Heeft u dat gevoel ook wel eens dat er een speler op deze aardbol rondloopt waar je niet tegen kunt spelen? Hoe goed je ook staat, wat je ook doet, het maakt allemaal niet uit. Je verliest telkens opnieuw. Nimzowitsch introduceerde de term “Angstgegner”. Volgens hem komt het voort uit een soort traumatische ervaring, opgedaan in een van de eerste confrontaties. Er is iets mis gelopen, je bent gefopt waar je bijzat. In elke daarop volgende partij vraag je je zelf af hoe hij je dit keer weer opnieuw beet zal nemen. De nullen stapelen zich op. Elke keer als je weer tegenover het heerschap komt te zitten, begin je al te beven. Tenminste voor je gevoel. De buitenwacht zal het niet zien, maar inwendig voel je je verre van gemakkelijk. Ben je dan rijp voor de psychiater? Misschien wel. Nimzowitsch zei ooit dat er maar een remedie is. Een keer op een verschrikkelijke manier terugslaan. De “Angstgegner” alle hoeken van het bord laten zien, dan ben je van het ene op het andere moment genezen.

Ik heb meerdere “Angstgegners” zoals er ook spelers zullen zijn die niet graag tegen mij zullen spelen, gezien het onderlinge resultaat. De “Angstgegner” is in principe iemand die qua niveau aan jou gewaagd is. Je kunt moeilijk zeggen dat iemand jouw “Angstgegner” is als hij veel sterker is dan jij.

Een van de meest lastige tegenstanders, die ik ooit aan het bord heb ontmoet, is Bruno Carlier.

Bruno is iets ouder dan ik en hij was ook altijd iets sterker, hoewel er ook momenten zijn geweest dat ik boven hem stond op de Elolijst. Maar dat de onderlinge score zo desastreus in mijn nadeel uitvalt voor iemand die ongeveer dezelfde speelsterkte heeft, is het kenmerk van de ware “Angstgegner”.

Er zijn twee belangrijke traumatische ervaringen die het mij zo moeilijk hebben gemaakt om tegen hem te spelen. De eerste keer was een cruciaal moment in de KNSB-competitie toen er een landstitel op het spel stond. Ik speelde in die tijd bij de Eindhovense Schaakvereniging waarvan het eerste team bestond uit een stel ‘jonge honden’ zoals wij genoemd werden. We speelden tegen de grootmacht uit die tijd, Volmac/Rotterdam met grootheden als Korchnoi en Timman op de eerste borden en vrijwel de hele toenmalige top van Nederland in de gelederen. Het was dan ook bijzonder knap dat wij zeer dichtbij de titel waren, als ik maar niet op het onzalige idee was gekomen om in een stelling tegen Carlier, die ik onmogelijk kon verliezen, een onverantwoorde winstpoging te doen. Carlier profiteerde van mijn … b6-b5?? en die zet is mij nog jaren achterna gedragen. Overigens kreeg de Eindhovense Schaakvereniging zijn revanche een jaar later toen het “Jonge hondenteam” met grote overmacht de suprematie van Volmac/Rotterdam wist te doorbreken door in 1984 de titel over te nemen. De andere veertien titels in vijftien jaar tijd, tonen aan, dat dat een zeer bijzondere prestatie was.

Het tweede traumatische moment speelde zich opnieuw af in een partij die ik voor de club tegen Carlier moest spelen. Deze partij moest vooruitgespeeld worden omdat wij – naar ik meen – allebei naar een buitenlands toernooi zouden gaan. Omdat Carlier in Utrecht woonde, werd afgesproken dat ik naar Utrecht zou komen waar wij bij de SC Utrecht te gast waren. Aangezien ik nog met het openbaar vervoer naar huis zou willen gaan, kwamen we overeen dat onze partij niet om 20:00 uur (het begin van de clubavond) maar om 18:00 uur zouden beginnen. Ik had wit en ik was vastbesloten om de wijze woorden van Nimzowitsch, namelijk hem alle hoeken van het bord te laten zien, waar te gaan maken. Tot de tanden gewapend kwam ik daar aan. Ik had zijn Benoni van te voren goed bestudeerd en een mooi systeem, waar Kasparov wat nieuwe ideeën in had bedacht in die tijd, voor hem klaarliggen. En zie, langzaam maar zeker, speel ik hem weg. Ik krijg een reus van een vrijpion op e6, zijn paard op h5 is een zorgenkindje en zijn stukken coördineren niet. In hogere zin is de partij al beslist, maar we moeten beide door een hectische tijdnoodfase heen. Ik heb lang nagedacht om zover te komen, Carlier heeft zo mogelijk nog langer nagedacht omdat hij met kunst en vliegwerk op de been probeerde te blijven.

Grooten – Carlier, Utrecht 1982.

1. d4 Pf6 2. c4 c5 3. d5 e6 4. Pc3 exd5 5. cxd5 d6 6. e4 g6 7. f4 Lg7 8. Lb5+ Pfd7 9. a4 O-O 10. Pf3

Aan deze stelling zit nog wel een verhaal vast. 10… Pf6 [De theorie gaf hier 10… a6 met als logisch vervolg 11. Ld3 [Maar Kasparov had het geweldige nieuwtje 11. Le2! bedacht en dat speelde hij tegen mijn toenmalige teamgenoot bij Eindhoven, Frans Cuijpers. Die deed mee aan het WK-jeugd in Dortmund en daar mocht hij tegen deze geweldenaar. Overigens is de partij verkeerd in de database verschenen namelijk tegen mijn andere teamgenoot Frans Kuijpers. Maar die is van een hele andere generatie. Wat was nu eigenlijk het idee? Kasparov gaat er namelijk vanuit dat 11… Pf6 de beste zet is in deze stelling om de ontwikkeling te voltooien. Maar deze stelling is exact dezelfde als die uit de Konings-Indisch vierpionnenaanval, maar dan met een vol tempo meer! Daarom zat hij hier ook zo triomfantelijk te lachen aan het bord. Het verhaal gaat nog verder. De Britse grootmeester John Nunn bracht net daarna een boek uit over de Benoni. Daarin beval hij aan dat zwart dat … a7-a6 maar even moest uitstellen.]] [Nunn vond dat zwart eerst maar even een paard op b4 moest gaan zetten en dan verder kon gaan met … a7-a6. 10… Pa6 11. O-O Pb4 Laat nu op de eerste de beste schaakolympiade de partij Kasparov-Nunn op het programma staan. En daar krijgt de Engelse grootmeester toch even een pak slaag…] 11. O-O Lg4 12. f5! Een sterke zet, ook ingegeven door bovengenoemde voorbeeldpartij. Meestal lijkt de zet niet goed, omdat wit veld e5 prijsgeeft. Maar dat wordt door allerlei andere omstandigheden ruimschoots gecompenseerd. 12… Pbd7 13. Lg5 Pe5 14. Dd2 Lxf3 15. gxf3 Deze dubbelpion werkt in wits voordeel, maar wat moest zwart eigenlijk?

15… Ped7 Een teken aan de wand. Ondertussen was Carlier zeeën van tijd aan het verbruiken. 16. Tae1 a6 17. Lxd7 Misschien niet nodig, wit had wellicht beter op het loperpaar kunnen spelen. 17… Dxd7 18. f4 Wit heeft zijn zinnen gezet op het sterke pionnencentrum. [Een hele andere optie en waarschijnlijk ook vrij goed is 18. a5!?] 18… Ph5 Zwart begint al ‘enige zetten’ te spelen.

19. e5!? Een zeer kansrijk pionoffer. 19… gxf5?! Dat kan het niet zijn. [Na 19… Dxf5 20. Le7 moet zwart uit praktische overwegingen een kwaliteit geven omdat hij anders onder de voet wordt gelopen. 20… Lh6!? [20… Tfe8 21. Lxd6 Lh6 22. Te4 en wit staat uitstekend.] 21. Lxd6 Lxf4 maar wit blijft goed staan.] 20. Dd1 f6 De enige manier om geen stuk te verliezen, maar bepaald geen weelde. 21. Lh4 Df7 22. e6 Wit heeft nu een reus van een gedekte vrijpion gekregen. 22… Dg6+ 23. Kh1 Kh8

In deze stelling staat wit overweldigend. Hij moet niettemin progressie zien te boeken.

Het zal omstreeks dit moment in de partij zijn als het dan bijna 22:00 uur is. De tijdnoodfase breekt aan en wij moeten tot de veertigste zet nog heel wat zetten doen. Ineens gebeurt er iets ongelooflijks. Terwijl Carlier aan zet is, komt er een ober langs om kopjes koffie en thee op te halen. Hij stapelt al die kopjes op zijn arm en hangt daarbij boven ons bord. Ik zie de stelling niet meer, Carlier ongetwijfeld ook niet. Maar gehaaid als hij is, doet hij snel een zet. Ik roep iets als “Ga weg man, ik ben in tijdnood”. Waarop de ober ongeveer het volgende antwoord geeft: “Ach kerel, doe normaal, het is pas 10 uur, dan kun je nog niet in tijdnood zijn”. Volkomen verbouwereerd om zoveel onbegrip en ook omdat de man rustig verder gaat met het opstapelen van kopjes, doe ik de ene rotzet na de andere. We slagen er nog wel in om onder die arm zetten te produceren, die van Carlier zijn bijna allemaal uitstekend, die van mij zijn te vreselijk voor woorden. Wonder boven wonder halen we allebei de veertigste zet. Maar als de rookwolken zijn opgetrokken zie ik dat ik van mijn prachtige positie een grote puinhoop heb gemaakt. Hier is het slot van de partij.

