Dat maakte indruk en woest ging ik aan de slag met de opgave: wat moet je nou met een loperpaar? Van Markos en Tiviakov leerde ik dat je geduldig moet zijn en gestaag je (damevleugel)pionnen moet laten opstomen ondersteund door het loperpaar, of geduldig wachten tot de stelling opener en opener wordt. Van Timman (ja, wie anders) leerde ik het essentiële verschil tussen een krachtig paard en een machtig loperpaar: die bijvoeglijk naamwoorden weten heel goed te vangen waar het om draait. Van Dorfman leerde ik dat P+L een overwicht op een kleurencomplex heeft en daar dus confrontatie moet creëren, laten we even zeggen: de reden dat zwart in een Hübner-Nimzo op f5 zal willen aansturen. En vice versa, dat het loperpaar dus juist de ‘unopposed’ loper aan het werk wil zetten (veelal door pionnen op de andere kleur te zetten – hier komt Capablanca’s vuistregel om de hoek kijken). Kramnik-Tiviakov, Wijk aan Zee 2001: 15.c4! gevolgd door 16.d5. Wat kan de driedelige serie van Lakdwala mij dan nog leren? Waarom mijn interesse hiervoor?

Een klein decennium geleden deden mijn teamgenoten mij het boek Chess for Hawks cadeau en dat vond ik een verademing binnen de schaakliteratuur (in mijn boekenkast). Hier was een auteur die zijn best deed je wat te leren aan de hand van klassiekers en gedestilleerde ‘Principles’, terwijl zijn commentaar doorspekt is van lichtvoetige grapjes en neem-jezelf-toch-niet-zo-serieus. In dit boek, dat natuurlijk eigenlijk Chess for Doves had moeten heten, of: Chess against Hawks, zien we ook partijen van de auteur zelf die een bange schijterd blijkt, ieder materiaaloffer schuwt en het liefst kleine positionele plusjes behaalt dan Talmatig de tegenstander van het bord veegt. Och, de herkenning van de doodsangst om (on?)verantwoord materiaal te offeren! Wat ik heel mooi aan zijn boeken vind, is dus dat ze ‘de klassiekers’ bevatten, maar ook eigen ‘how not to’-partijen.

In deze serie bijvoorbeeld veel Kasparov-materiaal dat ik nog niet kende en dat voor zich spreekt. “They make it look easy”, zoals alleen de allergrootsten dat kunnen. Boeken die alleen partijen van dat niveau bevatten, zijn natuurlijk leerzaam maar voor mij ook altijd onbereikbaar. Alsof iemand zegt: kijk nou even, die Messi, die doet gewoon tik-tak-tik-tik-schijnbeweging-tik-sprintje-schijnbeweging-tik-tak-schijnbeweging-sprintje-schijnbeweging-boem! dat moet jij ook gewoon doen, dan scoor je punten. Voor mij is bijvoorbeeld één van de mooiste partijen die de thema’s uit dit boek mooi verknoopt Carlsen-Karjakin, Wijk aan Zee 2013 (loperpaar, ruimtevoordeel, kleurcomplexoverwicht), maar o zo onbereikbaar: millimeter voor millimeter overwint Carlsen.

Ik vind het dan dus heel fijn dat er een Lakdwalapartij volgt die goed begint en dan bibberend van angst vergeet de aanval offerend te bekronen, met een paar slappe zetjes weer het voordeel verkwanselt en ‘opnieuw moet beginnen’, want dat is nu eenmaal mijn dagelijkse praktijk, onderwijl mijmerend van een aanvalspartij à la Kasparov. In een podcastinterview (IM Cyrus Lakdawala on his books, his autism and that time he had a heart attack at the board) is Cyrus bovendien opvallend open over zijn persoonlijke worstelingen en zijn diagnose als ‘high-functioning autist’ – iets wat bij veel schakers ongetwijfeld voor herkenning zal zorgen. Zijn sterke behoefte aan structuur, principes en herhaalde waarschuwingen tegen dogmatiek zijn in dat licht goed te begrijpen als een manier om vat te krijgen op ons complexe spelletje.

