Na de openingsronde stonden drie spelers op voorsprong: Jorden van Foreest, Sipke Ernst en Loek van Wely. Voor hun tegenstanders (respectievelijk Sergei Tiviakov, Erwin l’Ami en Twan Burg) was vandaag dan ook een must-win-situatie.

Sergei Tiviakov kwam met Wit tegen Jorden van Foreest niet verder dan remise in een partij die er op diverse momenten spannend uitzag, maar waarbij de engine onverbiddelijk op 0.0 bleef steken. Niettemin leek dat precies de strategie van de Nederrus: in een toreneindspel moest Van Forreest een aantal keren de enige zet vinden.

Twan Burg moest met Zwart proberen om van Loek van Wely te winnen. Burg speelde het technisch echter niet handig, waardoor Van Wely ook de tweede partij op zijn naam kon schrijven:

Van deze drie slaagde alleen Erwin l’Ami erin om zijn partij te winnen. In een iets mindere stelling beging Sipke Ernst een pijnlijke vergissing:

Zij moesten dus barrage spelen.

Dat gold eveneens voor Arthur de Winter (die, in tegenstelling tot wat ik [MvL, red.] gisteren in het verslag beweerde, geen debutant op het NK is; merci aan Joep Smeets om me hierop te wijzen!) en Erik van den Doel. Ook vandaag werd het remise, maar niet zonder pittige details.

Ook Thomas Beerdsen en Eelke de Boer speelden opnieuw remise en moesten een barrage spelen. Waar het gisteren nog spannend was, was de partij van vandaag weinig enerverend:

En tot slot mochten ook Liam Vrolijk en Max Warmerdam zich voor een barrage opmaken. Ook zij speelden remise, maar wel in een partij met een interessant nieuwtje:

De andere twee partijen waarvan ronde 1 gisteren in remise eindigde, werden vandaag echter wél beslist.

Benjamin Bok won met Wit van Martijn Dambacher in een partij waarin Zwart meteen onder druk kwam te staan. Het afweren van de aanval kostte een pion, en Bok wist dit voordeel vakkundig in winst om te zetten:

En Ivan Sokolov won met Zwart van Robin Swinkels in een leuke partij. Swinkels bouwde het momentum op door alle stukken te mobiliseren, maar kon op het beslissende moment niet langer wachten. Hij bracht een paardoffer dat er initieel veelbelovend uitzag, maar dat juist ook de veerkracht van de zwarte stelling aantoonde.

Vier barrages dus. Dat beloofde een zinderend slot van de eerste ronde.

Liam Vrolijk ging door ten koste van Max Warmerdam. De Held van Venlo moest in de eerste barragepartij in remise berusten.

Vrolijk merkte dat zijn Limburgse tegenstander kwetsbaar was en sloeg onverbiddelijk toe in de tweede barragepartij. Warmerdam bezweek onder een lawine van zwarte pionnen en een petite combinaison op het eind bracht de genadeklap:

Thomas Beerdsen won in de eerste ronde van Eelke de Boer:

De tweede partij werd remise, waarmee Beerdsen zich voor de volgende ronde plaatste.

Erwin L’Ami won in de barrage met 2-0 van Sipke Ernst.

Arthur de Winter en Erik van den Doel hielden elkaar wat langer bezig. Kijkt u de bloedstollende momenten vooral terug via het Twitch-kanaal van de Schaakbond. Na tweemaal 1-1 kwam er een Sudden Death aan te pas (Wit 4+2, Zwart 5+2; de eerste die een partij wint, gaat door). Maar vooral de laatste partij vóór de Sudden Death eraan te pas moest komen, was enerverend. De Winter had aan remise genoeg om zijn grootmeesterlijke tegenstander uit het toernooi te knikkeren, maar verzaakte in een cruciale stelling de partij naar zijn hand te zetten en ging vervolgens zelf door zijn vlag.

Zich waarschijnlijk bewust van het feit dat hij hier goed was weggekomen, wist Van den Doel in de Sudden Death-partij geen vuist meer te maken.

Zo werd de eerste Sudden Death-partij van het toernooi gewonnen door De Winter.

Door naar de volgende ronde zijn dus:

• Jorden van Foreest
• Erwin l’Ami
• Liam Vrolijk
• Loek van Wely
• Ivan Sokolov
• Benjamin Bok
• Arthur de Winter
• Thomas Beerdsen

Vanaf deze kant: Gefeliciteerd, en succes in de kwartfinales!

Voor de gedetailleerde uitslagen zie hier.

Marijke Kok (1918) – Colleen Otten (1999)

Het vuurwerk barstte vroeg los in de partij tussen Marijke Kok en Colleen Otten. Kok vertelde in dit filmpje al dat ze graag offers maakt (en daarmee zelfs van een Internationaal Meester wist te winnen!), en dat werd in deze partij weer eens duidelijk. Kok kwam uit met het populaire Weense gambiet. Colleen Otten (geb. 1956) had de hype waarschijnlijk niet meegekregen, want ze reageerde niet helemaal adequaat.

De strijd om g4 is losgebarsten, maar Colleen Otten komt hier met 7…h5?! en na 8.g5 Lg4 lijkt die strijd beslecht. Hier had Koks wapen naar keuze (niet een koksmes maar een offer!) respijt kunnen bieden:

9.Txg4! want na 9…Pxg4 10.h3 zal het paard uiteindelijk geen veilig heenkomen kennen. Maar ja… reken dat maar eens uit. Wie zo scherp als Marijke Kok speelt, moet goed kunnen rekenen. Wie met vuur speelt, zal zijn handen branden. And if you can’t stand the heat, get out of the kitchen!

Na de partijvariant 9.Le2? Pd5 10.Pxe4 Pxf4?! (het rustige 10…Pc6 was nog beter) 11.Lxg4 Dd4 was het de zwartspeler die aan de touwtjes trok.

Er volgde nog 12.Pf2 hxg4 13.Tg3 Txh2, maar met een zwarte toren op de tweede rij vlak na de opening kun je meestal wel stellen dat er iets is misgegaan. Voor het restant van de partij verwijs ik naar de partijviewer onderaan. 0-1.

WIM Jessica Derksen-Harmsen (2050) – Fleur Westerhof (1951)

Jessica Derksen-Harmsen won veertig jaar geleden haar eerste NK bij de vrouwen (1985). Het zal haar inschatting geweest zijn dat de jongere schakers tegenwoordig beter in de theorie zitten dan zijzelf. Daarom begon ze haar partij met 1.f4!? Deze vogeltjesdans op het schaakbord heeft haar geen windeieren gelegd.

Zwartspeelster Fleur Westerhof was door het ‘Hollands in de voorhand’—zoals we de Bird-opening ook kunnen omschrijven—niet van de leg gebracht. De cavalerie werd gedecideerd naar het front gestuurd. Toen haar ervaren tegenstander in bovenstaand diagram op d4 de ruil van een stel paarden aanbood, twijfelde Westerhof niet om ook de dame het strijdtoneel op te laten. Het was mogelijk sterker om met de pion terug te nemen. Daarmee zou de c-lijn zijn opengegaan als avenue voor de zware stukken. Bovendien zou de zwarte dame het daarmee minder heet onder de voeten hebben gekregen. Even later stond het zo:

De c-lijn zit potdicht en de ruiter op d5 zit goed in het zadel: het paard krijgt alle ondersteuning die het zich zou kunnen wensen. Weer iets later lijkt Westerhof te bezwijken onder de intimiderende aanwezigheid van het beest op d5.

Hier heeft ook de zwartveldige loper ingang gevonden in de zwarte stelling. Het is niet helemaal duidelijk waarom de meisjeskampioen tot en met 16 jaar hier op f6 ruilde, met verlies van de kwaliteit, maar ongetwijfeld heeft haar ongenoegen met het paard op d5 ermee te maken gehad. Het kwaliteitsverlies kwam ze echter niet meer te boven. 1-0

WFM Yvette Nagel (1979) – Marleen van Amerongen (2056)

Na een gewonnen strijd tegen acute leukemie zit ook voormalig voorzitter van de KNSB Marleen van Amerongen weer achter het bord. Met hernieuwde levensenergie ging zij met de zwarte stukken WFM Yvette Nagel te lijf in de scherpe Najdorf-variant van het Siciliaans. Nagel boog de agressieve intenties van haar tegenstander om door aan te sturen op de zijvariant met 3.c3 en 4.Ld3. Plan in deze uitgestelde Alapin is om eerst de strijdkrachten te mobiliseren alvorens met d2-d4 het centrum te belegeren. Van Amerongen wilde deze opstoot door het centrum koste wat kost voorkomen en besloot dan ook haar loper voor het paard op f3 te geven.

Ondertussen besloot ze zelf spel te maken op de damevleugel, maar dat pakte niet helemaal uit zoals gehoopt… We zijn getuige van een spannende partij met de nodige verwikkelingen. Volg maar mee en beantwoord af en toe een vraag:

Hier had de voormalig voorzitter het idee gevat om de zware stukken naar binnen te loodsen via b2 door 16…Da3 te spelen. Maar daarmee had ze het antwoord van haar tegenstander gemist: 17.Lb5! gooide roet in het eten. Die loper zou niet zomaar weg te jagen zijn en ondertussen kreeg de zwarte dame steeds minder ruimte om te manoeuvreren. Na 17…Tb6 was immers ook de terugtocht via a5 naar c7 afgesloten. Daar profiteerde Yvette Nagel maximaal van.

Wit speelde in bovenstaande stelling de vernietigende terugzet 21.Pd2! Ondanks dat daarmee de verdediging van de pion op a2 tijdelijk onderbroken wordt, verloor de zwarte dame des te meer terrein. Na 21…Dxa2 22.T3b2 Da3 23.Pc4 Dxc3 24.Pxb6 axb6 was er materiaal verloren gegaan.

Een zet later speelde Nagel echter 25.Tc1??, waarna Van Amerongen terug in de partij had kunnen komen.

Q1. Ziet u hoe zwart op zet 25 had kunnen terugvechten? 

Die laatste zag het niet en na 25…Da3 26.Ta2 Pxd4 hield de witspeler met een stuk meer en een actieve toren tegenover een paar pionnen compensatie een gewonnen stelling over.

De gewonnen stelling ten spijt, werd het nog een spannende partij. Toen de zwarte toren immers ook actief werd, was het voor de witspeler lastig om de stukken met elkaar in harmonie te brengen. De lopers konden nooit heel actief worden door het blok pionnen waar ze tegenaan keken. Na een aantal verwikkelingen leek het de witspeler dan toch te gaan lukken om haar tegenstander mat te zetten.

Meerdere wegen leiden hier naar Rome, maar in tijdnood moet je hier nog wel zien dat je zelf niet matloopt of de tegenstander laat promoveren na 60.f7! In plaats daarvan koos Nagel ervoor het paard met 60.hxg6+?! uit te schakelen. Geen heel gekke beslissing, maar na 60…Kxg6 61.Tg8+ Kf7 is het wel opeens weer spannend.

Q2. Wat is het winstplan in onderstaande stelling?