24. Te3?! Niet de meest overtuigende voortzetting. [24. Tf3 Lh6 25. Tg1 De8 26. Dc2 Pg7 [Nog slechter is 26… Lxf4 27. Dxf5 wint materiaal na 27… Lg5 28. Lxg5 fxg5 29. Dxf8+ Dxf8 30. Txf8+ Txf8 31. Pe4 met winst.] 27. Pe2 gevolgd door Th3 levert vrijwel beslissend voordeel op.] [Het beste plan lijkt nu 24. Df3! gevolgd door een paard naar e3. Een mogelijk vervolg is: 24… Tfe8 [24… Tg8 25. Pd1 Lf8 26. Tg1 Dh6 27. Txg8+ Kxg8 28. e7] 25. Pd1 Dg4 26. Pe3! tactisch gerechtvaardigd. 26… Dxh4 27. Pxf5 Dxf4 28. Dxh5 en wit wint.] 24… Lh6 25. Tg1 De8

26. e7? Erg zonde om die gedekte vrijpion zomaar op te spelen. [26. Tf3 had een soort overgang naar de varianten hierboven opgeleverd.] 26… Tg8 27. Txg8+ Kxg8 28. Dg1+ Kf7 29. Te6 Nog altijd lijkt wit de betere kansen te hebben, maar gemakkelijk is het allerminst. 29… Dg8 30. Dd1 Dg4 Het is duidelijk dat zwart de grootste problemen heeft overwonnen inmiddels. 31. Dxg4 fxg4 32. Pe4 [Slechter is 32. f5 wegens 32… Lf4] 32… Lxf4

33. Pxf6?! [Alleen na 33. Lxf6 had wit nog mogen hopen op voordeel hoewel het mooie er al vanaf is.] 33… Pg7 34. Te4 Le5! 35. Pxg4 Lxb2 36. Tf4+ Kg6 37. Pf2? Het gaat nu van kwaad tot erger. [Met 37. Pf6! behoudt wit het evenwicht nog net.] 37… Le5? [37… Pe8! verdiende de voorkeur, waarna zwart groot voordeel heeft.]

38. Tf3? Wit krijgt een plotselinge kans. [De aangewezen zet was 38. Tf8! Te8 [38… Pe8 39. Pd3! als de loper nu aan de kant gaat met 39… Ld4 volgt dodelijk 40. Pf4+ Kh6 41. Tg8 en wit wint.] 39. Pd3 kan de loper van e5 niet zo goed wijken vanwege een vrijwel dodelijk schaakje op f4.] 38… Pf5 Pareert de meeste dreigingen. 39. Pe4? Na deze zet is het duidelijk dat wit zijn hand overspeeld heeft. [Alleen met opnieuw 39. Pd3! viel er nog enige eer aan deze stelling te behalen.] 39… Te8 40. Lg3 Lxg3

En hier hield ik het maar voor gezien. De veertigste zet is gehaald en mijn stelling is veranderd in een puinhoop. 0-1

Het is gelukkig toch nog een beetje goed gekomen. Ik heb ooit een belangrijke rapidpartij van hem kunnen winnen, waardoor ik mede hierdoor het toernooi op mijn naam wist te schrijven (het Bevrijdingstoernooi in Wageningen). Maar het tweede wapenfeit gaf zo mogelijk nog meer voldoening. Een van de jeugdspelers die ik ooit getraind heb, Vincent Rothuis, wist een paar jaar geleden een minimatch op miraculeuze wijze van Carlier te winnen in de halve finales voor het NK. Carlier was op Elo zwaar favoriet maar de jonge Rothuis bleek heel erg gehaaid te zijn. Toen Carlier erachter kwam dat ik het mannetje trainde en tegen mij zei dat ik ze niet zo sterk moest maken, voelde het toch als dat ik me nu eindelijk van mijn kwelgeest had losgemaakt!

Alle partijen die in dit verhaal genoemd werden, kunt u naspelen via de viewer:

In de jaren ’80 trok ik vele malen Europa in om toernooien te spelen. Zo ben ik meermalen neergestreken in Kopenhagen waar ik deelnam aan het toernooi om de Politiken Cup. Als ik goed geïnformeerd ben, bestaat het toernooi anno 2010 nog altijd. Het evenement vindt, net als toen trouwens, meestal in de zomer plaats. Ik heb hierover al eens eerder een column geschreven getiteld “Checky baby”.

Als student was ik in die tijd een van de weinigen met een rijbewijs, dus veel van mijn schakende generatiegenoten reden maar al te graag mee. Ik kan me herinneren dat we in Duitsland met de auto de boot opgingen. Toen de boot na een tijd aan de overkant wilde aanmeren, ging in die tijd tijdens het varen de laadklep al open. Dat is tegenwoordig ten strengste verboden, sinds er een flinke ramp mee gebeurd is. Wij stonden met een paar man naar buiten te kijken hoe de boot naar de kade voer. Een van ons stond angstvallig dichtbij de rand, waarop een ander hem waarschuwde. “Zou je daar niet snel weggaan? Stel dat de boot de rand raakt, dan val je misschien in het water”. Het laconieke antwoord was: “Geen enkele reden voor. De hoek van inval is de hoek van terugkaatsing, dus als de boot de rand raakt, val ik alleen maar terug het schip in, onmogelijk om naar voren te vallen”. Waarop de ander riep: “Famous last words…”

Een ander grappig voorval was dat we ’s morgens op een mooie zonnige dag over een prachtige boulevard liepen en daar plotseling een man zagen zitten aan een schaaktafeltje. Hij zat om geld te spelen tegen het publiek. We keken het eens aan en constateerden dat de man niet bijzonder sterk was; in elk geval wel goed genoeg voor de meeste voorbijgangers om ze geld afhandig te maken. Ik was in gezelschap van een paar snelschaakfreaks die het graag ook even wilden gaan proberen. Een van hen was zo gemeen om de eerste paar potjes expres te verliezen om vervolgens zijn slag te slaan. Toen nummer twee daar ook nog eens dunnetjes overheen ging, vond de man het wel genoeg. Hij borg zijn schaakstukken op, klapte zijn tafeltje op en vertrok. Terwijl hij wegging informeerde hij nog even hoe het kwam dat hij zo smadelijk had verloren. Het antwoord was dat er een sterk bezet open schaaktoernooi in de stad gespeeld werd. De volgende ochtend zagen we hem weer zitten, ditmaal met een gitaar om geld op te halen. Het schaakbord liet hij deze week wijselijk thuis.

In 1983 ging ik met mijn Amsterdamse schaakmakker Gert-Jan de Boer naar Kopenhagen. Om de kosten te drukken deelden wij een hotelkamer. Dat heeft hij geweten! In dit pre-computertijdperk konden partijen nog afgebroken worden. Als ik me goed herinner was het speeltempo 2½ uur per speler voor veertig zetten. Nadien moest men 16 zetten in een uur doen en zo verder.

Het zal de jongere garde wat vreemd in de oren klinken, maar na een zitting moest een van beide spelers een zet in een enveloppe stoppen. Dat heette toen heel deftig het afgeven van een zet ‘onder couvert’. Beide notatiebiljetten verdwenen in dezelfde enveloppe en twee uur later ging de partij dan weer verder. Als na twee uur spelen, of afhankelijk van het speelschema in het toernooi na vier uur spelen de partij nog niet beëindigd was, werd opnieuw afgebroken en moest men ’s morgens om 10.00 uur weer verder voor een nieuwe zitting van twee uur. Het kon gebeuren dat de partij dan nog bezig was, zodat men ’s middags met een voorlopige uitslag voor een nieuwe ronde werd ingedeeld. Dit kwam echter bijna nooit voor, maar in het toernooi waar ik in 1982 in Kopenhagen speelde voltrok zich een dergelijke monstervertoning. Tegen de Poolse meester met de onuitsprekelijke naam Pokojowczyk, had ik enorm veel mazzel dat de man vlak voor de 40ste zet in totaal gewonnen stelling een stuk verblunderde. Maar wat er daarna gebeurde tart elke beschrijving.

Zwart staat verloren: twee pionnen achter bij slechte stelling. In tijdnood is mijn tegenstander zo vriendelijk om een stuk weg te geven.

35. Te8? b5! 36. Lb8 bxc4 37. Lxe5+ Kf7 38. Tc8 Pe2+ 39. Kb1 Lxe4

Aardig is dat zwart zijn pion op c4 kan behouden omdat 40. Txc4? faalt op 40. … Td1+ 41. Ka2 Ld5.

40. Tc7 Txc7 41. Lxc7 Pd4 42. Kc1 Pxc2 43. Kd2 Pa1 44. Kc3 Ld5 45. Kb4 Kg6 46. Ka3 Kxg5

Hier werd de partij voor de eerste keer afgebroken en ik moest die avond verder spelen. We hadden twee uur om te eten en om te analyseren. Gert-Jan was uiteraard bereid om een handje uit te steken bij het doorgronden van deze stelling.

47. La5

In de analyse hadden we gevonden dat de witte koning in de hoek moet blijven.

47. … Pb3 48. Ld8+ Kf5 49. Ka2

Ik besloot om na de hervatting in ieder geval door te spelen hoewel we geen winst hadden gevonden. Het is eigenlijk niet voor te stellen. Zwart staat een vol stuk voor, maar toch kan hij niet winnen, ondanks alle pogingen die we deden om een winst te vinden. Probeert u het zelf maar eens. Ik liet deze stelling onlangs (tijdens het WK-jeugd) zien aan grootmeester Chuchelov.