Goed, de boeken zelf dan, die verkrijgbaar zijn als onderdeel van de driedelige Exploiting-serie: Exploiting the Bishop Pair (224 pagina’s), Exploiting a Space Advantage (248 pagina’s) en Exploiting Weaknesses (296 pagina’s) en tezamen een mooi geheel vormen omdat die drie strategische thema’s zo mooi op elkaar ingrijpen – ik hoef maar terug te denken aan mijn partij tegen Merijn en ik kan ze alle drie afvinken. Lakdawala kreeg voor deze serie expliciet de opdracht om clubspelers te helpen strategische thema’s te begrijpen zonder zich te verliezen in variantenbrijen. De boeken zijn bewust compact gehouden en bedoeld om ’tussendoor’ in de trein of op het strand te kunnen lezen (zonder bord, dus veel diagrammen en niet van die eindeloze varianten bomvol leestekens), met de nadruk op uitleg van concepten en principes en minder op variantenbomen. Dat vindt ik een enorm pluspunt van zo’n serie en maakt het toegankelijker dan een boek dat bij iedere partij 36 vraagtekens zet (of nog erger: continu !? want mooi concept maar het rekenapparaat schiet het lek), omdat de computer toch steeds weer een minpuntje ziet. (Dat vond ik eerder zo jammer aan de vernieuwde editie van Boris Zlotnik’s Middlegame Manual: dat ondermijnt de didactische waarde. Kijk, dat was een mooie sprint van Messi en een beste goal, maar het is toch overduidelijk dat hij 0,217 seconde eerder had moeten sprinten, dus vooruit !? voor zijn net iets te lang durende kapbeweging.)

Het centrale uitgangspunt van de serie is: een voordeel is pas iets waard als je weet hoe je het moet gebruiken. Begrip voorop en de didactiek van Cyrus laat daarin niets te wensen over. Met ruim 40 boeken op zijn naam weet hij inmiddels wel een beetje hoe het werkt. Lakdawala besteedt dan ook opvallend veel aandacht aan wanneer een voordeel betekenisvol is, wanneer niet en, misschien wel het belangrijkst, hoe het verkeerd kan aflopen als je het dogmatisch overspeelt. Zijn Principles zijn bedoeld als hulpmiddel en geheugensteuntje: niet als dogma. Dus waar hij eerst in een KI het principe ‘don’t play pawn moves on the side where you are weaker’ meegeeft, zien we in een volgende partij zwart zijn rokadestelling stutten met h6 en f6, zodat het g4-h5 pionnenduo van wit er niet doorheen komt.

Dit zie je goed terug in het eerste deel, waarin Lakdawala erin slaagt het loperpaar te ontdoen van zijn aura van vanzelfsprekend voordeel. Hij analyseert uiteenlopende stellingen: open versus gesloten, symmetrische pionstructuren, ontwikkelingsvoorsprong, vastgeschoven pionnenketens, ruilmomenten en zelfs situaties waarin je het loperpaar bewust teruggeeft om een ander voordeel te consolideren. Wat opvalt, is dat het boek nergens moralistisch wordt: het loperpaar wordt noch verheerlijkt, noch gerelativeerd tot een bijzaak. Het is simpelweg een factor tussen andere factoren (which it is). Die nuchtere benadering maakt het boek didactisch sterk, zeker voor spelers die geneigd zijn te dogmatisch om te springen met ‘het voordeel van het loperpaar’.

Het tweede deel laat overtuigend zien dat ruimte geen uitnodiging is tot aanval per se, maar eerder een vorm van positionele druk. Je knijpt de tegenstander langzaam af, duwt hem van het bord en dwingt hem tot passieve verdediging, wachtend op de beslissende fout. Tegelijk waarschuwt Lakdawala met regelmaat voor het overspelen van het ruimtevoordeel: meer ruimte betekent ook dat er meer gaten vallen die de tegenstander kan benutten voor een tegenaanval. De veer die steeds meer onder druk wordt gezet, om Dvoretsky te parafraseren. Die misvatting blijkt telkens weer als mensen Catenaccio aanzien voor een verdedigende manier van spelen ipv vol op de counter. Wie heeft zich niet al eens stukgelopen op de veerkracht van de egel? Didactisch sterk is dat hij ruimte niet los behandelt als statisch overwicht, maar voortdurend koppelt aan tijd, stukkenactiviteit en doorbraken: aan dynamiek. Daarmee voorkomt hij dat het boek verzandt in abstract geschuif. En er komt dus geen 19e-eeuws partijtje langs waarin wit alles mag doen en zwart lijdzaam toeziet hoe hij wordt weggedrukt.