Q3. Even later staat het zo. Hoe maakt wit het hier af?

Hoe dan ook, na een taaie verdediging en een aantal gemiste kansen: 1/2-1/2.

Lisanne Taams (2028) – Rolinde den Heijer (1999)

Het lijkt de ronde van de onorthodoxe openingen te worden, want in de partij tussen Lisanne Taams en het opkomende talent Rolinde den Heijer tovert de eerste op zet 6 van het Morra-gambiet zowaar een nieuwtje op het bord met een tweede pionoffer: 6.b4!?!

Taams, die onder andere teamleider is in de Schaakbond van Groot-Amsterdam (SGA) bij de Queer Schaakclub, steekt haar creativiteit niet onder stoelen of banken en na elf zetten had ze al drie pionnen geofferd om de volgende stelling te bereiken:

De offers leverden helaas niet de gewenste aanval op, hoewel her en der een veelbelovende wending gemist werd. Bijvoorbeeld op zet 18.

Nuances doen ertoe als je drie pionnen geofferd hebt en hier had 18.Lf4! een mooie kans geboden om via de zwarte velden en centrale controle voor dominantie te vechten. In plaats daarvan kon Den Heijer na 18.Lg5 Tc8! (en niet: 18…Le7 19.Te1! met voordeel door de aanval op moeilijk dekbaar punt e6) 19.Txb7+ Le7 consolideren en de partij naar zich toe trekken. 0-1.

De uitslagen van vandaag:

Morgen de returns. Eens zien of de winnaars van de dag hun voorsprong kunnen bezegelen. Wij hopen natuurlijk op een spannend slot …

Hieronder de partijen:

Marc’Andria Maurizzi: cool achter de stukken en op het veld. ©Jurriaan Hoefsmit – Tata Steel Chess Tournament 2024

TATA is weer in volle gang. Afgelopen weekend speelde ikzelf nog mee bij de amateurs. Tijdens de zaterdagronde, tevens de eerste ronde voor de profs, hield Extinction Rebellion nog een goedaardige demonstratie bij het viaduct over de enige ingang van Beverwijk naar Wijk aan Zee. Op voorhand hield de aankondiging de gemoederen van de organisatie flink bezig. Het bleef bij een paar minuten oponthoud in ruil voor een informatieve Kappen met kolen!-flyer. Prima actie, lijkt me.

Na een aantal rondes spelen en een potje voetbal op de vrije dag is de rust in Wijk aan Zee wedergekeerd. De aangescherpte beveiliging bij De Moriaan speelt daar misschien ook een rol in: zonder online bezoekersreservering of deelnemerskaart kom je er niet in.

Masters

Op voorhand zou de partij Praggnanandhaa—Giri the one to watch zijn. Giri gaat met drieënhalve punt uit vier rondes strak aan de leiding; Praggnanandhaa won vorige ronde van wereldkampioen Ding Liren. Het lijkt erop dat Giri goed wegkwam deze ronde.

De Jobava-opening die “Pragg” koos moet voor Giri niet als een verrassing zijn gekomen. Zoals schaakmeester Jovanka Houska en grootmeester Robert Hess in de virtuele commentaarruimte al aangaven spelen zijn zus (en tevens schaakgrootmeester) Vaishali en hij regelmatig deze variant. Voornamelijk in snelschaakpartijen, dat wel. Niettemin liet Pragg zien waarom er behoorlijk wat pit in deze variant zit. Hier speelde hij 14.Da3! Strategisch een gehaaide zet; mocht zwart ingaan op het aanbod om dames te ruilen, dan worden zijn pionnen op de damevleugel zwak, kwetsbaar voor een frontale aanval door de torens. Het lijkt er evenwel op dat Giri’s antwoord adequaat was: 14…b4 15.Da4 0-0 16.Pc1! Het paard is op weg naar het sterke veld c5. Gelukkig voor Giri is zwart precies op tijd: 16…Tfc8 17.Pb3.

Hier speelt zwart 17…c5 en het sterke veld is afgedekt. De pointe is dat wit niet op b4 kan slaan: 18.dxc5 Pxc5 en in het geval van 19.Dxb4?? gaat het paard op b3 verloren door 19…Tab8. Het lijkt erop dat het ergste daarmee was afgewend voor Giri, want in het vervolg kon Praggnanandhaa geen ijzer met handen breken.

Een zware dag leek het ook voor de wereldkampioen te gaan worden. Ding Liren had veel bedenktijd nodig waar tegenstander Parham Magsoodloo, die aan de start van deze ronde eenzaam onderaan de ranglijst bungelde met 0,5/4, alles a tempo speelde.

Dat hij erop gebrand was te winnen bleek wel uit zijn besluit om in bovenstaande stelling het paard op f3 te offeren. Na 14.Lh4 gxf3 15.Dxf3 Kg7 lijkt het erop dat zwart niet zomaar uit de penning zal lopen. Bovendien zou de jonge Iraniër het paard van d2 via f1 omspelen naar veld d5, alwaar het opnieuw het paard op f6 onder schot zou nemen. Zo ging het ook:

Toen het eenmaal zover was had Ding echter gezien dat hij zijn dame best kon opgeven met 20…Pxd5. Inderdaad zou zwart drie lichte stukken aan de dame overhouden, omdat wit natuurlijk eerder al een stuk geofferd had. Daarom besloot Magsoodloo tot 21.exd5. Daarmee was de druk echter wel van de ketel: na 21…f6 22.dxc6 Lxc6 stond het weer gelijk. In het vervolg werden de dames snel geruild en het eindspel was niet spannend meer. Remise.

Ju Wenjun in kenmerkende focus-houding. ©Jurriaan Hoefsmit – Tata Steel Chess Tournament 2024

Niet alle partijen kenden een vredig besluit. Met twee overwinningen op rij aan het begin van het toernooi had Alireza Firouzja, van origine ook Iraniër maar tegenwoordig Frans staatsburger, een vliegende start. Daar wist de Chinese wereldkampioen bij de vrouwen, Ju Wenjun vandaag een stokje voor te steken. Daar leek het in eerste instantie niet op: Firouzja wist een vrijpion te creëren.

Na 21.Df1 fxe3 22.Dd3 ziet het er echter naar uit dat zwart zijn opgeschoten pionnetje ook weer kwijt zal raken. Dan gaan bovendien lijnen open die direct naar de zwarte koning zouden kunnen leiden. Firouzja probeerde zijn pion nog te redden met 22…e2, maar het openen van lijnen kon hij alleen vermijden door de dames te ruilen. Er volgde 23.Pf3 Df7 24.Pg5 Dg6 en 25.Dxg6 Lxg6.

In dit eindspel was de loper echter geen partij voor het paard; de witte pionnen staan hoofdzakelijk op zwarte velden, terwijl de zwarte c-pionnen voor het oprapen zijn. Het paard kan immers op beide kleuren komen. Een overtuigende overwinning van de Chinese.

Ook op het bord van Gukesh en Jan Nepomnjasjtsjii werd een beslissing bereikt. Dat was echter veel dramatischer.

In bovenstaande stelling speelde ‘Nepo’ nietsvermoedend 34…Lb4. Een blunder en eentje die meesters van zijn kaliber meestal niet maken. Soortgelijke blunders kostten de Rus eerder twee wereldkampioenschappen. In deze partij volgde ijskoud 35.Pxc6! en de zwartspeler kon gaan douchen. De clue is dat wit plots de loper op b4 onder schot neemt met de dame op g4. Ongeacht hoe zwart het paard neemt, wit antwoordt met 36.Txd5 en schakelt zo de verdediger van de loper op b4 uit. De partij duurde nog even voort, maar de Indiër met de witte stukken liet geen steekje meer vallen.

Door het verlies van Firouzja en de ontsnapping van Giri blijft de laatste, nu met een punt afstand, bovenaan het klassement staan.

Challengers

Een vraag die menig schaakfan zichzelf voorafgaand aan deze ronde stelde was: zou Eline Roebers vandaag de vloek doorbreken? Vier nullen op rij doen pijn, zelfs als je de gedoodverfde underdog van de groep bent. Bovendien heeft ze al een paar kansen laten liggen, bovenal in haar partij tegen Anton Korobov in de derde ronde. Wat zou vandaag brengen?

Het leek op een debacle uit te lopen. Hans Niemann, die na zijn overwinning in ronde 4 nog een persoonlijke blogpost publiceerde op zijn Substack, was duidelijk gebrand op een klinkende overwinning. Na 32 zetten stond het zo:

De witte pionnen zijn uit elkaar geslagen en de stukken communiceren niet. Handig was hier 32…Le4! geweest, om het gebrek aan harmonie in de witte stelling verder te benadrukken. Niemann ging met het paard terug naar e7, zodat Roebers de tijd kreeg om een en ander te hergroeperen.

Intimiderende persoonlijkheid van Niemann brengt Eline Roebers niet van haar stuk. ©Jurriaan Hoefsmit – Tata Steel Chess Tournament 2024

Waarschijnlijk gefrustreerd met het feit dat hij zijn superieure stelling niet had weten te benutten, begon Niemann het spoor echt kwijt te raken.

Hier speelde hij 36…De7? Een walgelijke zet, zo toonde Roebers met haar antwoord 37.Td6. Opeens doen de witte stukken mee en zijn de zwarte manschappen afgesneden van het slagveld. Na 37…Td8 38.Dd2 Tcc8 39.c5 doet alles weer mee. Vergelijk deze stelling maar eens met het voorlaatste diagram:

In onderstaande stelling wilde Niemann per se de eerder opgelopen schade goedmaken door 42…Nd5 te spelen.

Als dat werkt, wint zwart de c5-pion en neemt het initiatief over. Helaas voor hem werkt het allemaal niet. De zet bespoedigt het einde: 43.Lxd5 Txd6 44.cxd6 Dxd6 en nu moest de Nederlandse dameskampioen de enige zet vinden.

Dat liet ze niet na: 45.g4! Zwart kan de loper niet redden zonder een tempo toe te laten waarmee wit de penning over de d-lijn kan opheffen. Het duurde even voor Niemann zichzelf zover kon brengen om op te geven, maar Roebers kon opgelucht ademhalen. Is het hek nu van de dam?

Bij de Challengers-groep was er vandaag welgeteld maar één puntendeling (tussen Daniel Dardha en Anton Korobov). Liam Vrolijk was er tegen Salem Saleh dichtbij, maar het eindspel van dame tegen dame en pion is verrekte lastig. In onderstaande stelling liet hij dameruil toe; de belangrijkste manier voor de partij met een pion meer om het eindspel in diens voordeel te beslissen.

Hier speelde Vrolijk 69…Dc2?? Vermoeidheid, misschien? Hoe dan ook, na 70.Dg5+ moet zwart dameruil toelaten. Het is gelijk over.

Eerder in het toernooi won Stefan Beukema een mooie partij met torenoffer van Eline Roebers. Vandaag rekende nestor Erwin l’Ami echter zonder problemen met hem af. De partij duurde niet meer dan 21 zetten. In zijn interview met Fiona Steil-Antoni gaf L’Ami commentaar: “My opponent [Beukema, DZ] is a dangerous player. He is always fishing for tactics. So I decided to keep things as boring as possible.” Die strategie wierp hoegenaamd zijn vruchten af.