Die kon ook niet geloven dat zwart niet ergens de winst zou kunnen afdwingen…

Ik ging daarom bij de hervatting iets doen wat we niet bekeken hadden, namelijk mijn stukken maar eens in het centrum zetten. Wellicht dat ik dan tot nieuwe inzichten zou komen…

49. … Pd4 50. Kb1

Het is logischer om de koning op een zwart veld te houden: 50. Ka1.

50. … Ke4 51. Lf6 Kd3 52. Lg7 Le4

Een belangrijk moment. De witspeler heeft zich tot taak gesteld om de rest van de partij Lg7-f6-g7-f6 te spelen. Nu mijn stukken in het centrum staan heeft hij niet door dat ik een verborgen valstrik voor hem in petto heb. De enige zet op dit moment is 53. Ka1 (of 53. Ka1). Maar de heer Pokojowczyk is zich niet bewust van het gevaar.

53. Lf6?

Juist deze stereotype zet is fout. Uit het boek Petrosian’s Best Games speelde ik ooit een partij na waarin Petrosian een eindspel dat iets beter voor hem stond aan het uitmelken was. Hoewel de stelling objectief gezien binnen de remisemarge was, wist de oud-wereldkampioen na een groot aantal nietszeggende manoeuvres zijn tegenstander murw te spelen. Toen de opponent een zet speelde die hij al meerdere malen had gedaan, had Petrosian ervoor gezorgd dat op een gegeven moment juist deze zet de verliezende zet werd! Clarke, de auteur van het boek, schrijft helemaal lyrisch over deze geniale vondst. Zijn commentaar ‘Petrosian knows his man!’ was inderdaad ook van toepassing op het geval in mijn partij.

Het gaat om de volgende stelling waarin Petrosian zijn tegenstander begint ‘uit te zitten’:

Sefc – Petrosian, Wenen 1957.

75. Kf1

Biograaf Clarke: “This loses the game! Here 75. Kg1! was necessary, so as to answer 75. … Thg5 with 76. Kh2. White had fallen, or been induced, into the habit of mechanical thinking, and pays the penalty. The fatal difference between having the King on h2 and f1 is not long in being felt.”

75… Thg5 76. Tf2 Kc6 77. Td2 Kc7 78. Tf2 Pe6 79. Tee2 Pf4 80. Td2 Kc6 81. exf5 gxf5 82. Ld1 Tg7 83. Lc2 T3g5 84. Ld3 Kd7 85. Lc2 Ke6 86. Ld3 Tg3 87. Lc2 Tg8

88. Ld3?

Clarke: “Petrosian knew his man and was expecting this. After 88. Lb1 the winning method consisted in … Td8 followed by … d5 and a general invasion by the black army. Now it is rapidly over.”

88. … e4 89. fxe4 Pxd3 90. Txf5 Pc5 91. Tfd5 Txb3 92. Txd6+ Ke7 93. T6d4 Tc3 94. e5 b3 95. Txh4 Tc1+ 96. Kf2 b2

0-1

We keren nu terug naar de partij, waar ik achter het bord ineens een geweldige ingeving kreeg. Met voorgaande fragment in het achterhoofd en de winstmethode scherp op het netvlies, zag ik ineens wat ik kon doen.

53. … Pe6!!

Een wonderbaarlijke zet die zwart nu wel de winst verzekert. In de wereld van de eindspelstudies wordt van dominantie gesproken. De essentie is dat de witte loper niet meer in voldoende zetten op de diagonaal c1-h6 kan komen waardoor hij niet kan verhinderen dat de zwarte koning veld c1 bereikt. Met de koning op c1 kan zwart met … Lb1 werken waarna er een matbeeld met het paard mogelijk wordt. Het is de enige manier om de witte koning de hoek uit te drijven. Pas als de koning verjaagd is, kan zwart proberen de ‘vesting van pion b2 en loper op de lange diagonaal’ te doorbreken.

54. Le5 Kd2+ 55. Ka2 Lc2 56. Lf6 Kc1

Nu zou wit een schaakje moeten kunnen geven, maar dat is hem niet gegeven door het wonderbaarlijke paard op e6. Zo zie je maar weer wat voor fraais er in het eindspel allemaal te vinden is.

57. Le5 Lb1+ 58. Ka3

Noodzakelijk, want 58. Ka1?? gaat mat in drie zetten: 58. … Pc5 59. Lf4+ Kc2.

58. … Kc2

Essentieel, want wit stond klaar om met b2-b3 zwarts laatste pion af te ruilen. De merkwaardige constructie Kc2/Lb1 dient ervoor om de witte koning uit de hoek te houden, waardoor zwart straks in staat is om pion b2 (het potentiële doelwit) te gaan belagen.

59. Lf6 Kd3

Dit kan zwart zich permitteren omdat b2-b3 met c4-c3 wordt beantwoord.

60. Le5 Pd4 61. Lf6 Pc2+ 62. Ka4 La2

Op systematische wijze wordt de witte koning verder weggedreven.

63. Lg7 Lb3+ 64. Kb5

Zwart heeft flink wat vorderingen gemaakt. Toch moet hij zich nog in allerlei bochten wringen om verder te komen. In de volgende fase dient de koning naar a2 te gaan gevolgd door een paard naar d1 waarna pion b2 niet meer te dekken is.

64. … Pd4+ 65. Kb4 Pf5!

Weer maakt zwart misbruik van de actuele positie van de loper.

66. Lf6 Kc2 67. Le5 Pe3

Zeer nauwkeurig want anders krijgt zwart het paard niet zo eenvoudig op de juiste velden.

68. Ld4 Pd5+

Noodzakelijk, want het is nog te vroeg voor … Pd1. De witte koning blijft dan op a3 op wacht staan. Om hem daar weg te krijgen moet zwart met de matdreiging … Pc2 gaan werken.

69. Ka3

(zie analysediagram)

Bovengenoemd plan was door mij en Gert-Jan de Boer nauwgezet uitgewerkt. Een logisch vervolg is nu: 69. … Kb1! 70. Lc5 (Als de loper van de diagonaal g1-a7 af gaat volgt … Pe3.) 70. … Pf4 71. Ld4 (Of 71. Lb4 Pg2 72. Ld2, zie analysediagram:

Zo domineert wit het paard.) 72. … Ka1!! (Tempodwang. Zwart kan niet verhinderen dat ofwel het paard naar c2 komt, ofwel de koning veld a2 bereikt, hetgeen de uiteindelijke bedoeling was.) 71. … Pg2! (en het paard komt via e1 of e3 op c2.) 72. Lg7 Pe3 73. Kb4 (Nu de koning uit zijn veilige schuilplaats gejaagd is kan zwart zijn winstplan vervolgen met) 73. … Ka2! 74. Kc3

zie analysediagram:

74… Pd1+ (De sleutelzet van het gehele plan.) 75. Kd2 Pxb2 (Vervolgens dient zwart zijn stukken te hergroeperen zodat hij de pion naar voren krijgt. Op een gegeven moment moet wit daar dan zijn loper voor geven waarna het matzetten van loper en paard tegen koning kan beginnen. We zijn dan weer zo’n veertig zetten bezig om dat voor elkaar te krijgen. Zet 150 zal ik wel gehaald hebben in deze partij!

69. … Kd3?

Omdat de partij inmiddels al heel wat uurtjes had gevergd en ik tussendoor nog andere partijen zat te spelen, wilde ik het winstproces versnellen. Hoewel ik de zekere winst uit onze analyse al had kunnen spelen, meende ik tijdens de partij dat het veel sneller kon. De constatering: de witte koning staat pat deed me ertoe besluiten hem maar gewoon mat te gaan zetten. Snel formuleerde ik een nieuw plan: Koning naar b5, paard omspelen naar c2 en mat! Zo gezegd zo gedaan.

70. Lg7 Ke4 71. Lh6 Ke5 72. Ld2 Kd6 73. Lg5 Kc6 74. Lh6 Kb5 75. Ld2

Hier werd de partij opnieuw afgebroken en was ik erg tevreden over mijn afgegeven zet.

75. … Pe7

Het paard dreigt nu via drie velden (c6, d5 en f5) op een of andere wijze op c2 binnen te dringen. Kortom: daar zal toch geen kruid tegen gewassen zijn. Maar Gert-Jan de Boer hielp me snel uit de droom. Wit moet 76. Le1!! spelen om op elke paardzet te kunnen domineren. Zwart heeft geen tempozet met de koning omdat hij dan een schaakje aan zijn broek krijgt. Eigenwijs nam ik een pen en papier en begon diagrammetjes te tekenen. Ik had wel eens iets gehoord van pionneneindspelen met corresponderende velden. Je kon dan nummertjes zetten op velden die met elkaar corresponderen (zie voorbeeld).

Je hoeft dan met de koning alleen maar naar velden te lopen waarop de tegenstander geen corresponderend cijfer heeft staan. Kortom, een beetje wiskunde op zijn tijd kan geen kwaad. Zo gezegd, zo gedaan. Maar ook na vele koppige velletjes met diagrammen en cijfertjes verder kwamen we tot de conclusie dat het NIET mogelijk was.

