaat de volgende stelling. De wending die daar mogelijk is, is de moeite van het onthouden waard!

Maar wat gebeurt er als wit gewoon probeert te ontwikkelen? De hele opzet is simpelweg te langzaam. Na 8.Ld3 (i.p.v. Pge2) volgt een volgende leerzame tactische wending na 8…Pbd7! (dreigt bxc4 gevolgd door Pb6 of Pe5) 9.dxe6 (gedwongen) fxe6 10.cxb5 d5! 11.a3 (anders volgt d4!).

En wat als wit probeert om 7.Lg5 in te lassen i.p.v. Le3? (Probeer deze opgave eerst op te lossen, alvorens naar het volgende diagram te kijken). 

Maar waarom kan wit niet op b5 slaan?

Ook de laatste mode onder de topspelers komt in het boek aan bod: Erigaisi heeft recentelijk successen geboekt met het aannemen van de pion: 7.cxb5 waarna zwart het moet hebben van zijn ontwikkelingsvoorsprong met 7…exd5 8.exd5. Dit is een van de momenten waarop Castellanos de ijverige student enkele alternatieven biedt om af te wijken van zijn hoofdvariant middels 8…De7+!? of 8…Pbd7!?
De hoofdvariant leidt tot scherp en concreet spel, waarbij hij een verbetering geeft ten opzichte van Grischuks spel tegen Erigaisi.

leidt tot zetherhaling na 15.Db3! Da7 16.Pb5 Db6 17.Pc3 etc. Een concrete variant, waarbij je als zwartspeler de keus hebt of je wilt afwijken op zet 8 of tegen een sterkere tegenstander bijvoorbeeld voor deze zetherhaling wilt gaan. Ook boeken van dit niveau hebben geen ruimte om alle mogelijkheden te bespreken. 13.Lg5 wordt bijvoorbeeld door Castellanos niet genoemd. Vaak zijn de dubbelpionnen echter geen probleem: de witte koning staat op e1 niet veiliger dan de zwarte op g8.

Ook liefhebbers van klassiek-positionele thema’s en echte Nimzowitsch-adepten kunnen hun hart ophalen. Wie herinnert zich niet de befaamde modelpartij Bogoljubow-Nimzowitsch (Karslbad 1929):

Aan de hand van deze stelling legt Nimzowitsch in zijn briljante (maar zeer dogmatische en achterhaalde) boek Mein System de concepten profylaxe en de mysterieuze torenzet uit. Hij speelde hier het in die tijd revolutionaire 8…Te8!? om 9.Pd2 en 10.e4 te verhinderen. De idee is na 9.Pd2 Lxg2 10.Kxg2 e5! te spelen, waarna 11.e4 een pion zou kosten. Zwart wil bovendien de witte pion naar d5 lokken, waardoor het witte centrum immobiel wordt en er twee zwaktes (verlamde pionnen) op de c-lijn overblijven om middels het openen van de c-lijn aan te vallen en te veroveren. Veel van Nimzowitsch’ ideeën zijn inmiddels achterhaald gebleken, maar verlammen, aanvallen, veroveren is nog steeds een nuttig adagium voor het belegeren van zwaktes. Het aardige van Mein System, afgezien van de humoristische schrijfstijl, is dat Nimzowitsch het achteraf bezien allemaal doet lijken alsof zijn zetten de uiting van een diep doordacht, door hem geïnternaliseerd systeem waren. Voor de jeugd: zeker lezen en daarna vrijwel direct 90% van de inhoud meteen weer vergeten. Uit een recente en moderne partij:  Maghsoodloo – Duda 2022, wat speelt zwart derhalve in onderstaande stelling na 6.g3?

Bij scherpe varianten ontkom je er niet aan concrete details te onthouden, maar het prettige aan het boek is dat tactische standaardwendingen en positionele thema’s ruimschoots aan bod komen. Daardoor leer je niet alleen de opening, maar ook de middelspelposities die er uit volgen goed te begrijpen. Interessant is de behandeling van de zogenaamde normaalvariant (4.e3). Daarbij kiest de auteur voornamelijk voor stellingen met een geïsoleerde pion, die ook met verwisselde kleuren kunnen voorkomen. Ontzettend leerzaam. Neem bijvoorbeeld onderstaande stelling. Hoe reageert zwart op 12.b4?

Dergelijke standaardideeën komen we steeds weer tegen. Nog een laatste voorbeeld:

Wat speel je in een stelling als deze?