Het derde en afsluitende deel is inhoudelijk het breedst en vormt in zekere zin het logische sluitstuk van de serie. Waar ruimte-overwicht en het voordeel(!?!??!) van het loperpaar vaak ontstaan uit opening en middenspelopbouw, zijn zwaktes veelal het onbedoelde residu van eerdere beslissingen. Lakdawala behandelt verschillende soorten zwaktes: velden, kleurcomplexen, stukken die niet meedoen of ‘slecht’ zijn en verzwakte (pion)structuur. Terecht stelt hij expliciet dat een zwakte pas een zwakte is als deze aangevallen kan worden, dat wordt nog wel eens vergeten. Ook hier blijft hij nuchter afwegen wanneer een zwakte voldoende aanknopingspunten geeft of juist voldoende gecompenseerd wordt door andere voordelen.

Wie eerder werk van Lakdawala kent, zal niet verrast zijn door de toon: persoonlijk, associatief, soms overdreven beeldend, met regelmatige zijpaden en licht ironische observaties. Dat zal niet iedereen aanspreken, maar binnen deze serie gericht op toegankelijkheid voor een breder publiek, werkt het goed. De uitleg is rijk aan woorden, arm aan kale varianten en voortdurend gericht op het kweken van begrip. Dat maakt de boeken toegankelijk voor een brede groep clubspelers (zeg grofweg 1500–2200 Elo – overigens weet ik nooit welke bovengrens ik moet hanteren maar wat zou het), maar betekent ook dat grootmeesterlijke precisie soms plaatsmaakt voor pedagogische afronding, wat ik persoonlijk alleen maar fijn vindt. Plezier voorop!

Wat je als minpunt zou kunnen aanvoeren is dat de drie boeken thematisch soms meer dan strikt noodzakelijk overlappen, maar m.i. is dat een onvermijdelijk gevolg van het feit dat ruimte, lopers en zwaktes in de praktijk zelden netjes gescheiden voorkomen. En zo’n classificatie moet ook geen doel op zich worden. Daarnaast zul je, als je meerdere boeken van Lakdawala leest, bekende retorische patronen herkennen. Dat is geen ramp, maar het betekent wel dat je het luchtig moet nemen en ook als vermakelijke boeken moet lezen, niet als nors studiemateriaal. Anders ga je je ergeren aan het zoveelste grapje.

Deze serie is bij uitstek geschikt voor de ambitieuze clubspeler die zijn strategisch begrip wil verdiepen en bijvoorbeeld altijd veel plezier beleeft aan de reeks van Herman Grooten: begrijp wat u doet. Spelers die vastlopen tussen ‘ik snap het wel’ maar ‘waarom win ik dan niet’ krijgen hier concrete handvatten, naast een gezonde dosis nuance. Ter lering ende vermaeck, met de nadruk op het laatste.

Verhip, ik heb nog geen diagram gebruikt! Ik sluit af met een parel over ruimtevoordeel:

Timofeev-Khismatulinn, Moscow 2009
Stelling na 40.Tb5!

Er volgde: 40…Pxb5 41.axb5 Ke8 42.Ta1 e6 43.Pe3 d5 44.exd5 Td6 45.c5 Tdd8 46.Kd4 Tac8 47.Txa5 e5+ 48.Kc4 b6 en wat nu gedaan?

49.b4!! en het vervolg laat zich raden. De impotentie van een toren of twee vóór de vrijpion in optima forma.

Winning Chess Strategies – Exploiting (3x)
Auteur: Cyrus Lakdwala
Uitgever: Popular Chess (feitelijk de opvolger van Everyman Chess, bekend van de reeksen ‘Starting Out’, ‘Move by Move’ en een zekere ‘My Great Predecessors’ en net als Quality Chess opgegaan in de New In Chess Group)
Publicatiedatum: 17 september 2025
Bestellen: https://www.newinchess.com/exploiting-bundle (via de site van NewInChess kun je per boek ook sample pages inzien)

Intro – nog weer een eindspelboek?