Gelukkig had Gert-Jan nog een positief bericht: “Je hebt altijd nog je oude winstplan”. Grrrrr… En tegelijkertijd schoot mij de schrik om het hart. “Hoe zit het dan met de 50-zetten regel?” Een blik op mijn notatiebiljet leerde dat ik op zet 46 de laatste slagzet had gedaan. Pionzetten zouden er in deze stelling niet meer gespeeld worden, dus de eerstvolgende slagzet moest dan Pxb2 worden en daar had ik tot zet 96 voor. Een beetje onhandig manoeuvreren met het paard zou echter grote problemen veroorzaken, dus besteedden wij er die nacht tijd aan om uit te zoeken hoe ik zo efficiënt mogelijk met de koning op weg naar b1 kon gaan, ondertussen het paard op handige wijze meenemend richting c2. En met de moed der wanhoop ging ik de volgende ochtend weer aan de slag. Uiteraard had mijn tegenstander de juiste zet in de enveloppe gestopt:

76. Le1!!

Mijn tegenstander had zijn huiswerk dus ook goed gedaan.

76. … Pc6 77. Lc3 Kb6

Ik probeerde nog even een driehoekje, je wist het maar nooit.

78. Lf6 Kc5 79. Ld4+!

Maar hij is op zijn qui-vive.

79. … Kd5 80. Lg7 Ke4 81. Lf6 Kd3 82. Lg7 Pd4!

Dan is het nu tijd om het paard op een slimme wijze ‘mee te nemen’. De volgende manoeuvres hadden we al eerder bedacht, dus die kon ik zonder al te veel problemen op het bord brengen.

83. Kb4 Pc2+ 84. Ka5 Pe3 85. Kb4 Kc2 86. Ld4 Pd1 87. Ka3 Kb1 88. Lg7 Pe3 89. Kb4 Ka2 90. Le5 Pd1 91. Lf6 Pxb2

Met een zucht van verlichting heb ik eindelijk de pion van b2 eraf gehaald. Precies vier zetten over gehouden voordat de 50-zettenregel in werking treedt, oef! Mijn tegenstander was zo sympathiek (of was hij murw?) om het hier op te geven. Waarschijnlijk was hij mij onderhand beu. We hadden anders tenminste nog een of meer zittingen tegenover elkaar moeten zitten…

0-1

Overzicht columns van Herman Grooten

Onze medewerker Herman Grooten heeft vele jaren door de wereld gezworven om toernooien te spelen. Daarbij maakte hij van alles mee. Toernooien waar het licht uitviel, tot televisieoptredens in de Surpriseshow van Hennie Huisman. Hieronder een overzicht van zijn columns op deze site.

Veel leesplezier!

Het enige toernooi in de wereld waarin de wereldtop en de ‘gewone’ clubschaker bij elkaar in dezelfde zaal zit, is in Wijk aan Zee bij het Corustoernooi, het vroegere Hoogovensschaaktoernooi, binnenkort het Tata Steeltoernooi geheten.

Daar werd in 1993 een supersterk toernooi gespeeld dat voor het eerst in de geschiedenis van het toernooi volgens de knock-outformule werd gespeeld. De sterkste spelers ter wereld werden op uitnodiging aan elkaar gekoppeld in korte tweekampjes van twee partijen. Als die gelijk zouden eindigden, volgde er een barrage met partijen met versneld tempo.

Daarom heen werd het zogenaamde “vangnettoernooi” georganiseerd.

Het ging hier om een open toernooi waarin 12 ronden Zwitsers werden gespeeld met als ondergrens een rating van 2400. Ik was met 2410 de op een na zwakste speler.

De afvallers uit het knock-outtoernooi zouden toegevoegd worden in dit toernooi (steeds met een van te voren bepaald aantal punten). Het toernooi begon met een schokkende partij.

Christiansen – Karpov, Wijk aan Zee 1993

1. d4 Pf6 2. c4 e6 3. Pf3 b6 4. a3 La6 5. Dc2 Lb7 6. Pc3 c5 7. e4 cxd4 8. Pxd4 Pc6 9. Pxc6 Lxc6 10. Lf4 Ph5 11. Le3 Ld6??

12. Dd1

1-0

Dit was na een half uurtje al gepiept. De bordenjongen (die hadden ze toen nog) die het demonstratiebord bijhield zette het bordje “1-0” op de tafel. Iemand van de perskamer die even het podium opliep zag dat bordje staan bij het bord van Karpov en zei tegen de desbetreffende bordenjongen dat hij daar snel een ander bordje, namelijk met “½ – ½” van moest maken. Een ex-wereldkampioen kon toch onmogelijk in een half uurtje verloren hebben?

Toen een andere aanwezige de desbetreffende persfunctionaris er fijntjes op wees dat het toch echt “1-0” was geworden, liep de man tweemaal terug en speelde hij de partij na om te kijken of het wel echt gebeurd was. Karpov won de tweede partij, maar had in de barrage de grootste moeite om Christiansen van zich af te schudden. Dat lukte uiteindelijk en toen dat eenmaal gebeurd was, won Karpov later ook het toernooi!

Christiansen kwam zodoende in het “vangnettoernooi” terecht en daar ging het hem niet helemaal voor de wind. Langzaam zakte hij omlaag in het klassement totdat hij de laatste ronde tegen ongetekende moest, daarover straks meer.

Tijdens het toernooi zaten de spelers in hetzelfde hotel. Op een bepaalde avond was een aantal spelers bezig met het spelen van spelletjes. Schakers zijn (meestal) spelletjesgek. Op een tafel werd gebridged, op een andere tafel werd Risk gespeeld. Ik zat met de Engelse grootmeester Julian Hodgson naar een schaakstelling te kijken. Een paar andere grootmeesters, zoals de Amerikaan Christiansen, de Duitser Lobron en de voormalige Tsjech Hort kregen ook belangstelling voor deze stelling.

Na verloop van tijd kwam ook Loek van Wely langs en hij begon zich ook te bemoeien met de analyse. Na afloop liet hij een partij zien die hij vlak daarvoor in een ander toernooi gespeeld had. “Een curieuze partij”, zei hij erbij om onze nieuwsgierigheid aan te wakkeren.

Robovic – Van Wely, München 1993

1. e4 c5 2. Pf3 d6 3. Lb5+ Ld7 4. Lxd7+ Pxd7 5. 0-0 Pgf6 6. Te1 e6 7. a4 Le7 8. c3 0-0 9. Pa3 Tc8 10. d3 a6 11. h3 Dc7 12. Lf4 Tfd8 13. Ph2 b6 14. Pg4 Dc6 15. Pxf6+ Pxf6 16. Te3 b5 17. axb5 axb5 18. Tg3 Kh8 19. Lg5

Dit is het begin van de verwikkelingen.

19… c4 20. Pc2 h6 21. Ta7

Zwart staat erg goed en lijkt met zijn volgende zet de partij te kunnen beslissen. De tegenstander komt met een absurd, misschien zelfs krankzinnig antwoord.

21. … cxd3 22. Lxh6 gxh6 23. Txe7 dxc2 24. Df3!?

Hij laat zwart gewoon een nieuwe dame bijhalen om zijn aanval kracht bij te zetten.

24. … c1D+ 25. Kh2

De kritieke stelling in de partij. Zwart heeft twee dames maar de witte dreigingen zijn aanzienlijk.

‘Welke zet moet zwart spelen’, vroeg Van Wely aan het aanwezige grootmeestergilde.

Diverse zetten werden voorgesteld maar ook meteen weer verworpen.

Na bijna een half uur, toen iedereen het bijna wilde opgeven, kwam Karpov toevallig ook even voorbij. Hij keek enkele seconden naar de stelling en gaf onmiddellijk aan welke zet zwart moest spelen.

De omstanders keken verbijsterd toe dat de ex-wereldkampioen in zo’n kort tijdsbestek zag wat de juiste zet was, maar meer nog dat hij ook alle cruciale varianten had meegenomen in zijn overwegingen!

De zet die hij aangaf, had ook een van de grootmeesters geopperd maar zijn collega’s hadden zijn voorstel om zeep geholpen. Maar Karpov was niet te vermurwen. Hij sloeg de ‘weerlegging’ vrijwel à tempo van tafel toen iemand hem probeerde te corrigeren.

Het werd nog erger. Karpov vroeg aan Van Wely: “This is your game?”

Waarop Van Wely zei: “Yes, it’s my game.” Het korte gesprekje ging ongeveer als volgt verder:

Karpov: “You played this move?”

Van Wely: “No, I didn’t.”

Karpov verbaasd: “You didn’t? Ah, you were in timetrouble?”

Van Wely: “No, I was not.”

Karpov helemaal verbaasd: “You were not in timetrouble and you didn’t find this move? How can you not find this move?”

Waarop hij hoofdschuddend wegliep om zoveel onbegrip. De aanwezigen keken hem vol bewondering na en begrepen nu ineens waarom hij tien jaar lang de enige was die tegen Kasparov opgewassen was en vrijwel nooit mat was gegaan tegen de grootste aanvalskunstenaar ter wereld. Hodgson was verrukt over wat hij hier had meegemaakt”. Nu weten we wat voor hoog niveau die twee K’s hebben”, zei hij.

Even wat varianten:

25. … Ph5!!

1) 26. Dxh5 Df4 27. Txf7 De8!! Deze zet is essentieel voor de verdediging, maar Karpov schudde hem zo uit zijn mouw;

2) 26. Dxf7 Dxe4 27. Dxh5 Deb1 28. Tg4 Tf8 29. Tg6 Dg1+ 30. Kg3 Dxf2+ 31. Kh2 Dbg1#

In de partij ging Van Wely niet direct mat maar wel ten onder.