Hier moet je als zwartspeler goed op de hoogte zijn van de details. Na 10.e4 is het nu geen moment voor 10…Pe8.

Zoals de auteur opmerkt, is het wit gelukt met enkele subtiele zetvolgordetrucs een veelbelovende aanvalsstelling op het bord te krijgen, die je met zwart moet zien te vermijden. Het witte paard staat al op g3 (in plaats van e2) en de zwarte pion op d6 en niet op d7. Daardoor kan zwart nu niet goed met f7-f5 reageren, omdat wit na 14.d5! de zwakte van e6 kan uitbuiten. Na bijvoorbeeld 13…Lxc4 14.Lxc4 Pxc4 15.f5! heeft wit exact wat hij wil hebben: een sterke aanval ten koste van slechts een enkele pion. Wit dreigt voornamelijk het lijnruimingsoffer 16.f6! met de idee 17.Lg5.

Zoals gezegd: ik ben geen kenner van het Nimzo-Indisch, maar heb in het verleden, ingegeven door een knagend geweten, bijvoorbeeld wel pogingen gedaan om over te stappen. Dat dat in den beginne niet altijd succesvol is, moet je op de koop toe nemen: je begrijpt de stelling nog minder goed, haalt ongetwijfeld varianten door elkaar en het heeft tijd nodig. Het is dan ook essentieel na elke gespeelde partij de vergelijking met het boek te maken om de goede ideeën en wendingen te onthouden en de rest te vergeten.

Gelukkig biedt de idee dat het Nimzo-Indisch in de basis een gezonde opening is, die zowel positioneel als dynamisch schaak mogelijk maakt, voldoende troost. Volstaat nog de opmerking dat de auteur inmiddels ook het tweede deel gepubliceerd heeft Beating the Queen’s Gambit, Indian Style: wat te doen, indien wit afziet van de principiële voortzetting (3.Pc3) en zich bezondigt aan het Catalaans of het diabolische (Jobava)-Londen-systeem? Ook in dit deel voldoende (relatief) frisse ideeën: eindelijk wordt er eens een overzicht gegeven van de moderne speelwijze van het Weens met 5…b5!? in plaats van 5…Lb4 (zie diagram)

De Winter – Van Wely begint met een ouderwetse Sozinvariant, waarbij Arthur het ongebruikelijke 7.Le3 op het bord brengt. In de oertijd werd ons geleerd dat dit onnauwkeurig was, omdat zwart nu 7…b5 had, maar de inzichten zijn veranderd. Bovendien is Van Wely vrijwel altijd trouw aan zijn favoriete openingsopzet en reageerde klassiek met 7…Pc6; misschien is hij niet helemaal up-to-date als het om de laatste scherpe varianten gaat, maar hij heeft natuurlijk een schat aan ervaring vanaf de zwarte kant van de Najdorf. Ik moet toegeven: ik heb een enorm zwak voor de Velimirović-variant, die zich m.i. uitstekend leent voor beslissende partijen. Goed, de klassieke opzet met De2 en 0-0-0 is zo ongeveer wel uitgeanalyseerd in het correspondentieschaak; daar is dus weinig lol meer aan te beleven, zeker niet op dit niveau.

Foto: Frans Peeters

Arthur koos voor een relatief nieuwe richting in deze variant: slaan op c6, gevolgd door een snel g2-g4. Een dergelijke opzet wordt ook besproken in de chessable-cursus van Jan Gustafsson en Vjeko Nemec, hoewel ze wit daar eerst 8.De2 laten spelen, waar Arthur voor 8.Lb3 kiest. Dat laatste kan van betekenis zijn, indien wit na g4-g5 in één keer zijn dame op h5 wil zetten, zonder tijd te verliezen (Dd1-e2-h5). Het eerste echt interessante moment ontstaat na zet 14.

Wit en zwart hebben logische zetten gespeeld, maar hier nam Arthur de tijd om de stelling in zich op te nemen. Na een kwartier volgde er 14.Lxc5!? een ongebruikelijke beslissing in dergelijke stelling. Meestal wil je de zwartveldige loper op het bord houden (zeker omdat de witveldige op b3 op graniet bijt). De loper op b3 verdedigt de koningsstelling natuurlijk wel, maar is ook een doelwit (voor a7-a5-a4 bijvoorbeeld en indien wit a2-a3/a4 doet om dit plan tegen te houden, verzwakt dat toch enigszins de koningsstelling, waardoor zwart Tb8-b4 kan spelen om druk op de witte koningsstelling en het kwetsbare punt e4 te zetten). Wits redenatie is dat zwart daar geen tijd voor heeft, weinig tegenspel heeft en bovendien ligt het witte plan voor de hand: een pionnenstorm op de koningsvleugel: alles naar voren. Een lastige stelling voor zwart, vandaar dat Van Wely even goed de tijd nam om zich te oriënteren. 