John Nunn’s Understanding Chess Endgames is een boek dat het midden houdt tussen twee klassiekers: 100 Endgames You Must Know (100EYMK) van Jesús de la Villa en Dvoretsky’s Endgame Manual (DEM). Het is duidelijk geen beginnersboek, maar ook niet zo technisch en veeleisend als Dvoretsky. Ideaal voor de ambitieuze clubspeler die een solide basis wil leggen én verdieping zoekt.

Wat bedoel ik met het midden houden tussen? Neem de volgende stelling.

Dit is stelling 48a, die correspondeert met DEM (3e editie 2011) stelling 9-8 (blauw diagram: ‘part of basic endgame knowledge system’ – spreek het uit met een Russisch-Engels accent voor het gewenste dramaturgisch effect) en 100EYMK (5e editie 2018) stelling 10.10 (ending 57). Nunn merkt terecht op “I shall highlight the above position, because it is one of the most frequently misplayed positions in the whole of rook endings.” [stemmetje in hoofd: baysick endgame knohhhhwlidge sischjtem]

Dvoretsky behandelt deze stelling in een halve pagina (in blauw, dat wel) en besluit: “The reason for the drawn final was the position of the black rook: it was placed on the long side.” Dit is denk ik voor veel spelers (waaronder ik) te kort door de bocht.
De la Villa trekt hier 2 pagina’s voor uit en vat de essentie helder samen: “The defending rook occupies its ideal spot, that is:
A) The farthest file (distant effectiveness).
B) The 8th rank (preventing the white king from going there”
Nunn tenslotte komt tot de essentie met een uitleg van één kolom: “…what is the drawing move? The answer is 1…Kg6!, which keeps the black rook on the first rank while maintaining the necessary checking distance.”

Dit voorbeeld illustreert Nunn’s kracht: bondigheid zonder verlies van essentie. Het doet mij denken aan om het even welk boek van Jan Timman, waarin de essentie van een stelling in enkele zinnen wordt gevat. Nunn is niet zomaar een auteur: hij is grootmeester, oploskampioen en jarenlang actief geweest in de wereldtop. En juist daarin schuilt de kracht van het boek: de combinatie van theoretische diepgang en praktische ervaring op het hoogste niveau. Hiermee neemt hij wat mij betreft duidelijk afstand van De la Villa (toch ook GM en FIDE Senior Trainer) en van Dvoretsky (’s werelds beste trainer, maar vooral voor ’s werelds beste spelers; bij Dvoretsky vraag je je soms af of hij wel besefte dat niet iedere schaker met 2300 geboren wordt).

Structuur van het boek
In de inleiding beschrijft Nunn hoe het boek ontstond: hij wilde een geavanceerd eindspelboek schrijven en begon met een lijst van kennis die een lezer vooraf zou moeten beheersen. Dat lijstje bleek iets langer te worden dan aanvankelijk gedacht en groeide uit tot dit boek. Het boek onderscheidt zich door drie pijlers: de selectie en volgordelijkheid van thema’s, de selectie van stellingen en de heldere opmaak. Nunn hanteert een omgekeerde aanpak ten opzichte van veel andere auteurs: niet eerst stellingen kiezen en daar thema’s aan ophangen, maar vertrekken vanuit 100 eindspelthema’s en daar passende voorbeelden bij zoeken. Zo vermijdt hij het herkauwen van klassiekers en voegt hij daadwerkelijk nieuwe voorbeelden toe uit recente toernooipraktijk.

Zoals Nunn zelf zegt: “This book is not an encyclopaedia; it is an instructional book. I have focused strictly on topics which are relevant to over-the-board play and which, when mastered, will result in the greatest improvement in playing strength.”
De opbouw is logisch: van basisprincipes naar complexere voorbeelden, met een mooie balans tussen partijvoorbeelden en studies van het niveau Horwitz of Grigoriev. Ieder hoofdstuk/thema bestaat uit twee tegenoverliggende pagina’s met vier kolommen, met een diagram bovenaan iedere kolom. Van basisprincipe naar partijvoorbeeld naar moeilijker partijvoorbeeld naar eindspelstudie is een veelvoorkomende volgorde, waarbij bovendien ook mooi voortgebouwd wordt op eerdere hoofdstukken.