25. … Pg4+? 26. Txg4 f5 27. Tgg7

27… D1xc3 Ook geen alledaagse zet. 28. bxc3 Dxc3 29. Th7+ Kg8 30. Dh5 Df6 31. exf5 exf5 32. Txh6 Dxe7 33. Th8+ Kg7 34. Th7+ Kf8 35. Th8+ Kg7 36. Th7+ Kf8

Op 36. … Kg8 volgt 37. Dg6+ Kf8 38. Th8#.

37. Dxf5+ Ke8 38. Dh5+ Kf8 39. Df5+ Ke8 40. Th8+

1-0

Ik had een desastreus begin meegemaakt: begonnen met ½ uit 8 geloof je bijna niet meer dat je nog een beetje kan schaken. Het halfje had ik behaald tegen een andere Nederlandse meester (Gert-Jan de Boer) door een totaal verloren paardeindspel nog remise te maken.

Maar ineens begon ik punten te maken en op het eind won ik met mijn score van 3½ uit 12 zelfs nog Elopunten. Dat gebeurde ook omdat ik Christiansen wist te verschalken in de laatste ronde. Dezelfde speler die in 12 zetten van Karpov had gewonnen!

Grooten – Christiansen, Wijk aan Zee 1993.

1. d4 Pf6 2. c4 e6 3. Pf3 Lb4+ 4. Pbd2 b6 5. a3 Lxd2+ 6. Lxd2 h6 7. e3 Lb7 8. Ld3 O-O 9. Dc2 c5 10. dxc5 bxc5 11. b4 d6 12. O-O Pbd7 13. Tad1 Dc7 14. Lc3 cxb4 15. axb4 Tfc8 16. Db2 Tab8 17. Da1 e5 18. Ph4 Le4 19. Pf5 Lxf5 20. Lxf5 Dxc4 21. Tc1 Db5 22. f4 Db6 23. Tf3 exf4 24. Te1 Txc3 25. Dxc3 Pe5 26. Tff1 Pc6 27. b5 Pe7 28. Ld3 fxe3 29. Kh1 Ped5 30. Dc6 Dd8 31. Le2 De7 32. Lf3 Pf4 33. Dc4 De5 34. Lc6 Pe6 35. De2

35… a6 Hij gokt teveel. 36. bxa6 Pd4 37. a7 Tf8 38. Da6 Pg4 39. g3 Dh5 40. h4 Pf2+ 41. Kg2 Pf5 42. a8D Dg4 43. Dxf8+ Kxf8 44. Da8+ Ke7 45. Txe3+ 1-0

O ja, toen hij opgaf zei hij met een grote zucht: “This is the complete bottom!”

Het jaarlijkse schaakfestival dat in de zomer in het Zwitserse Biel plaatsvindt, wordt goed bezocht. Zelf heb ik diverse malen mijn gezicht daar laten zien. Het mooie congrescentrum biedt onderdak aan ideale speelcondities.

Er worden meerdere toernooien gespeeld. Naast de “elitegroep” waren er altijd open toernooien met ratinggrenzen. Nogal wat Nederlanders togen met auto en tenten richting de Zwitserse bergen om de vakantie te combineren met een schaaktoernooi. Nederlanders staan in het buitenland bekend om hun luidruchtig gedrag en dat werd ook hier niet altijd even op prijs gesteld. Sommigen kwamen zelfs in aanraking met de Zwitserse politie maar dat had met iets anders te maken.

Zelf heb ik ook een paar keer met een groepje gekampeerd op een naburige camping. Het lopen van en naar de toernooizaal kostte wat tijd zodat sommigen besloten om de route wat in te korten door dwars door een maaiveld heen te lopen. Walsen is een beter woord, want zij lieten diepe sporen achter. Het kon niet uitblijven dat de politie de heren op een middag stond op te wachten. “Ausweis Bitte”, klonk het keihard, nadat ze waren gesnapt. Vrijwel geen van hen had natuurlijk zijn paspoort op zak, dus dat was al meteen probleem 1. Naar verluidt kwamen ze er nog genadig van af, maar de ‘shortcut’ door het maaiveld behoorde wel tot het verleden.

Het nachtleven van Biel had ook het nodige te bieden. Zo bezocht een flinke delegatie schakers diverse malen een plaatselijke discotheek. Goed voor de resultaten was het meestal niet, maar het plezier was er niet minder om. Totdat er op een avond wat mis ging. Een groepje onruststokers had gezien dat Nederlandse schakers de dansvloer onveilig maakten en besloot maar er maar eens op los te meppen. Ik herinner me dat de Utrechtse schaker Erik Oosterom met een bebloed oor naar buiten moest. Na dit voorval was de lol er wel vanaf en werd de discotheek gemeden. Dat leverde aanzienlijk betere resultaten op!

In een van de toernooien die ik daar speelde, begon ik een keer met een vliegende start. Dat was in 1985 toen daar tegelijkertijd het Interzonale toernooi gespeeld werd. Voor de jeugdige lezers is het handig om even uit te leggen wat dat was.

De wereldschaakbond organiseerde in die tijd een cyclus om het wereldkampioenschap die ongeveer vier jaar bedroeg. Sterke spelers uit de diverse landen kwamen elkaar tegen in de zogenaamde zonetoernooien. Ik kan me niet herinneren hoeveel zones er waren, feit was dat de hoogst geëindigden zich kwalificeerden voor de zogenaamde Interzonale toernooien. Dat waren er twee met elk 18 deelnemers. Uit elk interzonaal toernooi plaatsten de eerste vier zich voor de kandidatenmatches waarin het knock-outsysteem van kracht was. De winnaar uit deze kandidatenmatches had het recht om de wereldkampioen uit te dagen in een tweekamp over 24 partijen.

De enige Nederlander die in Biel meespeelde was toen John van der Wiel. Hij had secondant Gert Ligterink bij zich (bekend van de schaakrubriek in de Volkskrant, die we ook op deze site wekelijks presenteren!). Van der Wiel moest dus aan een marathontoernooi beginnen van maar liefst 17 ronden. Dat deed hij met verve, hij wist zich bijna rechtstreeks voor het kandidatentoernooi te plaatsen, hetgeen alleen onze landgenoot Timman ooit gelukt was.

Er moest echter een driekamp gespeeld worden om een plaats. Daar deed Van der Wiel het weer uitstekend, want hij eindigde gelijk met de Brit Nigel Short op de eerste plaats. Het erge was dat hij de onderlinge match met 2½ uit 3 tegen Short in zijn voordeel had beslecht, maar desondanks was het niet genoeg om zich te plaatsen omdat Short in het reguliere toernooi meer SB-punten had verzameld. Groot onrecht!

Van der Wiel en Ligterink zaten daar al een hele tijd toen het Open toernooi dat parallel gehouden werd, begon. Het gaf beide heren de nodige afleiding, aangezien het natuurlijk niet meevalt om zo lange periode op elkaars lip te zitten. De maaltijden werden veelal gezamenlijk in het congrescentrum zelf gebruikt. Dat gaf de nodige hilariteit omdat er vaak Dame Blanches als toetje werden besteld. Ik kan me herinneren dat de ober een keer ongevraagd met zo’n acht Dame Blanches op een dienblad kwam aanzetten, omdat hij ervan uitging dat het toch wel besteld zou worden.

Ik hoop niet dat ik de smetteloze reputatie van onze grootmeester besmeur, maar Van der Wiel was in zijn jonge jaren niet vies van het tappen van schuine moppen. Zo introduceerde hij tijdens dit toernooi de zogenaamde “yochurtmop”, die overigens ook met ijs (Dame Blanche) kon worden gepresenteerd. Omdat dit een nette site is, zal ik de mop hier niet weergeven, maar de pointe was in elk geval dat Van der Wiel ijs uit zijn mond over zijn kleren lieten lopen.

Ligterink kon het niet meer aanzien. Telkens al er een nieuweling in het gezelschap aanschoof die de mop nog niet gehoord had, rook Van der Wiel zijn kans om de mop voor de zoveelste keer tentoon te spreiden. Achter zijn krant keek Ligterink nog wel even op om te zien welk shirt er nu weer aan ging. Hij liet ons weten dat John om de paar dagen een gang naar de wasserette moest maken. Zijn spel leed er in elk geval niet onder…

Mijn spel ook niet, want zoals gezegd begon ik met een vliegende start, als mijn geheugen me niet in de steek laat, iets van 4½ uit 5. Het kon niet uitblijven of ik zou een ‘kanon’ treffen aan het bord en dat gebeurde ook. Ik kreeg ineens de Engelsman Tony Miles tegenover me. Miles was een bijzondere speler die helaas relatief jong gestorven is. Hij maakte naam door het Interpolistoernooi, het sterkste toernooi ter wereld in Tilburg dat zo’n 15 jaar heeft bestaan, een keer op zijn naam te schrijven. Dat was overigens ook heel curieus, want dat deed hij liggend op een massagetafel aangezien hij last van rug gekregen had. De tegenstanders weten hun nederlagen aan het feit dat hun tegenstander niet normaal tegenover ze zat, maar op een bed zijn zetten mocht bedenken!

De partij die ik tegen hem speelde was zeer interessant, zeker gezien het opmerkelijke openingsidee dat Miles tegen mij op het bord bracht.