Ook bij Vrolijk – Van Foreest kwam er een Siciliaan op het bord. 2…g6 is een interessante keus van Van Foreest (en enigszins merkwaardig, omdat het wit de kans geeft om met 3.c3 meer spanning in de partij te houden, of 3.c4 een Maróczy op het bord te brengen, die als iets gunstiger voor wit geldt. En zo geschiedde: 3.c3, destijds al in het (inmiddels toch wel weer flink verouderde) standaard werk van Negi aangegeven. Na de logische reactie van Van Foreest 3…d5 volgt er een stelling waarin wit pionnen op d4 en e5 heeft, zwart op e6 en d5. De vraag is of zwart in staat is om het witte centrum op te blazen (met f6) of spel op de damevleugel weet te genereren, of dat wit in staat is zijn centrumopstelling en ruimtevoordeeltje op de koningsvleugel, de passieve loper op g7, te consolideren en op langere termijn uit te buiten. Toch kan het vrij snel scherp worden en staat ook hier na 9 zetten een nieuwe stelling op het bord

Moeilijk om dit goed in te schatten achter het bord. Daarom koos Vrolijk voor het natuurlijke 10.Le3, een zet die hij vermoedelijk toch als vroeg-of-laat noodzakelijk had ingeschat en op zetverwisseling neerkomt, indien zwart toch niet op d4 zou slaan. De zwakte van pion d4 is het een risico voor wit op lange termijn. Gezien het spelbeeld leek het er echter op dat Van Foreest vooral bezig was om zoveel mogelijk muziek uit de stelling en een plaats in de finale te halen.

Spannender en scherper was het bij De Winter – Van Wely.

Loek probeert tegenspel te creëren, hetgeen in deze stelling niet zo eenvoudig is. De witspeler zal goed gerekend hebben en pakt de zaken vooralsnog energiek aan met 17.h6! g6 (gedwongen) 18.exd5 cxd5. Het ziet er dreigend uit voor zwart. De vraag is of hij het middenspel kan overleven en dan wellicht kan profiteren van het loperpaar. Voor de hand ligt 19.a3 Le7 20.f4, waarna de witte stelling er overweldigend uitziet. Arthur kiest daarentegen voor 19.Tg1 om de pion op g5 te dekken en wit in sommige varianten de mogelijkheid te geven op de zwakte op g7 te spelen. Interessant is dat Loek nu de stelling verscherpt door juist die zet te spelen die wit met 19.Tg1 wilde verhinderen, namelijk 19…a4!?

Hoe reageert u?

Bij Vrolijk – Van Foreest een stelling in de categorie ‘Ask Magnus’. Liam moet proberen spel te creëren. De computer prefereert zwart, hoewel mij niet helemaal duidelijk is waarom. Ja, wit heeft een zwakte op d4, maar wit heeft meer ruimte op de koningsvleugel. Het is echter niet te zien, waar wit kansen gaat creëren of zwart het lastig gaat maken. De poging om met h4-h5 te werken is zo ongeveer het enige wat wit kan doen. Je kunt nog wat proberen met f4-f5 of een krankzinnige koningsmars naar h6 ondernemen, maar het lijkt er eerder op dat zulke wanhoopspogingen eerder tot harakiri dan succes zullen leiden. Het enige voordeel dat wit heeft, is het feit dat het voor zwart ook lastig is om zijn stukken te verbeteren en daarna de stelling te simplificeren. Er lijkt geen duidelijke weg naar een zekere remise, behalve afwachten tot wit misschien teveel gaat forceren.

Het aan laten komen op barragepartijen? Of doorspelen in een stelling die weliswaar beter oogt, maar waar toch nog wel wat mis kan gaan. Arthur accepteert het impliciete remiseaanbod, door de zetten te herhalen. Nu is het aan Loek om dat aanbod aan te nemen of af te slaan. En begrijpelijkerwijs wordt dat – na zo lang onder druk te hebben gestaan – aangenomen.