Het klopt allemaal niet bij zwart. Wit heeft de c-lijn ferm in handen. Na 19.Tc6 besloot Beukema maar direct het zwaard in te duiken met 19…Lf8 20.Txe6 a5. Na 21.Lxb5 gaf hij verbolgen op.

Ook bij Jaime Santos Latasa—toch niet de minste: hij was Europees kampioen rapid in 2022—ging het snel mis. De coole Fransoos Marc’Andria Maurizzi was daarvan de profiteur.

Het is niet eenvoudig hier met zwart op te reageren. De beste optie, zo zegt mij Stockfish 16, is om op c4 te nemen en de loper terug naar c8 te laten dringen. Begrijpelijkerwijs zat Santos Latasa daar niet op te wachten en speelde 10…La6? Na 11.Pe5 staat alles goed bij wit. Na 11…Dc8 12.Pc3! kon zwart bijvoorbeeld niet rokeren.

Veel anders dan 12…Lxb4 had hij daarom niet, maar dat liet 13.Pxd5 toe. Na 13…Pxd5 14.cxd5 Lxd2 belandde de zwartspeler echter van de regen in de drup: na 15.Pxf7!! kan de zwarte koning nergens meer schuilen.

Aan stijl heeft het bij Divya niet gelegen. Wellicht aan de houding? ©Jurriaan Hoefsmit – Tata Steel Chess Tournament 2024

De Indiase vrouwen Harika Dronavalli en Deshmukh Divya konden helaas het voorbeeld van hun vrouwelijke meestrijders Ju Wenjun en Eline Roebers niet volgen. Zij gingen tegen respectievelijk Leon Luke Mendonca en Mustafa Yilmaz de boot in.

Door zijn soepele overwinning van vandaag en de twee overwinningen die eraan voorafgingen gaat Erwin l’Ami nu met 4/5 alleen aan de leiding. Anton Korobov volgt hem op de voet met 3,5 punt. De heren treffen elkaar morgen…

Masters: stand | paringen.

Challengers: stand | paringen.

Generatieve AI Dall∙E heeft ‘zijn’ best gedaan met mijn vraag om de veerpontscène na te bootsen

Aan het begin van dit seizoen leek klasse 2B een prooi te worden voor de Amsterdam Berserkers. In 2019 besloot een clubje vrienden en sterke schakers een nieuwe vereniging op te richten. Zij moesten volgens de richtlijnen van de KNSB eerst vanuit de vijfde klasse opklimmen. Dat deden ze dan ook keurig door alles met overweldigende cijfers te winnen. Direct bij aanvang van dit seizoen boekte het team echter hun eerste teamverlies tegen Leiderdorp. Ook in de derde ronde wisten ze niet te winnen; ditmaal hield Philidor Leiden stand. Zouden Leidenaren inmiddels niet meer welkom zijn in de Laurierboom?

In tegenstelling tot de tegenvallende resultaten van de Amsterdammers is SV Spijkenisse goed op weg om een mooi seizoen te draaien in de bewuste klasse 2B. Voor de tweede keer op rij boekte het team uit de Rijnmond regio een ruime overwinning. Ditmaal was SV Rokado uit het nabijgelegen Nieuw-Beijerland het slachtoffer. Dat hadden we–ik speel immers voor het team uit Spijkenisse–vooraf niet verwacht: hoewel we uiteindelijk toch de eerste klasse uitgekukeld zijn, is klasse 2B niet bepaald een kindvriendelijk speelparadijs. Ook hier vindt menig gladiatorengevecht plaats. Déze gladiatoren kunnen hoe dan ook trots de toekomst tegemoet varen. Zaterdag was het Spui–dat Nieuw-Beijerland van Spijkenisse scheidt–gewoon het Spui en niet de rivier Styx, waarover de ondode schipper Charon de zielen van de overwonnenen heen voert richting de hel.

Lees het verslag op sv-spijkenisse.nl.

Afgelopen vrijdag wisten teams van over de hele wereld ondanks de stortregen hun weg te vinden naar de Sociëteit aan de Maas in Rotterdam. Zij waren daar voor het negende Chessmates-toernooi, een toernooi voor jeugdclubteams van over de hele wereld. Nationale maar ook regionale delegaties waren afgevaardigd vanuit Estland, Parijs en elders, allemaal om mee te dingen naar de felbegeerde podiumplaatsen. En natuurlijk om na afloop van het toernooi een wereldervaring rijker weer huiswaarts te keren.

Coaches, ouders en spelers liepen licht gespannen door de gangen van het complex. Maar die spanning maakte al snel plaats voor speelplezier en verwondering over de professionele organisatie van het toernooi. Achter de coulissen was de organisatie erin geslaagd in de vroege ochtenduren aan de start van het toernooi de speelzaal in gereedheid te brengen. En wát een zaal. De schaakborden staan opgesteld in lange rijen, omringd door glas-in-loodramen, kroonluchters, zilverwerk en schilderijen van taferelen uit de traditionele scheepvaart. Ondanks de zenuwen stonden de jonge spelers zienderogen te popelen om achter de stukken plaats te nemen en de eerstrijd met hun buitenlandse tegenspelers aan te knopen. Het zou een geslaagd evenement worden, dat voor de derde keer werd geworden door het team uit Monaco.

De speelzaal. ©Harry Gielen 2023

De dag begon met verkenning. Naast de speelzaal was er een grote analysezaal beschikbaar waarin de ouders en coaches van de buitenlandse teams een groot deel van hun dag spendeerden. Daar werd ook het verloop van de partijen op de topborden vertoond. In het midden van het complex staat een ovalen bar, waaromheen ouders en coaches met elkaar konden kletsen. Koffie en thee was vrij verkrijgbaar en ook stonden er flessen mineraalwater uitgestald. Het geheel was door glazen deuren omringd, zodat je erdoorheen de Rotterdamse hoogbouw en het havengebied kon bekijken. In de avonduren ontstaken de met lichtjes omwikkelde mast en touwen van een voorliggend schip bovendien in warme kleuren. Dan was er nog een derde ruimte, die de Nederlandse ploeg zich stilzwijgend toegeëigend had. Coaches Harold van Dijk en Daniël Zevenhuizen namen daar plaats, zodat de kinderen na afloop van hun partij gelijk aan de analyse konden beginnen. Bovendien was het een fijne plek voor de kinderen om uit te rusten en samen weer moed op te bouwen voor de volgende match.

De analyseruimte met coaches Harold van Dijk (linksvoor) en Daniël Zevenhuizen (achter laptop). ©Harry Gielen 2023

Het format was als volgt. Tien spelers nemen het op tegen tien anderen, waarbij twee spelers uitkomen in de categorie O12, twee in O14, enzovoorts tot O20. De Nederlandse delegatie, geleid en geselecteerd vanuit de Rotterdamse Schaakbond, was als volgt samengesteld:

Het verloop dan. Twee rondes vonden plaats op vrijdag en zaterdag, een laatste op zondag. De eerste drie matches gelden als voorrondes, waarmee de teams zich kunnen kwalificeren voor beslissingswedstrijden in de laatste twee rondes. Er waren twee poules van vier teams. Nederland speelde in Poule B met Monaco, Estland en Ierland. Het werd een spannende race, waarbij de vier teams erg aan elkaar gewaagd bleken.

De eindstand van de voorrondes in Poule B. De meeste matches werden nipt beslist met 4½-5½. Daarvan was Rotterdam het slachtoffer.

Voorrondes

Voor het Nederlandse team was de eerste dag een kwestie van nét niet. In de eerste ronde mocht het team gelijk aantreden tegen Monaco, dat al vaker de hoofdprijs van het Chessmates-toernooi in de wacht sleepte. Over de gehele linie kwamen de Nederlandse spelers goed uit de startblokken. Dylan Achuthan won in onder-18 vanuit een scherpe opening.

Zijn tegenstander wist zich geen raad met deze ongebruikelijke openingsvariant. Zwart speelde 5…e6? Maar na 6.dxe6 kon Dylans tegenstander Djeyhun Mammadhuseyn niet goed terugslaan. Hij koos er uiteindelijk voor met de f-pion terug te slaan, maar daarmee werd de koning kwetsbaar over de h5-e8-diagonaal. Na 7.e3 Df6 8.Ld3 Dxb2 stond het zo:

Na 9.Dh5+?! werd het een knotsgekke partij. Zwart slaagde er niet in de koning in veiligheid te brengen.

Vraag 1A: Hoe kan zwart het best reageren? Antwoorden onderaan het verslag.

In onderstaande stelling maakte Dylan het mooi af:

Vraag 1B: Wit speelt en wint.

Kenmerkend voor de teamuitslagen van de eerste dag (twee keer 4½ – 5½, eerst tegen Monaco en toen tegen Estland) was de eerste partij van Mees van Batenburg. Daarin ging alles goed totdat het misging.

Hier koos Mees terecht voor het dameoffer met 15…Pxe4!! Na 16.Lxd8 Pxc3 17.Dd2 Pxf3 18.gxf3 heeft zwart compensatie voor de dame in de vorm van twee lichte stukken en een gezonde massa pionnen. Wit heeft bovendien geen noemenswaardige aanknopingspunten.

Na 18…Lf4?! (zwart had er ook voor kunnen kiezen gewoon de loper op d8 te slaan en de materiële achterstand voor lief te nemen) besloot de witspeler de dame terug te geven met 19.Dxc3. Een eindspel ontstond na 19…bxc3 20.Le7, waar Mees besloot gelijk de kwaliteit in de aanbieding te doen om van de gevaarlijke vrijpion af te zijn 20…Tfd8?! Zo stond er steeds weer een andere ongelijke materiaalverhouding op het bord en dat kan altijd twee kanten op vallen. Helaas viel het dit keer de verkeerde uit voor het team van de Rotterdamse Schaakbond. De rest is geschiedenis.

Helaas delft Nederland in de eerste ronde nipt het onderspit tegen uiteindelijke winnaars Monaco.

Tegen Estland in de tweede ronde zag het er lange tijd goed uit. Amir Tetova kwam trots onze privé-coachingruimte binnengelopen met de boodschap dat hij zijn tegenstander getruct had.

Hier speelde Amirs tegenstander, Sofia Dukova, het ongelukkige 18…h6?? (met 18…Pc5! zou ze de damevleugel mooi verdedigd hebben). Amir zag zijn kans rijp en pakte de loper op g6: 19.Pxg6. Na 19…fxg6 was de ramp compleet: 20.d6+ aftrekschaak! De dame gaat verloren en de zwarte stelling valt helemaal uit elkaar.

Helaas verloor Joaquin Aarts zijn tweede partij van de dag op net zo’n manier als Mees diens eerste. Joaquin gaf initieel een positionele masterclass aan zijn Estse tegenstander Arseni Nikitin, maar liet deze vervolgens ontkomen. Tot overmaat van ramp wierp Joaquin hem daarna ook nog eens de winst in de schoot.