Grooten – Miles, Biel 1985.

1. d4 Pf6 2. Pf3 e6 3. c4 b6 4. a3 La6 5. Dc2 Lb7 6. Pc3 c5 7. e4 cxd4 8. Pxd4 Pc6 9. Pxc6 Lxc6 10. Le2

10… Db8!? Een uitroepteken voor het idee achter deze zet. Later blijkt dat waarschijnlijk 10. … Dc7 veel nauwkeurig is. 11. O-O Lc5 Plotseling dreigt zwart 13. … De5 en wit kan pion e4 nauwelijks dekken (14. Lf3 g5!). De volgende zet is gedwongen. 12. Kh1 h5! Ineens heeft zwart sterke aanval. Om te beginnen dreigt 14. … Ng4. 13. f3 h4 En nu dreigt er 15. … Ph5. De volgende zet is min of meer verplicht. 14. f4 h3 15. Lf3

15… a5?! Zwart zet niet door. Beter was ongetwijfeld [15… hxg2+ 16. Dxg2 Th7 en de verzwakte witte koningsstelling brengt hem op den duur in moeilijkheden.] 16. g3 Db7 17. Dd3 d6 18. b3 Td8 19. Lb2 O-O 20. Tad1 Tfe8 Zwart maakt zich op voor een zware klap in het centrum. Daartegen is maar een parade:

21. g4? [21. Tfe1! waarna de actie die zwart in de partij heeft, niet kan. De witspeler was iets te optimistisch toen hij besloot tot:] 21… d5!! Deze doorbraak is gebaseerd op een onderste rij truc, zoals dadelijk zal blijken. 22. cxd5 exd5 23. exd5 Pxd5 24. Pxd5 Txd5! 25. Dxd5 Uit nood geboren. [25. Lxd5 Td8 26. Lxc6 Dxc6+ 27. Df3? [27. Tf3! Txd3 28. Txd3 De4! 29. Lc3 De2 dringt de dame onweerstaanbaar de witte stelling binnen.] 27… Dxf3+ 28. Txf3 Txd1+] 25… Lxd5 26. Txd5 Da6! 27. Tfd1 Te3 28. Tg5

28… Dd3! De onderste rij blijft wit parten spelen. Overigens kon zwart zich niet inlaten op [28… Txf3?? 29. Td8+ Lf8 30. Txg7+ Kh8 31. Txf8#] 29. Txg7+ Kf8 En opgegeven. 0-1

Een indrukwekkende combinatie waarvoor Miles de schoonheidsprijs kreeg. Als ik al van te voren had gedacht kans te maken tegen een speler van dit kaliber, dan werd dat wel snel ontzenuwd. Later ben ik de ideeën van Miles zelf maar met zwart gaan spelen. Dankzij deze partij en vooral de analyse na afloop, kon ik er de volgende ook fraaie partij mee winnen:

Farago – Grooten, Sas van Gent 1988.

1. d4 Pf6 2. c4 e6 3. Pf3 b6 4. a3 La6 5. Dc2 Lb7 6. Pc3 c5 7. e4 cxd4 8. Pxd4 Pc6 9. Pxc6 Lxc6 10. Le2 Lc5 11. O-O

Dc7! Hier is dan de verbetering, een zet die Miles na afloop suggereerde! Om een aantal redenen staat de dame hier beter. Zo kan zwart sneller zijn torens verbinden (door bijv. lang te rokeren!) en verder is zwart in staat in sommige varianten gebruik te maken van eventuele penningen over de c-lijn. Wel moet hij meer rekening houden met de wending Pc3-d5. 12. Kh1 h5! Analoog aan mijn partij tegen Miles. 13. f3 h4 14. b4? Dit maakt het er niet beter op voor wit. 14… Ld4 15. Ld2 [Nu is 15. f4 al niet meer mogelijk: 15… Pxe4 wint een mooie pion.] 15… Ph5 Dreigt … Pg3+. 16. Le1

16… Df4! De meest nauwkeurige voortzetting. 17. Dc1 Le3 [Achteraf blijkt 17… De5! nog sterker. 18. b5 Lxc3 19. Dxc3 Pg3+ wint de dame omdat 20. hxg3 hxg3+ 21. Kg1 mat gaat na 21… Th1+ 22. Kxh1 Dh5+ 23. Kg1 Dh2#] 18. Dd1 Pg3+ 19. Lxg3 hxg3 20. h3

De witte stelling oogt verschrikkelijk. Zwart lijkt al toe te kunnen slaan met … Txh3+ maar dat is voorbarig. 20… Th4! Er dreigt nu vernietigend 21… Dh6 gevolgd door 22… Txh3+ en het gaat mat. Daartegen is maar een verdediging… [20… Txh3+ 21. gxh3 g2+ 22. Kxg2 Dg5+ 23. Kh2 Lf4+ 24. Kh1 Dg3 maar het is geen ondekbaar mat want wit kan nog spartelen met 25. Tf2 Dxf2 26. Dg1 hoewel dit alles geen pretje voor hem is. In de partij vond ik een sterkere voortzetting] 21. Te1 maar… 21… Txh3+!! nu kan zwart wel hetzelfde offer brengen. De varianten zijn niet moeilijk meer. 22. gxh3 g2+ 23. Kxg2

23… Dg5+ en wit gaf het op. Ook ik kreeg een eervolle vermelding voor deze partij! 0-1

Wat hield die schoonheidsprijs eigenlijk in? Een (vak)jury wees elke dag een partij aan die als de ‘beste van de dag’ mocht worden gekapitteld. De winnaar kreeg dan een tafeltje aangewezen in het restaurant van het congrescentrum waar hij een luxueuze maaltijd op kosten van het organisatiecomité mocht gebruiken, met bijbehorende drank uiteraard. Daarbij mocht hij ook, desgevraagd, zijn tegenstander hierbij uitnodigen die dan ook op kosten van de comité mocht aanschuiven. De opvatting was dat je twee mensen nodig had om een schaakpartij tot een kunststukje te verheffen. Deze uitnodiging accepteerde ik maar al te graag. Niet alleen had ik al een geanimeerde analyse gehad met Miles, maar ook leek het me een mooie kans om met hem eens van gedachten te wisselen over zijn (creatieve) aanpak in het schaken.

Belangrijkste argument – en dat heb ik Miles trouwens ook verteld – was dat ik niet voor de zoveelste keer de Yochurtmop hoefde aan te horen. Want terwijl wij aan een chique tafel zaten te eten, zagen we door het glas naar buiten Van der Wiel zijn zoveelste shirt met yochurt of ijs besmeuren…

Kopenhagen is een mooie stad. Ook het jaarlijkse toernooi om de Politiken Cup heeft een goede naam. Reden genoeg voor Nederlandse subtoppers om de Deense hoofdstad regelmatig te vereren met een bezoek.

De organisatie van het toernooi in 1984 had op verzoek onderdak geregeld voor mij en mijn twee toenmalige reisgenoten, de meester in ruste, Gert-Jan de Boer en de helaas vroeg overleden Johan van Mil. Men had ons ondergebracht bij een gastgezin dat in Bröndby woonde, een dorpje vlak bij Kopenhagen. Om u de waarheid te vertellen, heb ik het tijdens een schaaktoernooi niet zo op gastgezinnen. Niet dat de mensen niet aardig zijn. Nee, het is meer dat je in je vrijheid wordt aangetast. Het spelen van een sterk (groot)meestertoernooi is al zwaar genoeg en als je ook nog moet voldoen aan de gebruikelijke plichtplegingen bij de gastfamilie dan kan dat slecht zijn voor de concentratie.

Na een vlotte auto- en bootrit belden wij op een mooie zomerse avond met gemengde gevoelens aan. De dochter des huizes, een meisje met een geleerd uilenbrilletje op, deed open. Even later maakten wij kennis met onze gastheer, een wat gezette man met een zware donkere bril op zijn neus.

Vrouw en zoon had hij op vakantie gestuurd, zelf bleef hij liever thuis, kon hij ook nog meespelen in een bijgroep van het toernooi, liet hij ons weten.

De eerste avond hield ik mijn hart vast. Vader en dochter waren onder ons toeziend oog een politieke discussie over het communisme begonnen (de dochter zat in een of andere linkse beweging) en om ons mee te laten genieten, werd de discussie in het Engels gevoerd. Dit was precies waar ik bang voor was. Als een schaker ’s avonds na een zware partij thuiskomt, wil hij niets aan zijn hoofd hebben; zeker geen zwaarwegende politieke redetwisten. Mijn angst bleek al spoedig totaal ongegrond.

Toen wij na de partij ons op het gerieflijke bankstel hadden neergezet werden de partijen van die dag nagespeeld en de fouten opgespoord. Onze gastheer kon het niveau niet aan, maar probeerde het allemaal te volgen. De dochter zorgde ondertussen voor de muzikale omlijsting door LP’s van de legendarische groep The Doors op te zetten.

Van haar herinner ik me dat zij dacht dat de fameuze zanger, Jim Morrison van deze popgroep niet dood is. Hoewel duizenden aanhangers nog steeds bij zijn grafsteen zijn muziek draaien was haar motto: “He’s not dead; he just disappeared!”