Technische termen worden tot een minimum beperkt en alleen ingezet wanneer nodig, bijvoorbeeld omdat ze een concept verduidelijken dat herhaaldelijk terugkomt (probeer maar eens het verschil in koningsactiviteit in een pionneindspel uit te leggen zonder gebruik te maken van het woord oppositie). Ik snap die gedachte en vind het fijn dat we niet onnodig in theoretische discussies over definities en uitzonderingen verzanden. Tegelijkertijd miste ik bij de King and Pawn Endings toch wel het begrip ‘key squares’ wat voor mij veel verduidelijkte: de kruisjes in DEM en sterren in 100EYMK zijn intuïtief goed te volgen. Hetzelfde met ‘corresponding squares’ in het geval van verre oppositie (‘mined squares’ komt wel terug in het boek van Nunn, in DEM met vraagtekens geduid). Tegelijkertijd herinner ik me van die gekmakende DEM-voorbeelden waarin deze concepten wel heel ver doorgevoerd worden en een half bord ‘corresponding’ en dus ‘mined’ blijkt te zijn, en waarbij je op moet passen dat je niet ‘anti-oppositie’ inneemt, oftewel corresponding squares bewandelt waarmee je jezelf ongewenst in zetdwang plaatst. Of ook het driehoekjes draaien tot geometrische veelvouden ontstaan die beginnen te duizelen: dan vind ik de diepgang van Nunn prettiger en die van DEM over the top, terwijl 110EMYK weliswaar uitgebreid bij triangulation stilstaat in Ending 86, echter zonder verdere verdieping. Geef mij maar Nunn’s hoofdstuk 14 waar in 4 heldere diagrammen van voorbeelduitleg tot Horwitz-studie een compacte diepgang wordt bereikt.

Concreet voorbeeld uit het boek

Laten we bovenstaande eens concreet maken. Merk op dat ik daarbij de heldere opmaak van het boek niet kan evenaren. Inhoudelijk probeer ik te laten zien hoe mooi het boek in elkaar zit en hoe goed de thema’s onderling verweven zijn.

Onder 3b staat “One special property of the king is that diagonal routes (which are longer if measured with a ruler on the chessboard) take no more time than lateral routes.” en onder 3c: “The idea of offering a pawn to convert a uesful b-pawn into a useless a-pawn occurs quite often in king and pawn endings”. In hoofdstuk 5 komt Shouldering away aan bod (wat in essentie het innemen van oppositie is, waarbij het niet uitmaakt of dit verticaal/horizontaal/diagonaal gebeurt) en nu komen we bij het fascinerende 6. King Geometry (Geometry Wars!) met onderstaande tragicomedy (zoals Dvoretsky ze fijntjes noemt).

S. Movsesian – Sadvakasov, Calvia Olympiad 2004 “Here’s another example featuring a diagonal path plus shouldering away.”

Zo worden niet alleen de 100 belangrijkste thema’s behandeld (ik heb ze niet 1-op-1 vergeleken met 100EYMK maar er is zeker veel overlap), maar bovendien bouwen ze op elkaar voort en daarin toont het boek zich als een zorgvuldig georkestreerd geheel.

Conclusie

Understanding Chess Endgames van John Nunn is veel meer dan ‘nog weer een eindspelboek’. Het is een zorgvuldig gecomponeerd werk dat zich positioneert tussen de laagdrempelige toegankelijkheid van 100 Endgames You Must Know en de theoretische diepgang van Dvoretsky’s Endgame Manual. Het is een boek dat zich onderscheidt door helderheid, precisie en praktische relevantie. Nunn slaagt erin om complexe eindspelthema’s terug te brengen tot hun essentie, zonder concessies te doen aan diepgang. Zijn aanpak is didactisch sterk, zijn uitleg bondig en zijn selectie van stellingen zorgvuldig. Dit is een handzaam boek om je eindspelkennis te verbeteren. Het is een handzaam boek voor iedere ambitieuze schaker die verder wil kijken dan de basis en zichzelf wil uitdagen met de vraag: begrijp ik nu echt waar het in dit type eindspel om draait? Ik kan iedereen dit boek aanraden.