Bij Vrolijk – Van Foreest lijkt inmiddels het doek te gaan vallen, de tijdnoodzet 33.Pc5+? leverde zwart een pion en wit een kansloze stelling op. Wit kan alleen nog hopen op een forse blunder op de zwarte velden. Die volgde echter niet. De eerste finalist is bekend. Het is wachten op de barrage van Van Wely – De Winter.

De Barrage

In de eerste barragepartij had De Winter wederom wit. Het pokerspel in de opening werd door Van Wely gewonnen. Wit week af van de klassieke partij. Arthur houdt er interessante openingsideeën op na. Hij koos voor 6.Lg5 in combinatie met het ietwat in onbruik geraakte 7.Df3. Lang was het in balans, tot wit het zichzelf wat lastig maakte met een zwakte op e5, de toren binnen liet komen op d2 en afsloot met een fout.

Arthur stond nu voor een erg lastige opgave: met zwart winnen van achtvoudig Nederlands kampioen Loek van Wely. In een stelling met een geïsoleerde d-pion (vanuit het aangenomen damegambiet), ontstond een stelling met wat minimale lange-termijn-kansen:

Zwart heeft druk tegen d4 en de witte stukken werken niet optimaal samen. Al snel kwam er een goede kans voorbij:

Maar toreneindspelen zijn notoir lastig, zelfs met een materiële voorsprong. Lang ging het goed en toen gebeurde er dit:

In een snelschaakpartij kan het gebeuren dat je de controle verliest. Zwart moet in elk geval de witte koning inactief houden. Hier ging de zwartspeler technisch de fout in door met 48…Tb2+? de witte koning doorgang naar e4 te verlenen. Aangewezen was 48…Te3+benevens 49…b3. Ik kan me voorstellen dat Arthur dit wilde spelen en toen zag dat wit dan door 50.Tb4 de f-pion kon winnen en tot een andere zet besloot. Het is ook zeker niet zo eenvoudig, misschien aardig voor onze toreneindspelexpert, om de juiste winstweg nog eens aan te tonen.

De finalisten zijn bekend: het gevecht der generaties, Van Wely tegen Van Foreest. Een finale om naar uit te kijken.

Onder schaaktrainers is er nogal wat verdeeldheid over de vraag of veel snelschaken nou eerder goed, dan wel slecht voor het schaakniveau zou zijn. Voor de hand ligt dat überhaupt schaken beter is dan helemaal geen oefening. Aan de andere kant wordt het spel misschien wat oppervlakkig. Daartegenover is weer aan te voeren dat snelschaken bij uitstek het middel is om te leren snel een stelling te evalueren en je tactisch inzicht te scherpen. Allemaal waar. Over één ding zijn de deskundigen het allemaal wel eens: voor goede schaakprestaties is de nachtrust essentieel. Groot was dan ook mijn verbazing toen ik gisteren zelf weer eens in de verleiding was om deel te nemen aan Titled Tuesday en zag dat niemand minder dan Fabiano Caruana ook acte de présence gaf. Ik was onder de indruk van zijn spel: een aantal keer kwam het dame-gambiet op het bord en het leek er niet op, alsof hij probeerde wat achter de hand te houden. Een genot om een echte expert in deze opening aan het werk te zien. Maar goed, hoe leuk het ook is, de late sessies zijn van 23:00 tot 1:10 en om 8:15 weer voor de klas staan, is dan verre van ideaal. Laat staan dat je de volgende dag in een serieuze marathonpartij een complex toreneindspel moet zien te winnen. Dat lukte dan ook niet, maar of dat door een gebrek aan concentratie in het laatste speeluur kwam? Vermoedelijk was hij wel zo ongeveer tot de conclusie gekomen, dat Gukesh of Abdusattorov te goed in vorm waren, om nog een serieuze worp naar de toernooioverwinning te doen en was hij toe aan wat ontspanning. Tegenwoordig kan dat goed online, maar je zou de elitespelers van vandaag de dag het graag eens willen zien doen als in de dagen van weleer. In een bar tot in de late uurtjes, met elke willekeurige vreemdeling die ongeveer wist hoe de stukken moesten en bereid was om als slachtvee te dienen.

En dan over tot de orde van de dag: de partijen. Ronde 10 bood uitstekend vermaak. Allereerst een rondje langs onze landgenoten. Jorden van Foreest op -2, met zwart tegen Wei Yi (onderlinge score in klassieke partijen volgens de Big Database 2025 0,5-0,5) kwam dezelfde slaapverwekkende variant op het bord als bij Giri – Sarana. Er was nog wel een aardig moment, alvorens de heren het mooi geweest vonden.