Gezegd moet worden dat haar vader Ehrhart (want zo was zijn voornaam; zijn achternaam was heel ingewikkeld en leek het meest op “Korchnoi” zodat Gert-Jan hem steevast zo noemde) er alles aan deed om ons op ons gemak te laten voelen. We konden gerust onze eigen gang gaan in het huis en verder zorgde hij ervoor dat we niets tekort kwamen. In een onbewaakt ogenblik vertrouwde hij mij toe dat hij van de ene in de andere verbazing was gevallen. “Schakers zijn vreemde mensen”, zei hij, mede naar aanleiding van de wijze waarop Gert-Jan zijn partijen voorspeelde. Bij het analyseren had de Amsterdammer in die tijd de vreemde gewoonte om een groot aantal dierlijke geluiden uit te stoten. Vooral als er een stuk geslagen werd kwam er een harde “G-klank” uit zijn keel, een klank die soms meer leek op een soort gerochel. Een toren die de zevende rij binnendrong werd daar met een enorme dreun neergezet en eveneens met nog meer primitieve geluiden begeleid. Dit werkte enorm op de lachspieren, vooral bij onze gastheer, die zich al snel begon aan te passen. Zijn wereldbeeld over de geestelijke en intellectuele gesteldheid van een goede schaker was bij deze totaal ingestort. Zo vertrouwde hij mij later toe dat hij zijn visie van “de intelligente, universeel ingestelde globetrotter” had moeten bijstellen in een “gedegenereerd, primitief soort schepsel”, dat maar één ding in het leven kent en daar helemaal in opgaat: het verzetten van houtjes. Het leven van de schaker wordt volledig gedomineerd door dit alles. Ook het globetrotterbestaan is zeer eenzijdig te noemen: de meeste schakers zien slechts de toernooizaal van binnen en hebben geen enkele behoefte om nog wat cultuur of sfeer te proeven in de plaats waar zij aanwezig zijn.

Mijn gastheer vertelde me nog meer. De discussie van de eerste avond was min of meer in scène gezet, om een goede indruk te maken bij de eerste kennismaking. Hij zag nu in hoe belachelijk dat geweest was en dat het schaakspel de meest primitieve gevoelens in de mens losmaakte, begon hij nu wel in te zien. Dat bleek overduidelijk bij het analyseren. En ergens vond onze gastheer in deze ‘gedegenereerde’ uitingen wel een psychologisch verklaarbaar mechanisme zitten. Zit een schaker niet vier tot zes uur lang gevangen stil aan zijn bord, gevangen in zijn eigen emoties? En moeten die niet ergens de vrije loop krijgen? Zelf had hij in zijn eigen partijen gemerkt hoe vreselijk het is om je emoties in bedwang te moeten houden, hoe je je energie moet zien te kanaliseren in slechts één richting: het produceren van goede zetten. Kortom hoe zeer je tegen jezelf moet vechten bij het spelen van een schaakpartij.

Naarmate het toernooi vorderde werd het duidelijk dat onze invloed op de vriendelijke gastheer niet erg bevorderlijk was voor zijn geestelijke gezondheid. Hij deed volop mee met de primitieve klankuitstortingen, die af en toe meer van een ‘oerschreeuw’ weg hadden en niet afkomstig waren van het geciviliseerde wezen zoals wij hem hadden leren kennen bij aanvang. In de analyse van zijn partijen leek het wel alsof alle opgekropte energie de vrije loop moest krijgen. Kortom: er kwam geen zinnig woord meer uit hem. Zo riep hij steeds vaker “checky baby, checky baby”, een term die ik uit Eindhoven had meegenomen om bijvoorbeeld dame-eindspelen wat leuker te laten lijken dan ze echt zijn. Maar onze ‘Korchnoi’ (die nu met recht ‘De Verschrikkelijke’ genoemd mocht worden) kraaide het steeds opnieuw uit: “Checky baby, checky baby”, zelfs als er geen sprake was van een schaakje! Het naspelen van de partijen werd steeds woester, steeds dierlijker. Het kon bijna niet anders of ik moest nu met een partij thuiskomen die onze gastheer in extase zou brengen. Op een gegeven moment was de volgende stelling ontstaan:

Mijn tegenstander heeft na meer dan een uur nadenken zojuist het verbijsterende 14. Pd4-f5!? uitgevoerd. Nadat ik bijna van mijn stoel was gevallen en van de eerste verbazing was bekomen, antwoordde ik met 14… axb2 om me na 15. Tb1 zelf ook eens in de problematiek te verdiepen.

Maar alle logische reacties die ik berekende ten spijt, kon ik geen voordeel voor zwart ontdekken. Enige paniek begon zich meester van mij te maken. Hoe kon dit alles? Hoe kon wit met een dergelijk absurde opzet nog wegkomen? Hoe langer ik naar de stelling keek hoe minder hij mij begon te bevallen.

In de tussentijd was onze gastheer Ehrhart even bij mijn bord komen staan en aan zijn woeste blik kon ik aflezen dat de stelling hem wel aansprak. Zijn aanwezigheid maakte ook iets primitiefs in mij los, waardoor ik tot het wezen van de stelling doordrong. “Waarom vallen alle varianten in wits voordeel uit”, begon ik me af te vragen. Ineens zag ik het antwoord op deze vraag. De loper op c4 is een beest. Het beest dat de heer Moe op mij heeft losgelaten. Een beest dat bijna niet te temmen is. Maar daar staat mijn gastheer aan de overkant van het bord. Ook hij is een beest, dacht ik zoals ik hem daar zag staan met zijn nog altijd woeste, niet begrijpende blik. Maar zijn primitieve geestestoestand gaf me de inspiratie die ik nodig had om het stellingsprobleem op te lossen. “Ga op dat beest af”, zei de blik van ‘Ehrhart de Verschrikkelijke’. Verbeeldde ik mezelf, of hoorde ik hem “Checky baby” mompelen. En ineens sloeg de vonk over:

15… b5!!

Een geweldige zet, die wit diep in het hart raakt. De loper op c4 is een geweldenaar en die wordt nu op zijn ziel getrapt. De heer Moe kreunde ineen. Opnieuw nam hij geruime tijd voor zijn antwoord, maar alles is onbevredigend. Dankzij mijn gastheer was het me gelukt tot het diepste wezen van de stelling door te dringen en het meest adequate antwoord op het stellingsprobleem boven tafel te krijgen. En ineens ging alles vanzelf: ik won de partij in mooie stijl.

Als een heer gaf hij op. Hij liet niets merken van de emoties die hem onder de partij ongetwijfeld parten hebben gespeeld. Zijn bolide brengt hem maandag weer naar kantoor, dus wat is er aan de hand? Na deze partij heeft hij iets minder dan 2350 Elo-puntjes, who cares?

Toen het toernooi achter de rug was, nam Dhr. Ehrhart als een soort holbewoner op hartelijke wijze afscheid van ons.

Met een beetje fantasie kon je bij hem inmiddels het verschijnsel waarnemen dat de mens uiteindelijk afstamt van de aap, iets wat mij bij aankomst in Bröndby nog niet was opgevallen. Terwijl ik bij het wegrijden nog eenmaal omkeek, zag ik hem naar binnen strompelen. Op de weg terug kreeg ik een beetje medelijden met zijn vrouw en zoon, die zich nu binnen enkele dingen bij hem en zijn dochter zouden voegen. Zouden ze hem nog terugkennen?

Bijna een jaar later krijg ik een levensgrote kaart in mijn brievenbus. Daar stond in onleesbare hiërogliefen een soort oerkreet op gekalkt met daaronder levensgroot:

CHECKY BABY!

Best regards,

Ehrhart Korchnoi

(voor het gemak zijn sommige feiten ietwat aangepast…)

Hieronder voor de liefhebbers nog de volledige analyse van deze onderhoudende partij:

Moe – Grooten, Kopenhagen 1984.

1. e4 c5 2. Pf3 e6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 Pf6 5. Pc3 d6 6. Lc4

Een soort Fischervariant tegen de Scheveninger. Die is echter minder gevaarlijk dan tegen de Najdorfvariant.

6… Le7 7. Le3 O-O 8. Lb3 Pa6

Het verschil met de Najdorf: nu veld a6 nog beschikbaar is voor het paard, kan zwart snel een paard naar c5 spelen om de loper op b3 aan de tand te voelen. Als het paard via d7 gaat, moet zwart altijd rekening houden met offers op e6.

9. f4 Pc5 10. Df3 a5

Dit was een idee dat ik zelf achter het bord ooit had bedacht. De bedoeling is om Lb3 eens flink aan de tand te voelen.

Ze hadden mij verteld dat het heerschap dat tegenover mij zat een gespleten persoon-lijkheid had. Hij zag er namelijk uit als een kantoorfrik. U kent hem wel, een man van middelbare leeftijd, ziekenfondsbrilletje op de neus, keurig stropdasje aan, mooie auto voor de deur, rating van 2350, kortom de stereotiepe yup.

Maar van binnen was hij een beest, zo luidde de informatie. Al zijn opgekropte frustratie kwam tot uiting in zijn zetten. Voor hem heeft het uitvoeren van de normaalzetten al veel te lang geduurd in deze partij. Rokeren moet eigenlijk nog gebeuren, maar dat is zo gewoontjes. Nee, de heer Moe laat nu het beest in hem los:

11. f5?!

Hij laat er geen gras over groeien, hij grijpt de tegenstander direct naar de keel. [In een oude partij tegen Willy Hendriks kwam deze stelling op het bord. Zwart had geen problemen om minstens gelijk spel te bereiken met: 11. a4 e5 12. fxe5 dxe5 13. Pf5 Lxf5 14. exf5 e4 15. De2 Pxb3 16. cxb3 en zwart stond min of meer een pion voor omdat wit een waardeloze dubbelpion op b2 en b3 heeft.]