Vraag 2. Kunt u een manier verzinnen om met wit een koningsaanval aan te binden?

Het is hier een kwestie van het goede plan vinden. Joaquin speelde 28.e5?! en gaf daarmee zijn tegenstander iets meer ademruimte (de lange diagonaal wordt tijdelijk afgesloten en het witte veld op f5 komt braak te liggen). De aanval sloeg dus niet onmiddellijk door. Maar Joaquin stond al zo goed dat het niet uit had moeten maken. Even later vond een afwikkeling naar het eindspel plaats.

Hier besloot Joaquin tot 43.d6?! (het is altijd omslachtig om een gedekte vrijpion in beweging te brengen, omdat die in het eindspel juist goed van pas zou kunnen komen). Na 43…Da8+ 44.De4 Dxe4+ 45.Txe4 g5 stond het zo:

Hier kreeg Joaquin de zet 46.f5?? uit zijn vingers, waarna zwart niet alleen de vrijpion pakt, maar ook een open lijn ter beschikking krijgt én de koningsvleugel onder controle houdt. Het feit dat Joaquin bijna anderhalfuur(!) minder op zijn klok had, omdat enerzijds Joaquin al zijn tijd gebruikt had om te wikken en te wegen in de aanval die hij eerst gelanceerd had en anderzijds de tegenstander zowat à tempo speelde, hielp ook niet. Het resulterende pioneindspel was nog interessant. Zie daarvoor de partijviewer onderaan.

Ook de tweede ronde ging nét verloren.

Zelfs na twee lange partijen op een dag zijn de echte schaakjunks nog niet klaar met spelen. Op vrijdagavond vond er een blitztoernooi plaats, waarbij spelers volgens het zogenaamde Arena-format op eigen initiatief met een spelerskaartje op zoek moesten gaan naar andere vrije schakers om mee te spelen. Zo werden de jonge schakers aangemoedigd om met spelers uit andere landen een gesprekje aan te knopen. Bovendien spelen alle leeftijden nu door elkaar heen, terwijl ze tijdens het toernooi tegen hun eigen leeftijdsgenoten spelen. Een mooie manier om te socializen, die andere toernooiorganisatoren ook eens zouden kunnen verkennen.

Misschien hadden de kids weer energie gekregen van het dinerbuffet? Of was het het pianospel van de meisjes van de Franse delegatie? Het was in ieder geval een levendige boel.

Dinerbuffet op vrijdagavond. De Nederlandse delegatie met Samuel (stijlvolle hoedje) en Oscar (voor nu nog de kleinste van het stel) staat netjes in de rij. Foto door Armindo Cesar Lopes.

De tweede dag was een groot succes. Het RSB-team wist beide matches te winnen en zo het zure verlies van de dag ervoor te compenseren. Voor veel spelers was er eerherstel. Zo ook voor Dana Verheij, die met een kwaliteitsoffer haar Ierse tegenstander op de knieën dwong.

De witte stelling hangt met een zijden draadje bij elkaar, maar hier koos Dana wel voor een heel sterke voortzetting: 19…Txd4!! Punt is dat, als wit nu op d4 terugslaat, alles gedwongen verloopt: het paard van c6 slaat dan immers weer terug op d4 en valt daarmee de dame op c2 aan. Zo ging het ook: 20.cxd4 Pxd4 21.Pxd4 Dxd4+ 22.Kf1. De koning wordt helemaal uit de tent gelokt:

22…Pxh2+! 23.Ke2 Dg4+ 24.Kf2 Dxg5. En inmiddels heeft zwart ook voldoende materiaal teruggewonnen voor de geofferde kwaliteit. Bovendien is de koning nog altijd niet veilig. De eindstelling spreekt boekdelen:

Een ruime overwinning op Ierland was goed om de moraal van het Nederlandse team weer op te pompen.

De eerste drie ronden golden als voorrondes. Als het RSB-team nét iets eerder op stoom was gekomen, hadden ze zich nog in de strijd om de podiumplaatsen kunnen mengen. Nu zou het strijd om de plaatsen 5-8 worden. De schakers deden er alles aan om op de hoogst mogelijke plaats te eindigen. En: dat lukte!

De finale

In de vierde ronde was Rotterdam een maatje te groot voor het team uit Berlijn. Opvallend was dat er twee Nederlandse jongens meespeelden bij het team uit Berlijn: Noah Ritzerveld (bord 2) en Luka Wink (bord 3). Misschien wilden de jongens liever niet van hun eigen land van herkomst winnen, want respectievelijk Mees en Dylan wisten hen te overmeesteren.

Vraag 3. Hoe maakte Mees met wit het hier af?

Een vernietigende uitslag van 8-2 was het resultaat.

Berlijn kon geen vuist maken tegen de Rotterdammers.

De zaterdag werd afgesloten met een gezamenlijk diner. Vis, vlees of vegetarisch werd opgediend. Of de resultaten nou mee- of tegenvielen maakte niet meer uit: alle spelers, ouders en coaches konden zich tegoed doen aan elkaars gezelschap. Er werd gesproken over ambities binnen en buiten het schaken en de spelers, die elkaar soms helemaal nog niet zo goed kenden, konden dichterbij elkaar komen.

Inmiddels was ook ambassadeur van Chessmates, Jorden van Foreest gearriveerd. Kinderen verdrongen zich om met de Nederlandse topgrootmeester te spelen. Een voorbeeld voor de komende generatie schaaktoppers van over de hele wereld.

Anatole Vlachos en Jorden van Foreest (rechts) geven commentaar op de partijen via het Twitch-kanaal van de Koninklijke Nederlandse Schaakbond. De stream is hier terug te kijken.

De volgende dag zou Jorden ook samen met IM Anatole Vlachos een livestream uitzenden, waarin hij de partijen van de allerlaatste match van het toernooi besprak. Anatole was als coach met de Franse delegatie meegekomen en had op zaterdagmiddag al in de centrale hal een simultaanseance gegeven. Spelers die klaar waren konden zich bij Jorden en Anatole aansluiten om iets over hun partij te vertellen.

IM Anatole Vlachos geeft simultaan in de centrale hal. ©Harry Gielen 2023

In de allerlaatste ronde van het toernooi speelde Rotterdam opnieuw tegen de Ieren. Gedurende het toernooi had Oscar de pech dat zijn tegenstanders goed bleven verdedigen ondanks zijn aanvallende spel. In de laatste ronde lukte het dan eindelijk toch.

Hier speelde Oscar het vernietigende 20…d5! om de stelling open te breken. Het lijkt misschien eng dat wit 21.g5 Ph5 22.f6+ kan spelen, maar in feite wordt de koningsstelling daarmee gesloten. Zwart loopt geen gevaar. Dat werd later in de partij wel duidelijk:

Hier zou wit graag snel Th3 spelen, maar Oscar was hem voor: na 30…Td3! had wit kunnen opgeven.

De jongste twee: Oscar en Amir (rechts). ©Harry Gielen 2023

Rotterdam was weer een maatje te groot voor Ierland.

Met 4/5 waren Samuel Lopes (bord 7) en Amir Tetova (b10) topscorers van het team. Knappe resultaten waren er ook voor Leandro Slagboom (b1) en Dylan Achuthan (b3), die geen enkele partij verloren. Bovendien speelde Vince Ramak zijn eerste toernooi ooit, waarbij hij op dag 1 met een score van 2/2 begon. Dat belooft wat voor de toekomst.

Hulde aan de organisatie, zowel vanuit Chessmates International als de Rotterdamse Schaakbond. Toernooiorganisatoren zijn van harte aangemoedigd om lering te trekken uit hun voorbeeld.

Het Nederlandse team voor de Sociëteit aan de Maas. Achter (v.l.n.r.): Harold, Vince, Rawi, Samuel, Joaquin, Dylan, Mees, Daniël. Voor (v.l.n.r.): Dana, Oscar, Amir, Leandro. Foto door Armindo Cesar Lopes

In het voorjaar spelen de Chessmates in Parijs.

Antwoorden

1A)

9…Kd8! De clue is dat na het geplande 10.Le5 het ijskoude 10…Pf6!! volgt. Deze zet combineert een moeilijke terugzet met het paard met uitschakelen van de verdediging als een verdedigend motief. Uiterst zeldzaam.

1B)

22.Da4! Wit dreigt aftrekschaak met 23.Pb5+ en 24.Dxa2. Bovendien lokt hij met 23.Pb5+ de koning uit de tent om hem vervolgens mat te zetten. In de partij koos de tegenstander om de dame tegen de toren op b1 te offeren, maar het leverde niet genoeg op. 1-0

2)

Er zijn meerdere manieren om een koningsaanval op touw te zetten. In bijna al die manieren speelt de zet Kh1-g1!! echter een rol. De profylactische zet zorgt ervoor dat de witte koning uit het schot van de zwarte dame blijft. In veel varianten kan zij via de h-lijn immers mat dreigen.

• Een voor de hand liggende optie is Dc3, maar na 28…Kf8 lijkt de koning te ontsnappen. Dan moet wit subtiel een doorbraak door het centrum voorbereiden met zetten als e4-e5 en Kh1-g1(!), dat laatste wederom om uit het schot van de zwarte dame te blijven als zij na f4-f5 op g5 kan slaan en tussendoor mat dreigen via h4.
• Ook de partijzet e5 was goed genoeg, omdat de dreiging om met e5-e6 de pionformatie rond de zwarte koning te breken afdoende is. Daarbij zijn een aantal stellingsfactoren wel relevant. Speelt zwart 28…Dd7 (de partijzet), dan kan wit niet gelijk opvolgen met 29.e6? omdat na 29…fxe6 30.dxe6 Txe6 31.Dd5?? Pxf4! opeens weer mat dreigt over de h-lijn:

29.Kg1!! is dus nogmaals de oplossing!

• Een compleet andere weg voorwaarts is Dg4, waarmee wit de koningsvleugel handhaaft om vervolgens de pionnen naar voren te kunnen zetten.

Zie de partijviewer aan het eind voor een overzicht van de mogelijkheden.

3)

28.Txd5! Uitschakelen verdediging, de vrijpion loopt door. Zwart gaf op. 1-0

Links

Partijen zijn hier terug te kijken. Hier vind je alle uitslagen. De foto’s die Harry Gielen maakte voor het toernooi zijn hier terug te vinden. Zie ook de website van Chessmates International.

Tekst: Daniël Zevenhuizen
Foto’s: Frans Peeters, zie de foto’s van vandaag op zijn Flickr-pagina.

Aan het begin van de dag gingen buitenlandse uitdagers Ritvik Krishnan (Ind.) en Lorenzo Lodici (It.) samen aan de leiding. In een onderlinge strijd maakten zij vandaag uit wie in de laatste fase van het toernooi de koppositie inneemt. De twee meesters werden op de voet gevolgd door Nico Zwirs, die gisteren niet de energie of de inspiratie leek te hebben om een aanval tegen de koning van de Indiër op touw te zetten. Hij besloot tot eeuwig schaak. Lodici daarentegen wist na een ingewikkelde strijd met wisselende kansen van Sipke Ernst te winnen, die daarmee terugviel in het klassement. Om nog mee te kunnen dingen naar de eindzege moest Ernst vandaag van Zwirs winnen—met de witte stukken geen onmogelijke opgave.