© Tata Steel Chess Tournament, foto Jurriaan Hoefsmit

Giri, op 0, speelt ook niet zijn beste toernooi. Vandaag pakte hij met zwart de zaken solide aan tegen hekkensluiter Mendonca. Misschien in de hoop deze vanuit een gelijke stelling te kunnen overspelen. In een London-systeem in de nahand (oftewel, een variant van het Slavisch), viel er niet heel veel te beleven. Anders was dat bij Max Warmerdam. De Nederlands kampioen heeft het lastig tegen de topspelers. Hij legde dat zelf heel goed uit: in de kritieke stellingen rekenen ze beter dan hij. Dat was zo ongeveer wat er vandaag ook gebeurde tegen Gukesh. Hij kwam aardig uit de opening, tot er een paard op een zijspoor belandde. Dat was een beetje onhandig. Gukesh speelde de stelling handig, hield het complex en in de tijdnoodfase ging het mis in de vooruitberekening. Eens kijken of u tactisch net zo alert bent als Gukesh.

Gelukkig viel er nog genoeg te genieten, bijvoorbeeld in de partijen van Praggnanandhaa tegen Fedoseev en Abdusattorov tegen Sarana. Spectaculair was de partij van Benjamin Bok, die vreedzaam eindigde. Arthur Pijpers won daarnaast zijn eerste partij (gefeliciteerd!) met overtuigend spel.

Abdusattorov bediende zich van een van de vele zesde zetten waarmee men Najdorfspelers kan frustreren: 6.Pb3. En dan te bedenken dat 5.f3 en 3.Lb5+ ook nog bestaan. Je zou er bijna Caro-Kann van gaan spelen. Abdusattorov speelde provocerend en snel, of dat al dan niet een ingecalculeerde gok is, waag ik te betwijfelen. Het leek er eerder op dat hij pas die ochtend een bestand van zijn secondant had ontvangen en niet helemaal vertrouwd was met de stelling. Hij vertelde na afloop eerlijk, dat hij de zetvolgordes wat door elkaar had gehaald. Sarana speelde de overgangsfase van opening naar middenspel goed, bereikte een veelbelovende stelling en kreeg loon naar werken. Schaken is een harde sport, zoals Dimitri Reinderman al schreef: een enkele fout kan een fraai opgezette partij in één klap bederven. Wie herinnert er zich niet de zet Da7+ van Donner tegen Matanovic? (Een misdaad jegens het schaakspel, in: De Koning). De schaker die beseft dat hij verloren heeft, wie zal hem beschrijven? Zo erg was het dan niet, ofschoon dezelfde zet de zwartspeler in het verderf stortte. In de tijdnoodfase was de Oezbeek gewoonweg de handigste. Wat zou u in de volgende stelling spelen? (Om het eerlijk te maken, na de noodzakelijke oriëntatiefase, even de stopwatch op 1 minuut 12 instellen).

[FEN "8/Q4kp1/b2q1b1r/3NRP2/1p6/1P6/2P3B1/6K1 b - - 2 39"] Abdusattorov - Sarana na 39.Da7+

Arthur Pijpers speelde met wit in een Anti-Berlijner het fraaie 9.g4!

Ook bij Yakubboev – Bok viel het nodige te genieten. Allereerst vanwege de originele openingsopzet tegen het Italiaans. Waar je ettelijke jaren geleden toch wel een keer h4! moest doen om nog een beetje hip over te komen, vandaag de dag is de g-pion de held van menig schaakverhaal.

© Tata Steel Chess Tournament, foto Jurriaan Hoefsmit

Erwin l’Ami leerde de jonge Faustino een lesje oude-mannen-schaak en uithoudingsvermogen. Dat is niet negatief bedoeld. Mijn teamgenoot Frank Agter placht jeugdspelers te deprimeren door ze met rustige positionele middelen te bestrijden, in plaats van scherpe, hectische stellingen op te zoeken. Iets dergelijks deed L’Ami ook. Hij speelde een Ben-Oni in de voorhand en kreeg een prettig plusje. De jonge Faustino (what’s in a name), wist niet helemaal goed wat hij met de stelling aan moest. Een opgave in de categorie ‘klein plan’.