11… a4 12. Lc4 a3 13. fxe6?!

De man lijkt inderdaad gestoord, hoewel hij er maar gewoontjes uitziet. Ik had voornamelijk rekening gehouden met zetten als 13.b4 of 13.b3. Nu opent hij vrijwillig mijn f-lijn. Hij negeert het zwarte spel volkomen. [Een normale reactie is 13. b4 maar daarop had ik 13… Pcxe4! klaarliggen. 14. Pxe4 Pxe4 15. Dxe4 d5 en zwart staat ook uitmuntend.]

13… fxe6!

Het was ook heel aanlokkelijk om direct op b2 te nemen, maar dan beviel de witte pion op f7 me niet. Na de tekstzet, die ik vrij snel had gespeeld had ik rustig naar het strand kunnen gaan. De heer Moe was in gedachten verzonken en scheen niet meer van plan te zijn om nog een zet te spelen. Inderdaad vroeg ik me af wat hij van plan was te gaan doen aan de dubbele dreiging 14… axb2 en 14… Pfxe4. Toen ik na meer dan een uur weer aan mijn bord kwam zitten had hij de volgende verbijsterende zet uitgevoerd.

14. Pf5!?

Ik viel bijna van mijn stoel toen hij deze zet speelde, overigens na erg lang nagedacht te hebben.

14… axb2

Die speelde ik vrijwel à tempo.

15. Tb1

Om vervolgens ook flink in de ‘denktank’ te gaan.

Het eerste dat in het oog springt is 15… Pfxe4. Na 16.Pxe4 Pxe4 kan zwart 17.Dxe4 beantwoorden met 17…Txf5 18.Dxf5 d5!, maar wit heeft het betere 17.Pxe7+ bij de hand, waarna 17… Dxe7 18.Dxe4 d5 niet gaat voor zwart vanwege 19.Lxd5.

Een tweede logische reactie is 15… Kh8, maar tot mijn grote verba¬zing kwam ik tot de ontdekking dat zwart na 16.Pxe7 Dxe7 17.Lxc5 dxc5 18.0-0 helemaal niet beter staat. Ook de derde mogelijkheid, het lompe 14… d5?!, hoeft wit in het geheel niet te vrezen, gezien de variant 15.exd5 exd5 (15…Pxd5 16.Pxd5! Txf5 17.Pxe7+ Dxe7 18.Dxf5) 16.Pxd5 Pxd5 17.Dxd5+! en ook nu komt wit als overwinnaar uit de strijd tevoorschijn. Hoe langer ik naar de stelling keek hoe minder hij mij begon te bevallen.

In de tussentijd was onze gastheer Ehrhart even bij mijn bord komen staan en aan zijn woeste blik kon ik aflezen dat de stelling hem wel aansprak. Zijn aanwezigheid maakte ook iets primitiefs in mij los, waardoor ik tot het wezen van de stelling doordrong. “Waarom vallen alle varianten in wits voordeel uit”, begon ik me af te vragen. Ineens zag ik het antwoord op deze vraag. De loper op c4 is een beest. Het beest dat de heer Moe op mij heeft losgelaten. Een beest dat bijna niet te temmen is. Maar daar staat mijn gastheer aan de overkant van het bord. Ook hij is een beest, dacht ik zoals ik hem daar zag staan met zijn nog altijd woeste, niet begrijpende blik. Maar zijn primitieve geestestoestand gaf me de inspiratie die ik nodig had om het stellingsprobleem op te lossen. “Ga op dat beest af”, zei de blik van ‘Ehrhart de Verschrikkelijke’. Verbeeldde ik mezelf, of hoorde ik hem “Checky baby” mompelen. En ineens sloeg de vonk over:

15… b5!!

Een geweldige zet, die wit diep in het hart raakt. De loper op c4 is een gewelde¬naar en die wordt nu op zijn ziel getrapt. De heer Moe kreunde ineen. Opnieuw nam hij geruime tijd voor zijn antwoord, maar alles is onbevredigend. Hieronder nog een kleine evaluatie van de stelling, nu gecheckt met een engine:

[De computer suggereert hier 15… Pfd7! een zet die ik niet heb overwogen, maar die volstrekt logisch is. 16. Pxe7+ Dxe7 17. Dg3 Pe5 en zwart staat overweldigend.] [De eerste zet die ik overwoog. 15… Pfxe4 16. Pxe4 Pxe4? [Nu geeft Deep Fritz 11 16… Kh8! -+ waarna zwart op winst staat vanwege het groot aantal dreigingen dat er in de stelling is komen te zitten.] 17. Pxe7+ [17. Dxe4? Da5+ gevolgd door … Dxf5.] 17… Dxe7 18. Dxe4 en 18… d5? kan niet wegens 19. Lxd5] [De tweede logische zet 15… Kh8 maar na 16. Pxe7 Dxe7 17. Lxc5 dxc5 [Zwart kan voordeel behalen als hij 17… Pd7 weet te vinden!] 18. O-O Ld7 19. e5 en wit leeft nog.] [Het lompe 15… d5!? lijkt ook te kunnen: 16. exd5 maar dan moet zwart een geniale voortzetting vinden, anders verwatert zijn voordeel. 16… Pa4!! Een absurde zet. Zwart laat gewoon alles in staan en zet een nieuw stuk en prise. [Beter is 16… Pxd5 17. Pxd5 Lh4+! niet gevonden tijdens de partij. [17… Txf5? 18. Pxe7+ Dxe7 19. Dxf5] 18. g3 Txf5 19. Pe7+ Lxe7 20. Dxf5 en zwart goed vooral vanwege het gepointeerde: 20… Ta4!] [16… exd5? 17. Pxd5 Pxd5 18. Dxd5+ +=] 17. Pxa4 Txa4 18. Lb3 Lb4+ Een belangrijke tussenzet, waarmee zwart niet alleen de witte koning in de tocht zet, maar vooral een vervelend aftrekschaak uit de stelling haalt. 19. Ke2 exf5 20. d6+ Kh8 21. Lxa4 f4! en de dubbele dreiging … fxe3 en .. Lg4 kost wit de kop.]

16. Lxc5

[16. Lxb5? exf5] [16. Pxb5 Pcxe4 is echter de juiste wijze om te nemen op e4. [Tijdens de partij dacht ik dat 16… Pfxe4 goed was: 17. Pxe7+? [17. Lxc5! blijkt dan de enige zet te zijn, waarmee wit in de partij blijft.] 17… Dxe7 18. Dh3 d5 en zwart heeft een moordend initiatief.] [16… Ta4 17. Pxe7+ Dxe7 18. Lxc5 dxc5 19. De2 La6 20. e5 Pd5] 17. Pxe7+ Dxe7 18. O-O d5 en zwart staat op winst.] [16. e5 Lb7 17. exf6 andere zetten verliezen eveneens 17… Lxf3 18. fxe7 Da5 19. exf8D+ Txf8 en er blijft teveel hangen.] [16. Pxe7+ Dxe7 17. Lxc5 [17. e5? Pfe4!] 17… bxc4 18. e5 met overgang naar de partij.]

16… bxc4!

Uiteraard ontdoet zwart zich van het “Beest” in de witte stelling. De andere witte loper is geen schim vergeleken bij zijn voormalige collega.

17. Pxe7+ Dxe7

18. e5

[Na 18. Lf2 was ik 18… Ta3 van plan. [18… d5 is waarschijnlijk nog beter als ik Fritz moet geloven.]]

18… Pd5 19. Pxd5

[19. exd6 faalt nu op 19… Dh4+ 20. Dg3 [20. Lf2 Txf3 [20… Dg5! Fritz is vreselijk! 21. Dg3 Dc1+] 21. Lxh4 Txc3 met stukwinst.]]

19… exd5 20. Dxd5+

[20. Lxd6 Dh4+ 21. g3 [21. Dg3 De4+!] 21… Txf3 22. gxh4 c3! en wit heeft geen verweer tegen … Txa2 omdat op Ke2 het vernietigende … Lg4 volgt.]

20… Le6 21. exd6

De heer Moe werd het hier te moede. Op 21.Dxd6 had ik overigens het banale 21… Dh4+ 22.Kd1 (22.Ke2 De4+ is nog erger) Tad8 voorbereid.

21… Dh4+!

In feite de definitieve beslissing, zodat ik nu voor de galerij kon gaan spelen.

22. g3 Lxd5 23. gxh4

23… c3!

Op schoonheid gespeeld. Waarom een volle toren gepakt als het ook mooi (en ook beter) kan? Na 23… Lxh1 24.Txb2 staat zwart uiteraard ook gewonnen, maar moet dan nog ‘lelijke’ techniek op de stelling loslaten. De pointe van de tekstzet is dat wit na 24.Tg1 Tae8+ mat gezet wordt. “Checky baby, checky baby”, brulde mijn overenthousiaste gastheer die zelfde avond nog. Ik had blijkbaar de oermens definitief in hem wakker geschud.

24. Ke2 Lxh1 25. Kd3

Wit heeft geen tijd de loper op te halen met 25.Txh1 omdat de zwarte pion na 25… Txa2 en …Ta1 aan de overkant komt.

25… Tf3+ 26. Kc4 Lg2 27. Lb4

Nu staat hij klaar om de pionnen onschadelijk te maken, maar opnieuw is hij te laat:

27… Tf1 en de pion gaat naar dame.

0-1