Dagverloop

Het liep anders. De Groninger kreeg klop van Zwirs, die er met een vlugge overwinning vandoor ging. Bij wit werd de pionstelling werd verzwakt, de loper ingesloten en wanhopige pogingen tot tegenaanval mochten niet baten. 0-1

Sipke Ernst zat er niet lekker in vandaag.

In de tweestrijd om de eerste plaats was het grootmeester Lodici die aan het langste eind trok. Het geluk van de zestienjarige Indiër was op. Hoewel Krishnan tot nog toe ver boven zijn ratingniveau presteerde (iets wat in India voor veel spelers geldt, die nog niet veel buitenlandse ervaring hebben opgedaan), begon zijn spel de afgelopen rondes wat breuken te vertonen. Zowel Ernst als Zwirs hadden kansen laten liggen om zijn onnauwkeurigheden af te straffen. Nu was het moment dan eindelijk daar. Het leek er in het begin op dat de Italiaan met de zwarte stukken wel tevreden geweest was met remise. Er verscheen een uiterst degelijke Stonewall op het bord.

Hoewel Krishnan de goede ideeën wel had (zoals de bekende ruil van de goede loper met Lb2-a3), kreeg Lodici toch wat hij wilde. Het centrum ging open, de slechte loper werd bevrijd en inmiddels waren de zwarte pionnen op de koningsvleugel ver opgerukt.

Hier besloot Krishnan bovendien het binnengedrongen paard voor zijn eigen paard te ruilen, waardoor de fianchettoloper compleet bedolven raakte onder de lawine aan zwarte pionnen. Hoewel de jonge Indiër waarschijnlijk bang was dat de witte velden anders noodlottig in gevaar zouden komen, viel dat risico toch in het niet bij de zekere verdoemenis die de loper en daarmee de witte zaak in het algemeen nu ten deel vielen. Na 21…gxf3 22.Lh1 zijn de witte loper én Krishnan er niet meer aan te pas gekomen. 0-1.

Breuken in het spel van Ritvik Krishnan.

Opvallend

Een pijnlijke blunder kwam van Luuk van Kooten, die met vier punten ook in de achtervolging zat. Weliswaar werd hij technisch overtroefd door Arthur de Winter, maar door mat in twee weg te geven dook Van Kooten onnodig vroeg in het zwaard.

Hier speelde Van Kooten met wit 25.Dg4?? Maakt u het zelf maar af.

De grootste upset kwam van Gachatur Kazarjan aan het adres van FM Ivo Maris. Het jeugdtalent won in de vorige ronde al met zwart van Rob van Helvoort (2100+), die zelf juist een kans tegen aanstormend wereldtopper Arthur de Winter liet liggen. Maar nu heeft de veertienjarige Kazarjan een échte scalp te pakken. Maris zal niet de eerste zijn die spijt kreeg van zijn keuze om in de opening van de gebaande paden af te wijken; hij keek al snel tegen een matige positie aan.

Hier toonde Gachatur de gebreken in de zwarte stelling aan met 18.Pxd5!! De zwarte koning zal het centrum nooit meer verlaten. Na 18…Da5 19.c6?! (19.g5, om de loper op h3 mee te laten doen, was waarschijnlijk nóg sterker) 19…bxc6 bleek dat Kazarjan voor niets en niemand bang is: 20.Pf6+!! Hij moest en zou van dat paard afkomen om de lijnen te openen: 20…Lxf6 21.Dxc6. Het vervolg was niet helemaal zuiver, maar Maris verzaakte de stelling te consolideren. In plaats daarvan koos hij voor alles of niets:

Hier had Maris voor 24…Dc7 moeten gaan. In de verdediging leek hij echter geen vertrouwen te hebben en koos voor 24…Dxa2. Dat liet zijn jonge tegenstander niet onbestraft: 25.Lxe7! Had Maris gemist dat 25…Txe7 hier faalt vanwege de ongelukkige positie van zijn dame op a2? 26.Dg8+ Pf8 en 27.Td8+ aftrekschaak met damewinst zal hij niet gemist hebben, maar een alternatief zag hij niet. De poging om de witte koning bloot te stellen met 25…Pd3+ was heel aardig. Kazarjan liep er maar net uit: 26.Kd2 Txe7 27.Dg8+ Pf8 28.Tf1! merk op dat 28.Td8+?? niet meer werkt, omdat na 28…Txd8 29.Dxa2 ook de witte dame aan aftrekschaak verloren gaat—een uniek verschijnsel! Na de partijzet kon zwart niets meer. Een paar zetten later werd de klok stilgezet. Een knappe overwinning Kazarjan, die hiermee misschien wel zijn beste overwinning ooit boekt. 1-0.

Vooruitblik

Met nog twee rondes te gaan tekent zich een duidelijke kandidaat voor de toernooizege af. Lorenzo Lodici staat weliswaar maar een half puntje los van zijn directe tegenkandidaat, Nico Zwirs, maar hij heeft zijn belangrijkste concurrenten al tegenover zich gehad. De indeling zal in zijn geval wat de laatste twee ronden betreft dus moeten meevallen. In de komende ronde treft hij FM Rob Schoorl, die vandaag nota bene van Machteld van Foreest wist te winnen, die qua ambitie niet voor haar oudere broers onder doet. Als Lodici geen steken laat vallen, wordt hij niettemin kampioen.

FM Rob Schoorl verschalkte de ambitieuze Machteld van Foreest

Tot nog toe had Zwirs de relatief makkelijke indeling. Niettemin zal hij er alles aan doen om het verschil goed te maken. Door van Ernst te winnen, maakte hij vandaag in ieder geval een stap in de goede richting.

De volledige stand vindt u op Chessresults. Daar vindt u ook de indeling voor de volgende ronde.

Hoogeveen Schaaktoernooi—dag 1. Zie ook: hoogeveenchess.nl

Tekst: Daniël Zevenhuizen
Foto’s: Frans Peeters

Vandaag is de 27^e editie van het Hoogeveen Schaaktoernooi van start gegaan. Dat bracht veel spektakel met zich mee. Wel ontbreken dit jaar de topmatches die vanaf 2014 parallel aan het open toernooi georganiseerd werden. Een flinke aderlating. Verleden jaar streden local heroes Lucas van Foreest en Max Warmerdam nog om de knikkers tegen hun buitenlandse uitdagers. Van Foreest zegevierde over de gevestigde grootmeester uit Groot-Brittannië, Luke McShane, terwijl jeugdtalent Daniel Dardha uit België in de beslissingsfase een maatje te groot bleek voor Warmerdam.

Opponenten Warmerdam (links) en Dardha tijdens de prijsuitreiking van de vorige editie van het toernooi

Ondanks het gebrek aan matches zijn de schaakborden weer uitgestald in de fraaie conferentiehal van het gemeentehuis van Hoogeveen. Twintig titelhouders vonden hun weg naar de speelzaal voor het open toernooi. Daaronder de Italiaanse grootmeester Lorenzo Lodici en de Nederlandse meester en runner-up van vorig jaar, Nico Zwirs. Hoogstgeplaatste op de deelnemerslijst is Sipke Ernst. Vraag is of de Groningse grootmeester, die het open toernooi twee keer eerder won (in 2011 en in 2019), de rest van het veld onder zich kan krijgen. Er liggen kapers op de kust.

Topspelers laten geen punten liggen

In de eerste ronde rekende Ernst in ieder geval zonder moeite af met zijn jonge tegenstander Roger Labruyère. Met de zwarte stukken koos Ernst voor de Konings-Indische verdediging. Die opening was ook een favoriet van Garri Kasparov, die als de gevaarlijkste schaker ooit te boek staat. Labruère week snel af van de gebaande paden, misschien geïntimideerd door zijn sterke tegenstander.

Ook Lodici maakte de verwachtingen waar. Het slachtoffer was de Ierse FM Tim Kett. Misschien was het de vermoeidheid die Kett hierbij parten speelde. In de morgen had de Ier ook al zitten schaken in het amateurtoernooi, waar ook de mindere goden zich voor konden inschrijven.

De Welse speler Tim Kett tijdens de middagronde

Talenten hebben het zwaar

Een troep jonge talenten met FM Arthur de Winter aan kop had het onverwacht zwaar vandaag. Arthur zelf kwam met de schrik vrij toen Rob van Helvoort besloot niet de zwarte koning over het bord te jagen maar om zetten te herhalen.

Hier was 45.Ld8+! een goed begin geweest. Dan kan zwart niet anders dan zijn koning helemaal naar e3 te laten jagen: 45…Ke5 46.Dg7+ Ke4 47.f3+ Ke3 48. Dc3+ Pd3.

Dan kun je hier eens gaan zitten nadenken. Natuurlijk, het is niet eenvoudig. Bovendien moet wit ergens een stille zet spelen om resultaat te boeken. Maar hier móet toch wat inzitten. Waarschijnlijk heeft zwart het moeilijker met verdedigen dan wit met aanvallen. Ik wil voor de stille zet 49.Bc7 willen pleiten; neemt veld f4 af van de koning en voorkomt dat zwart zijn dame kan activeren.

Rob van Helvoort (met geluidswering) bezorgde FM Arthur de Winter een stressvolle middag

Van diezelfde groep jeugdtalenten kwam FM Onno Elgersma er minder goed van af.

In bovenstaande stelling speelde Elgersma 17…Df6?! Maar de tussenzet kwam hem duur te staan: 18.Lg5! hxg5 19.hxg5 Dg6 20.exd7 leverde de witspeler Rik van Rootselaar voorlopig een pion op. Bovendien was de zwarte koningsstelling aan gorten.

Met wat kunst- en vliegwerk leek Elgersma zich alsnog te gaan redden, maar het mocht niet zo zijn.

Ongelijke-lopereindspel? Dat mag wel zo zijn, maar de partij is nog niet afgelopen. Hier speelde Elgersma 49…Lh4?. Dat is fout, hoewel Van Rootselaar het niet direct afstrafte. Er is maar één verdedigend idee dat werkt: 49…c4!! Idee: de langere diagonaal g1-a7 vrijmaken waaroverheen de zwartveldige loper de b6 pion kan handhaven. De diagonaal b6-d8 is daarvoor te kort. Na 49…Lh4 wint 50.Lc4!!, met het idee om de enig werkende verdedigende manoeuvre eruit te halen.

Winnaarsbokaal

De deelnemers van het open toernooi waren vandaag niet alleen. Op hetzelfde ogenblik, stipt om 14.00u vanmiddag, startten ook ruim zeventig amateurschakers. In de ochtend waren nog eens veertig anderen hen al voorgegaan. Zo is het de hele dag door een drukte van jewelste in de gemeentehal. Ondanks de contemplatieve stilte die alleen een schaakzaal in de moderne tijd nog kan bieden. Wie zich daar eens aan wil overgeven, heeft nog tot volgende week zaterdag, 28 oktober. Dan zullen we zien wie de winnaarsbokaal mee naar huis neemt.