Partijen van onze landgenoten bij de Challengers:

© Lennart Ootes

Jorden van Foreest daarentegen was op bloed uit. Na een uitstekend gespeelde opening – de doorschuif­variant is wel dé manier om wat te bereiken tegen de Caro-Kann, kon hij niet de juiste voortzetting vinden, offerde speculatief een stuk, waarop Abdusattorov sterk reageerde door het materiaal terug te geven, met zijn koning het bord over te steken (dat was redelijk rechttoe-rechtaan) en de technische fase netjes uit te spelen. Jammer, want de amusementswaarde van Jordens spel was als altijd hoog, maar op dit moment te speculatief om succes te hebben op dit niveau.

De partij tussen de hekkensluiters Mendonca en Erigaisi zag er ook heel veelbelovend uit. De stelling was echter niet zo eenvoudig voor wit als de computerevaluatie deed vermoeden. De witspeler leek in eerste instantie dapper een zetherhaling uit de weg te gaan, maar had er nog een in reserve, waar hij met het oog op de slinkende bedenktijd voor ging.

Hier koos Erigaisi voor het dubieuze 8…g5?! Ik kan me voorstellen dat hij gezien zijn toernooi­situatie vooral ‘lol’ wilde hebben en daarom koos voor een wilde aanpak. Hij kiest überhaupt vaak voor verrassende zijvarianten. Deze zet is al eens eerder gespeeld, maar niet zo heel vaak. Loek van Wely won ooit van een zekere Summermatter en speelde overigens 11.e4, waar Mendoca voor 11.e3 koos.
De witspeler reageert verder goed. Er zitten wel veel verborgen kleine tactische wendingen in:

Kan zwart op b2 slaan?

De witspeler hield steeds wel zijn pluspion vast, maar wie zou er tegen een ratingfavoriet een verkapt remiseaanbod uit de weg gaan in een stelling waarin het niet duidelijk is, hoe je die kunt consolideren?

Hier speelde Erigaisi 22…Tb6, wat tot zetherhaling uitnodigt. Hier wist Mendoca de verleiding nog te weerstaan, maar enkele zetten later werd de vrede alsnog getekend.

Anish Giri trof vandaag een uitstekend spelende Sarana. Wat zou u in de volgende stelling spelen?

Dan Van Foreest. Hij speelde een nieuw idee op zet 9 in de doorschuifvariant van de Caro-Kann. Op zich geen bijzondere zet, Abdusattorov reageerde vrijwel onmiddellijk, maar niet goed. Knap staaltje psychologie als Van Foreest daarop had gespeculeerd.

Hoe boekt wit hier vooruitgang?

Na 12.Dg4 zat de voorbereiding er kennelijk wel op, want het tijdverbruik liep flink op. Van Foreest had er zin in en kwam met een creatieve en spectaculaire, of liever gezegd speculatieve oplossing:

In deze stelling is eerst 17.Df3 aangewezen 17…0-0-0 (wat anders?) 18.Pxf5 Lxf5 19.Tfc1 g6 (zwart heeft tegenspel nodig) en nu pas 20.b5! c5 (de standaardreactie en de enige zet) Na 21.Pe4! (anders is cxd4 lastig) Lxe4 22.Dxe4 gxh5 23.Le2 met de idee 24.Lf3 staat wit iets beter. Het verschil met de partij is, dat wit hier een tempo heeft gewonnen (Tfc1 voor wit ten opzichte van g6 voor zwart) en dat maakt een wereld van verschil. In de partij offerde Jorden een stuk – een schijnoffer, want zwart moet snel materiaal teruggeven.

Dit ziet er spectaculair uit, maar zwart heeft weinig keus. Na 20…exd5 21.Lxd5 Kb8! gaf zwart het stuk terug en kon Jorden de noodrem niet meer vinden. Zie voor verdere analyse de viewer. Misschien nog een aardige opgave: stel dat wit 22.Lxb7? speelt, hoe wordt dat dan weerlegd?

En toen waren er nog twee partijen bezig in de mastersectie: Fedoseev – Caruana leek lange tijd op een remise af te stevenen, tot Caruana eerst een paar strategisch discutabele beslissingen nam, de boel weer onder controle kreeg en vervolgens een flinke bok schoot. Fedoseev maakte het technisch vrijwel perfect af. Dat lijkt eenvoudig, maar Caruana heeft een reputatie (en de kwaliteit) om straalverloren stellingen alsnog te winnen, zoals in de editie van 2020 tegen Anand.