Hieronder volgen de uitgelichte partijen met licht commentaar:

Zie hoogeveenchess.nl voor partijen, foto’s en meer.

Dat boek gaat over de aanloop naar het eerste wereldkampioenschap schaken. Hendriks haalt de mythe van ‘Steinitz’ theorie’ onderuit—de gedachte dat Wilhelm Steinitz, onze eerste wereldkampioen, eigenhandig de schaaksport uit de kroeg en naar de conferentiezaal heeft gehaald, met het respect dat een wetenschappelijke discipline toekomt. Hij zou de romantische illusie hebben verjaagd en van een veredeld gokspelletje een serieuze topsport hebben gemaakt. De ijverige student steekt het ongrijpbare genie naar de kroon; mysterieus talent maakt plaats voor hard werken.

Een mooi plaatje misschien, maar evengoed klinkklare onzin, aldus Hendriks. Wat er van klopt, is dat Steinitz het niet kon laten om zijn gedachten op te schrijven en via allerhande tijdschriftrubrieken aan de man te brengen. Maar die rubrieken kwamen tot stand door uitwisselingen met tijdgenoten—brieven, maar ook onderling gespeelde partijen en ongezouten reacties op manuscripten. Door de uitbreiding van de communicatiemogelijkheden en de opkomst van het toernooischaak, werd er nu eenmaal meer geschaakt en gedacht over schaken. Geen wonder dat het instituut na verloop van tijd moest veranderen.

Het verleden is een vreemd land

Een schets van die periode dan. Het gaat om de tweede helft van de negentiende eeuw, van Londen 1851 tot aan het eerste wereldkampioenschap, dat in 1886 plaatsvond aan de oostkust van de Verenigde Staten. Het was tijdens Londen 1851, het allereerste internationale toernooi, dat Adolf Anderssen, de kampioen van de oude garde, zijn ‘Onsterflijke Partij’ tegen Lionel Kieseritzky won; een partij die alle deugden van het schaakspel vertoonde, die romantici eraan toeschrijven: een scherpe opening, offers en een vernietigende mataanval—“von ersten Zug an auf Matt,” (p. 14) zoals dat heette.

Volgens de officiële geschiedenis behoorde Johannes Zukertort ook tot de romantische traditie, misschien omdat hij aan het begin van zijn carrière veel met Anderssen optrok, onder andere bij het blad Neue Berliner Schachzeitung, waar Zukertort veel voor schreef en waar Anderssen hoofdredacteur was. Dat zou betekenen dat Steinitz’ overwinning op Zukertort in 1886 het einde van de romantische periode was en dat daarmee de moderne school zegevierde. Maar wat er tussen die toernooien gebeurde was veel meer dan schaken; er werd een heuse cultuur gesticht.

Adolf Anderssen

Veel mensen weten dat de schaakklok nog niet erg lang in gebruik is. Sommige mensen weten ook nog dat lange partijen weleens werden afgebroken, om dan op een later moment te worden hervat. Maar dat het in de regel verboden was tijdens de onderbreking aan de partij te denken, dát zal toch niemand geloven. Waar de spelers van de afgebroken partij zich restaureerden in gezelschap van het organiserend comité verwachtte men niet-schaakgerelateerd en levendig onderhoud, zodat het denken hen onmogelijk werd gemaakt. “Een eigenaardige situatie, zo’n diner waarbij een verdwaalde blik uit het raam genoeg is om het vermoeden van spelbederf te wekken” (p. 143). Wie zich de inspiratieloze persconferenties van het hedendaagse wereldkampioenschap schaken voor de geest haalt, kan bij de gedachte alleen al niet anders dan een heuse culture shock ondergaan.

Simpson’s Divan, voor beschrijving zie deze link

Hetzelfde geldt voor de enorme weerstand die men voelde tegen de schaakstudie. Verspilling van tijd en leven, vond men. Bovendien zou de analyse juist ten koste van de schoonheid van het spel gaan. Wie zich al te zeer met de gevaren van ondernemend spel inliet, zou nooit meer een stuk durven offeren. En daar was het de ‘koffiehuisspeler’—die in dranksalons zoals toentertijd Simpson’s Divan zijn heimat vond—nu juist om te doen. Deels artistieke visie en deels blufpoker, dát is wat het schaakspel moest zijn en blijven. Zoals de Medusa onder haar blik stralende kinderoogjes tot doffe stenen verstart, zo staart de analist regelrecht alle glans de schaakstenen uit. Patrick Duffy, amateurschaker en redacteur bij de Westminster Papers, schreef in schertsende bewoordingen over de nieuwe klasse van schaakprofessionals. Daarbij introduceerde Duffy op gegeven moment zelfs karikaturen, zoals we die nog kennen van Rupert van der Linden.

NB. Degenen die bekend zijn met de Stappenmethode van Cor van Wijgerden en Rob Brunia zullen met warme herinnering terugdenken aan de ludieke tekeningen die de pagina’s vol diagrammen omkransen—tekeningen dus van Rupert van der Linden, die van de zomer (18 juni 2023) overleden is. Zie hier het overlijdensbericht vanuit het Max Euwe Centrum en hier een pagina—Ruperts hoekje—met een greep uit zijn tekeningen met bijschrift.

Voorblad van de Westminster Papers in 1876

Dat warme gevoel bij ‘koffiehuisschaak’ is nu wel weg. Coffeehouse chess is nog steeds een begrip in Engelstalige kringen, maar het is een begrip met negatieve toon die je met ‘blufschaak’ zou kunnen vertalen. Hoewel de solide speler nog altijd het verwijt krijgt ‘schuiver’ te zijn, wordt degene die zijn partijen niet analyseert tegenwoordig met scheve blik aangekeken. Wie niet zijn dagelijkse puzzeltjes maakt of de discipline kan opbrengen om die Chessable-cursus nu eindelijk eens af te ronden, die is toch eigenlijk een arme stakker. Wee degene die zijn leven ‘op 1500’ moet slijten, zo klinkt het.

De tijden zijn veranderd. En dat is precies wat Hendriks ons mee wil geven. Ook schaken is een evolutionair proces dat haar krachtigste vorm vindt in een hoog competitief klimaat. Dat heeft niets met stijl te maken. Hoe meer er gespeeld en over schaken gepraat wordt, hoe hoger het basisniveau komt te liggen. Wie mee wil komen, moet op persoonlijk niveau hetzelfde parcours afleggen als men in de geschiedenis gedaan heeft. Vang de klappen op van de eerste kinderlijk-naïeve wandeltochten met de koningin en probeer dan langzaam de geheime patronen in het spel van de ervaren tegenstander te ontrafelen. Je ontkomt er op den duur niet aan je schakende leven in meer of mindere mate aan analyse te wijden.

Het einde van de romantiek?

Hoe kon zo’n omslag plaatsvinden? Dat heeft dus alles te maken met de gebeurtenissen in de tweede helft van de negentiende eeuw. Als historisch naslagwerk mag The Ink War ongetwijfeld doorgaan voor een van de meer gezaghebbende bronnen over deze periode. Zo wordt er genadeloos afgerekend met de regelrechte geschiedvervalsing en wijdverspreide illusie dat de eerste match, Steinitz vs Zukertort, er een van ‘Moderniteit tegen Romantiek’ zou zijn geweest. Daarmee keert Hendriks zich faliekant tegen het idealistische fabeltje zoals dat met Lasker’s Manual of Chess van de tweede wereldkampioen, Emanuel Lasker, het stempel van autoriteit kreeg. Niet onbelangrijk is dat Wilhelm Steinitz zelf ook een groot pleitbezorger was van dat narratief: hij zou eigenhandig de sport en de studie daarvan hebben gemoderniseerd.

Hoewel Hendriks zich al in On the Origin of Good Moves tegen het ‘Grote Verhaal’ van Lasker en de zijnen keerde, heeft hij in The Ink War de ruimte genomen (meer dan 400 pagina’s!) om zijn argument historisch te onderbouwen. Dat doet hij door allerlei bronnen uit de bewuste perioden aan te halen: krantenknipsels, rubrieken uit tijdschriften en biografieën over figuren die een meer of minder belangrijke rol speelden in de schaakwereld van die tijd. Waarschijnlijk was het juist de opmars van kranten en tijdschriften die de schaakstudie in een stroomversnelling bracht. Dat het basisniveau tegenwoordig zo hoog ligt, heeft toch vooral te maken met het feit dat partijen en analyses van topkwaliteit onmiddellijk en vrij toegankelijk zijn voor het grote publiek.

Omslag van On the Origin of Good Moves door Willy Hendriks

Een omslag in ideeën gaat dus bijna altijd gepaard met een omslag in de instituties. Zonder het instituut krant was de schaaksport wellicht nooit uit de donkere kroeg opgedoken en in het licht van de massamedia gekomen. Inmiddels doen de puzzeltjes uit het Algemeen Dagblad aandoenlijk aan, terwijl Jan-Krzysztof Duda ongemakkelijk voor het oog van de camera de prijs van het Armageddon-toernooi (#watchandpray) in ontvangst neemt, juist nadat hij zijn biometrische horloge heeft afgedaan, die de kijker inzicht moest geven in de stressniveaus tijdens een toppartij. Het verlangen om zelfs het verloop van de hartslag tijdens de partij te willen meten, getuigt van een doorgezet (om niet te zeggen: doorgeslagen) modernisme. De wil om daarmee vooral drama te creëren, alsof daaruit dan vervolgens weer iets moois zou kunnen opbloeien (vooral “content” en massahysterie, lijkt me), getuigt dan weer van een romantische insteek. Heeft onze tijd beide tendensen in zich verenigd?

De hoofdrolspelers

Om te laten zien hoe een cultuur tot stand kwam in en rond tijdschriften en openbare brieven, waarin een heuse schaakoorlog ontstak, geef ik een kleine dramatis personae, op basis van Hendriks werk.

Adolf Anderssen

Eén van de sterkste schakers van de periode vóór Zukertort en Steinitz opkwamen en volgens de overlevering Kampioen van de Romantische beweging. Die naam had Anderssen onder andere te danken aan zijn ‘Onsterflijke Partij’ tegen Lionel Kieseritzky, gespeeld te Londen in 1851, waarin hij een dubbel torenoffer bracht om zijn tegenstander tot overgave te dwingen. Had die laatste in onderstaande stelling doorgespeeld (ook in The Ink War opgenomen, p. 285), dan had Anderssen nog meer materiaal in de aanbieding kunnen doen om de zwarte koning in het midden van het bord mat te zetten. Ziet u de afronding na 20…Pa6?

Natuurlijk was er volgens Hendriks niet zozeer sprake van een romantische beweging, maar vooral van een evolutionair proces waarbij de middelen om het schaak te bestuderen toenamen, zodat de noodzaak om bij te blijven ook toenam, de weeklacht van enkele anti-modernen zoals Patrick Duffy (zie hieronder) ten spijt. Anderssen werkte verder nog samen met Zukertort aan de Neue Berliner Schachzeitung, waar de eerste (vooral in naam) hoofdredacteur van was.

Patrick Duffy

Schaakprof-vijandige redacteur van de Westminster Papers (WP), die schertsende verhalen schreef over de eerste ‘professionals’—zelfs over Zukertort, die bij de WP zijn carrière als schaakanalist begon. Vanaf de editie van maart 1876 gingen die verhalen gepaard met karikaturale schetsen van bekende schakers uit die tijd. Begin-1879 emigreerde Duffy naar de Verenigde Staten, waarop Westminster Papers werd opgeheven. Daarmee was een strijdtoneel binnen de Ink War opgeheven. De strijd ging uiteraard op andere fronten onverminderd hard door.

De karikatuur is inmiddels tot een geliefde kunstvorm in de schaakliteratuur uitgegroeid. Ik noemde eerder al het werk van Rupert van der Linden. Hier vind je een uitgebreid overzicht, samengesteld door Edward Winter, redacteur van Chess Notes (zie: chesshistory.com) en een uithangbord van schaakcultuur.

Leopold Hoffer

Samen met Zukertort redacteur van The Chess-Monthly, verwikkeld in een felle pennenstrijd met Steinitz, die eerst publiceerde in het concurrerende Chess-Player’s Chronicle en later in sporttijdschrift The Field. Hoffer en Zukertort (H&Z) hadden er de gewoonte van gemaakt de analyses van Steinitz in Chess-Player’s Chronicle te verbeteren. Die laatste vond dat getuigen van slechte smaak: een analist zou volgens hem de zetten voor zich laten spreken en alleen naar andermans analyses verwijzen als er sprake is van ‘voortborduren op’. Daar waren H&Z het niet mee eens. Zij pleitten daarom voor ‘gezonde analytische twist’ (p. 178, vertaling DZ), maar deden dat onder een artikel met de naam ‘Analytische oorlogsvoering’. Die oorlog zouden ze krijgen, want direct daarna schreef Steinitz een brief die hij openbaar maakte in The Chess Player’s Chronicle, waarin hij H&Z uitdaagde voor een match. Het is natuurlijk schertsend om een duo uit te dagen; daarmee zeg je zoiets als: “Zelfs samen kunnen jullie mij niets maken.” Maar na de nodige voorbereidingen zou het vier jaar later toch echt van een match komen, de match die als het eerste wereldkampioenschap bekend is komen te staan.

Johannes Minckwitz

Redacteur van de Duitse Schachzeitung, was degene met wie Zukertort in zijn Duitse jaren de eerste polemieken had, bij wijze van oefening, zou je achteraf kunnen zeggen, voor de latere pennenstrijd die hij met Steinitz aanknoopte. “Het is twijfelachtig,” stelt Hendriks, “of het Duitse schaakleven groot genoeg was voor twee tijdschriften” (p. 15, mijn vertaling). Zukertort schreef immers zoals gezegd samen met Adolf Anderssen aan de Neue Berliner Schachzeitung. Lang nadat Zukertort naar Engeland geëmigreerd was, in de nasleep van een belangrijk toernooi in Berlijn in 1881, wist Minckwitz nog met een sneer richting Zukertort en de andere Britse schakers te komen: “Duitse spelers,” zei hij “konden bij voorbaat slechts verliezen van de met meer zitvlees uitgeruste buitenlandse schaakstrijders” (Minckwitz, geciteerd van p. 191, vertaling DZ). De aanklacht tegen de ‘uitputtingsstrijd’ en de dubieuze kwaliteit van het hebben van ‘Sitzfleisch’ is natuurlijk een typisch antimoderne houding.

Deze sneer van Minckwitz was waarschijnlijk vooral een resultaat van de ergernis na afloop van deze partij tegen Zukertort, die uiteindelijk 103 zetten lang duurde. Zwart had steeds hoop gehad op eeuwig schaak, maar na 90.Le7+ Dxe7 91.Pg6+! was het toch echt gedaan.

Paul Morphy

Volgens velen in die tijd een tactisch genie en de beste schaker ooit, die de angstig spelende ‘analisten’ Steinitz en Zukertort ver achter zich zou hebben gelaten, ware hij niet vroegtijdig met schaakpensioen gegaan om vervolgens jong en roemloos te sterven. Het feit dat men vond dat het genie van Morphy nog altijd onovertroffen was, ondanks dat Steinitz in 1886 wereldkampioen werd, viel die laatste zwaar. In zijn eeuwige drift om gelijk te krijgen, kon hij het niet verkroppen dat hij Morphy nooit tot een partij had kunnen uitdagen. In plaats daarvan riep hij van de daken dat hij God wel zou kunnen hebben, zelfs met de gift van eerste zet en een pion. Bobby Fischer, die op latere leeftijd ook waanzinnig geworden is, was een bescheidere mening toegedaan: hij zou met de witte stukken in de Spaanse opening God op remise kunnen houden.

Paul Morphy’s geest zou Steinitz gedurende diens leven blijven bespoken

Dominee John Owen

Een verdienstelijk amateurschaker. Hij raakte verwikkelt in de zoveelste pennenstrijd van die roerige periode in de schaakgeschiedenis. Daarbij was hij niet één van de tegenstanders, maar een onschuldige derde die ongevraagd bij het gebeuren betrokken werd. De strijd ging tussen de toepasselijk genoemde George Gossip, wiens boekje The Chess-Player’s Manual een zeer negatieve recensie kreeg in The Westminster Papers, en Zukertort, die natuurlijk voor de WP schreef. Gossip verspreidde het gerucht dat een vermeende partij tussen Owen en Zukertort, gepubliceerd in de WP, door Zukertort gefabriceerd was. Dat was een ernstig verwijt, zo vertelt Hendriks ons (p. 112), waarschijnlijk omdat de kwestie “wie van wie gewonnen had” bij gebrek aan internationale ratinglijsten en een bijbehorend puntensysteem uitmaakte wie de betere speler was en dus wie uitgenodigd zou worden voor toernooien. Owens naam kleeft overigens nog steeds aan de door hem veelvuldige gepraktiseerde openingsvariant 1.e4 b6?!

Wolf/Wilhelm/William Steinitz

Steinitz was een self-made man. Hij emigreerde van Praag via Wenen en Londen uiteindelijk naar de Verenigde Staten en nam daarbij ook de lokale variant van zijn naam aan: Wolf werd Wilhelm en Wilhelm werd William. Dat had ook nare redenen: Steinitz was joods in een tijd die niet heel jood-vriendelijk was. Bovendien liet een groep Britten altijd weten dat Steinitz niet een van de hunnen was: Herr Wilhelm Steinitz, noemde Duffy hem. Dat had hij ook zijn karakter te danken. Steinitz was een betweter, die geen enkele onenigheid langs zich heen kon laten gaan. Zo schreef Steinitz na de dood van Zukertort, zijn grote concurrent, een commentaar waarin die eerste nog eens zijn gelijk wilde bewijzen in analytische meningsverschillen tussen de twee; de zaak Wormald is nog een ander voorbeeld van deze verbetenheid (zie hieronder). Zelf overleed hij op 12 augustus 1900, berooid en waanzinnig. Zoals gezegd ging de gedachte dat schaken een carrière kon zijn er in de negentiende eeuw nog niet goed in. Daarnaast heeft Steinitz altijd gestreden met de narcistische gedachte dat het volk hem niet als haar kampioen kon omarmen, omdat Paul Morphy toch eigenlijk de betere was. Tegen de geest van die laatste heeft hij altijd gestreden, bij gebrek aan de mogelijkheid om een fysieke match tegen hem te spelen, en uiteindelijk heeft hij die strijd verloren.

William Steinitz afgebeeld als dwerg in de Westminster Papers (1 maart 1876)

Niettemin was hij echt een belangrijke factor in de professionalisering van de schaaksport: hij zette aan tot het ontwikkelen van positionele begrippen en de legitimiteit van de gesloten 1.d2-d4-opening en hij pleitte voor het idee, dat de koning een aanvallend stuk kan zijn en dat hij op bepaalde momenten geactiveerd moet worden. Kortom: hij droeg bij aan wat we achteraf als de ‘moderne school’ zijn gaan herkennen. Maar nogmaals: dat deed hij natuurlijk niet in isolatie van de rest.

Steinitz’ dochter

Eén van de weinige vrouwelijke personages in het plot van de laatnegentiende-eeuwse schaakgeschiedenis. Een verterend beeld ontstond waar Steinitz’ dochter, Flora, schaakliefhebberijen en portretten van de meesters verkocht tijdens het wereldkampioenschap tussen Zukertort en haar vader. Een ondernemend typje dus! Tegenwoordig kunnen we de tafel met boeken en sleutelhangers met een schaakstuk eraan niet meer uit de toernooizaal wegdenken. Misschien hebben we dat allemaal te danken aan dochter Steinitz…

Rupert Wormald

Amateurschaker en veelschrijver. Die combinatie leidde tot grote ergernis bij Steinitz, die van alles het slechts was in diplomatie (van het berustende agree to disagree heeft hij nooit geweten). Wormald schreef een boek over schaakopeningen en Steinitz heeft het werkelijk aan flarden geschoten; van een recensie was geen sprake meer. Initieel kreeg Steinitz zijn stuk niet gepubliceerd, omdat iedereen wel wist dat Steinitz hier alle normen van behoorlijkheid overschreed. Het schrijnendste van de hele affaire is dat Wormald ten tijde van de publicatie van Steinitz’ bittere stuk stervende was. Het werd William Potter, zelf ook schaker, dan ook niet in dank afgenomen dat hij het stuk uiteindelijk publiceerde in zijn City of London Chess Magazine.

William Potter in de Westminster Papers (1 mei 1876)

Het was dan misschien geen sterke schaker, maar Wormald was een geliefd man in de Engelse schaakscene. De hele affaire wordt door geestelijke, schaker en (uiteraard) columnist George MacDonnell samengevat met de woorden “acht octavopagina’s, die Steinitz acht maanden kostte om te schrijven, en zijn vrienden acht jaren om te vergeten” (p. 79). Die acht pagina’s waren er bovendien eigenlijk dertien, verspreid over twee edities van het tijdschrift, geschreven in vernederende bewoordingen en zonder enige aanleiding—behalve dan Steinitz’ onvermoeibare betweterschap en (positief geformuleerd) zijn liefde voor de schaakanalyse.

Een tekening van MacDonnell in de Westminster Papers

Johannes Zukertort

Degene die door de geschiedenis is afgeschreven als de laatste romanticus, die door Steinitz overwonnen werd. In feite was Zukertort ook een belangrijke vernieuwer van de sport. Dat was hij onder andere door net als Steinitz zelf, ook zijn gedachten over de schaakwereld op te schrijven. Indertijd moest je niet alleen goed kunnen schaken, maar ook in schrift je eigen legende opbouwen. Dat deed Zukertort onder andere door stelselmatig zijn geschriften te onderschrijven als ‘Dr.’ Zukertort. Daarvoor werd hij door de Britten belachelijk gemaakt, met Steinitz voorop. Maar omdat Zukertort door velen beter gemogen werd dan Steinitz, werd deze grootspraak ook weer goed gepraat. MacDonnell gaf bijvoorbeeld aan dat Zukertort als velddokter actief was geweest voor het Duitse leger (p. 57). Ondanks de medische achtergrond, wist Zukertort zich geen raad met zijn gebrekkige gezondheid. Na een eerste goede fase in New York, tijdens het wereldkampioenschap, waarin Zukertort met 4-1 aan de leiding ging, stortte hij tegen het einde compleet in. Misschien dat een hartkwaal hem parten speelde, die hem in de vorm van nervositeit zijn hele leven aankleefde.

Johannes Zukertort in de Westminster Papers (1 juni 1876), met opvallend gunstige beschrijving

De nieuwe Steinitz?

Wat ik hierboven geschreven heb, doet natuurlijk tekort aan een boek dat zó uitgebreid en zó degelijk gedocumenteerd is als The Ink War. Niettemin hoop ik een indruk te hebben gegeven van dit meesterwerk. Want dat is het. Ik heb tot dusverre bijvoorbeeld nagelaten dat elk hoofdstuk wordt voorafgegaan aan een verzameling schaakdiagrammen. Dat biedt vast een overzicht van de partijen die in het hoofdstuk besproken worden (want het gaat uiteindelijk toch óók over schaken) en het zet de lezer—die waarschijnlijk toch óók schaker is—wat aan het denken. Misschien krabt die lezer zich wel achter de oren hoe de wereldtop van toen zúlke domme fouten kon maken. Dat zet het verhaal dat Hendriks er vervolgens bij vertelt dan weer op scherp: die fouten waren natuurlijk onder andere het resultaat van een gebrek aan spelritme, wat dan weer het evolutionaire punt dat de auteur wil maken onderschrijft (meer schaken leidt uiteindelijk tot beter schaken, in ieder geval over de breedte). Maar ze waren ook het resultaat van de tijd: Zukertort maakte soms vreselijke fouten, als gevolg van zijn zwakke gezondheid en de speculatieve middeltjes die hij daartegen dan weer aanwendde.

Dit boek is verplichte kost voor iedereen die wat over de geschiedenis van het schaakspel pretendeert te weten. Maar bovenal is het voor ons, schakers, die allemaal een bijdrage kunnen leveren aan de schaakcultuur van de toekomst. Wie het zat is om naar saaie persconferenties of, aan de andere kant van het spectrum, overdreven hippe toernooien met confettiregens en hartmonitoren te kijken, mag zich geroepen weten iets anders te verzinnen. Wellicht laat diegene zich dan inspireren door de taferelen waar de Ink War over handelt.

De nieuwe Steinitz? Foto door Lennart Ootes/Saint Louis Chess Club

De helden van dat verhaal, Zukertort en Steinitz, hadden aan hun schaakvaardigheden niet genoeg om het ver te schoppen in de wereld van het schaken. Ze moesten ook hun eigen reclame maken bij wijze van de columns en analyses die zij schreven. Ze moesten sponsoren vinden voor het deelnemen en organiseren van toernooien. Tegenwoordig pikken de media het snel op als er ergens een smeuïg verhaal valt op te tekenen. Carlsen hoeft maar een enkel zinnetje op Twitter (of X) te zetten, of een nieuw tijdperk zou zich af kunnen tekenen. Misschien zit er in Hans Niemann wel een nieuwe Steinitz—de eeuwige provocateur die, ondanks het feit dat “zetten voor zich spreken” (chess speaks for itself, is de slagzin van de Amerikaan), toch niets liever doet dan de controverse op te zoeken. En als dat zo is, wie kan hem dan uitdagen?

Als het zover komt, mag Hendriks van mij The X War schrijven.

_____

Eerder schreef Michel Hoetmer al een bespreking van The Ink War. Daarvan heb ik hieronder de gegevens voor het boek overgenomen.

Gegevens

• Titel: The Ink War
• Uitgever: New In Chess
• Auteur: Willy Hendriks
• Aantal bladzijden: 468
• Gepubliceerd: 2022
• Prijs: hardcover € 39,95 / paperback € 32,95
• eBook € 24,95
• Sample pages…

Aan het begin van de zesde ronde beginnen de topteams zich van de rest van het peloton te onderscheiden. China is lonely at the top, terwijl Turkije, Armenië en Hongarije hun best doen het gat te dichten. De eerste en de laatste twee spelen onderling een match.

Xiangrui Kong speelt een daverende partij tegen Eray Kilic. ©Lennart Ootes

Na een uur spelen lijkt China toch weer de bovenliggende partij. Xiangrui Kong walst over zijn tegenstander, Eray Kilic heen. In een scherpe Ruy Lopez slaagt de Chinese speler er met de witte stukken in om lijnen te openen terwijl de zwarte koning gevangen wordt gehouden in het midden van het bord.

Met 19.Qh3! voorkwam wit korte rokade, op straffe van de penning op e6. Na 19…Qf6 ging de stelling open: 20.e5 dxe5 21.fxe5. Zelfs dameruil biedt geen respijt: na 21…Qh4 volgt 22.Bd7+ Kd8 en nu kan wit simpelweg ruilen en met de toren binnenkomen op de zevende rij. Dan zou het zo staan:

Daar het Eray geen zin in. Hij besloot de dames op het bord te houden en te zien wat zijn tegenstander van plan was. Daar hoefde hij niet lang op te wachten. Toen Eray met 21…Qg5 weigerde, stond het zo:

Hier ging Kong gedecideerd verder met 22.Rad1. De zwarte koning staat al bijna mat vanwege de open lijnen. Met 22…Bc6 probeerde Eray veld d7 nog te dekken, maar 23.Ne4! was slim. De zwartspeler had genoeg gezien en dook in het zwaard: 23…Bxe4 24.Bh5+ met het onvermijdelijke 25.Qd7 mat als volgende zet. 1-0.

Aan het vierde bord betoonde Miaoyi Lu zich ook weer superieur. Op zoek naar een plan in onderstaande stelling besloot tegenstander Elifnaz Akat haar heil te zoeken op de damevleugel met 14.Na4?

Dat paard werd echter onmiddellijk teruggefloten. Na 14…b5! Ontstaat weliswaar een gat op c5, maar het witte paard mag er niet in springen. 15.Nc5? zou immers afgestraft worden door 15…Nxd4!—uitschakelen van de verdediging met pionwinst. Elifnaz krabbelde daarom terug met het treurige 15.Nc3, maar Lu had de smaak te pakken: 15…Qb4 levert minstens een pion op.

Het is duidelijk dat het Chinese schaak een wonderschone toekomst tegemoet kan zien met deze toptalenten. In een taai dameloos middenspel was Tong(Qd) Xiao handiger dan zijn tegenstander Yagiz Kaan Erdogmus. Een grappig moment was nog tegen het einde

Het was hier verleidelijk om torens te ruilen met 36…Rxd3 37.Ne5+ Kd6 38.Nxd3. Zwart staat al twee pionnen voor en zijn koning staat beter. Appeltje-eitje. Maar commentator Anna-Maja Kazarian kwam hier met het slimme 36…Nc3! met een matdreiging op b1. Wit moet dan op eigen initiatief torens ruilen op d6 en vervolgens passief op de onderste rij gaan staan met de andere toren om mat te voorkomen. De zwarte koning loopt dan simpelweg naar binnen. Zo valt er voor de Chinese topper toch nog wat te leren: als je tegenstander tijdnood heeft kun je beter lastig spelen dan snel. Voor het resultaat maakte het niet uit: zwart won het eindspel eenvoudig. 0-1.

Zo deed het er voor de einduitslag in deze wedstrijd niet meer toe wat er aan het eerste bord gebeurde. Ediz Gurel wist geen potten te breken tegen Hoawen Xue en zo won China weer met een vernietigende score: 3,5-0,5.

Matyas speelt graag toreneindspelen. ©Lennart Ootes

In de wedstrijd Armenië-Hongarije was het spannend. Matyas Palczert mocht weer zijn techniek in het toreneindspel laten zien, dit keer tegen de Erik Gasparyan. Gisteren ging hij namelijk tot het gaatje in het eindspel tegen de Oekraïense Anastasiia Hnatyshyn en won. Ook vandaag lukte het met wat omwegen.

Nadat Matyas een paar winstkansen gemist had, ontstond de volgende stelling:

Hier kan wit remise maken met het onwaarschijnlijke 59.g8Q! na 59…Rxg8 60.Kxg8 h3 61.Kf7 is wit precies op tijd om beide pionnen te stoppen. Wit moet een tijdlang schaakjes blijven geven: 61…Ka2 62.Ra8+ Kb3 63.Rb8+ Kc3 64.Rc8+ Kd3 65.Rd5+ Ke3 (op 65…Ke2 om de toren van de onderste rij te houden volgt simpelweg 66.Rb8). Wit gaat nu op de onderste rij staan: 66.Rd1 h2.

De witte toren kan nu heen en weer blijven gaan tussen b1 en h1. Het punt is dat wit, op het moment dat de zwarte koning naar de tweede rij komt om een van beide pionnen te ondersteunen, de andere pion kan slaan. Bijvoorbeeld: 67.Rb1 Kd3 68.Rh1 Kc3 69. Ke6 Kb3 70.Kd5 Ka2?! 71.Rxh2 en remise vanwege de penning.

In plaats van dit alles speelde Erik 59.Rc6?? en verloor na 59…h3 60.Rg6 h2 met de pointe 61.Rh6 Kc1!! 62.Rxh2 en 62…b1Q+ is schaak! Matyas promoveerde dus, maar de winst was nog steeds niet triviaal. Even later stond het zo:

Waarschijnlijk had Matyas geen zin in het eindspel van dame tegen toren en besloot dus tot 64…Qg8?! Dat had hem de winst kunnen kosten, al is de verdediging wederom niet triviaal: met 65.Rg6! staat de zwarte dame vast. Als de koning voor de pion weg probeert te lopen gaat wit schaak geven tot hij weer achter de b-pion kan gaan staan. Stel: 65…Kd3 66.Rb6 Qa2 dan volgt 67.Rxb2!! en de zwarte dame kan niet tegelijk de eigen pion ondersteunen en de witte pion in de gaten houden.

Wederom liep het echter anders. In bovenstaande stelling speelde Erik 65.Rf3??, waarna de zwarte koning wél kon schuilen: 65…Ka2 66.Rf2 Ka1 67.Rf8 Qe6+ 68.Kh5 en hier gaf Matyas nog wat schaakjes, maar het punt is dat zwart gewoon kan promoveren. Na 68…b1Q 69.Ra8+ volgt de mooie eindstand met 69…Qba2! 0-1.

Aan het eerste bord zette Robert Piliposyan zijn zegereeks voort. Gisteren ging hij als een chirurg te werk om de stelling van Nederlander Yichen Han te ontmantelen. Vandaag stopte hij Zsoka Gaal af, die juist een mooie winstreeks had opgebouwd. Aan het derde bord had de Hongaarse Kristof Pal Kolimar werkelijk alles goed gedaan in ook alweer zo’n lastig eindspel, ditmaal met een loper en twee pionnen tegen een toren. Maar toen de winst binnen handbereik was, ging het mis.