Understanding Chess Endgames. Featuring the 100 most important endgame ideas
Auteur: John Nunn
Publicatie: Gambit, 232 pagina’s
ISBN: 978-1-915650-81-8
softback: € 25,20 / e-book $9.95
Voorbeeld-PDF en bestelinformatie

How I Learned to Stop Worrying and Love Main Line Chess
(vrij naar Merkwürdigliebe aka Dr. Strangelove)

Toen Peter Leko in 2004 als 25-jarige de WK-match tegen Vladimir Kramnik speelde, stond hij na 13 partijen met 7–6 voor. In de allesbeslissende 14e partij (Kramnik had als titelverdediger genoeg aan gelijkspel) koos hij met zwart voor de solide Caro-Kann, maar verloor. De manier waarop Leko zich probeerde te in te metselen en verschansen in een fortachtige stelling (22…Kd8?) deed mij denken aan de woorden van de vader van Bart Michiels, die ooit in Erve Hulsbeek zei: “Je kunt niet op remise spelen, wel op winst. Als remise je doel is, zorg dan dat je beter komt te staan en niet dat je je ingraaft.” Kramnik zei na die partij, na die match: “For me it was more difficult than my match against Kasparov in the year 2000.”

Vandaag de dag is Leko een geliefde commentator, geroemd om zijn heldere analyses en rustige, overzichtelijk positionele stijl. Tijdens een uitzending werd hem door een medecommentator eens gevraagd hoe hij omgaat met de stortvloed aan zijvarianten die moderne schakers gebruiken om computergestuurde hoofdvarianten (spacebarring, anyone?) te ontwijken. Zijn antwoord was even praktisch als psychologisch krachtig:

“Als mijn tegenstander afwijkt van de hoofdvariant, dan ga ik ervan uit dat die voortzetting per definitie suboptimaal is. Ik probeer mezelf niet te laten verrassen of onzeker te worden, maar juist met vertrouwen te denken: ik heb nu al een kleine overwinning geboekt.”

Die mindset sluit naadloos aan bij de benadering van Martyn Kravtsiv in Practical Chess Openings. Het boek is een eigentijdse gids voor de hoofdvarianten/momenteel meest gespeelde openingen, geschreven met het oog op de veranderde theorie begin 21e eeuw, zo beïnvloed door het rekenapparaat. Kravtsiv probeert een brug te slaan tussen klassieke openingstheorie en de computergestuurde zoektocht naar venijn en variatie in en rond hoofdvarianten. Daarmee is het boek onvermijdelijk tijdgebonden, maar ja, welk boek is dat niet? Het doet denken aan architecten die een tijdloos ontwerp willen maken, en zich juist daardoor verankeren in de tijd: de poging om het tijdelijke te overstijgen maakt het werk des te meer een product van zijn moment. We moeten toch aannemen dat Stockfish 22 de helft direct naar de prullenbak verwijst. “The most space is devoted to lines that are popular today, and that deep computer analysis suggests have the brightest futures.” Met het eerste ben ik het dus volmondig eens, het tweede, tja.

Inhoud van het boek
Maar goed, voor wie nu met relatief weinig inspanning bij wil zijn, is dit dus wel een handig boek. Kravtsiv behandelt alle gangbare openingen en heeft daarbij oog voor recente ontwikkelingen, waardoor hij een balans weet te vinden tussen ‘stood the test of time’-openingen en listige ‘born from the chaos of engine-polished modern prep’-varianten (pardon my French). Elke opening wordt kort ingeleid met een uitleg waarom het wel of niet aan te raden is (als in: bij welke speelstijl/benadering past het, gelukkig wordt hier niet verabsoluteerd naar ‘beste opening’). Spoiler alert: “The Exchange QGD has survived the test of time. While less feared by Black than it used to be, it is still a good option for White. It promises a long positional struggle with plenty of ideas and opportunities for both sides. If you like strategic play, these positions may suit you well.”

De auteur beperkt zich tot het noodzakelijke qua varianten, zodat het boek toegankelijk blijft: ‘Less is more’. Een criticus zal opwerpen ‘Less is a bore!’ maar misschien moet ik stoppen met mijn architectuurvergelijkingen. Een ander nogal voor de hand liggend kritiekpunt is Petrosians “to study opening variations without reference to the strategic concepts that develop from them in the middlegame is, in effect, to separate the head from the body.” (ik haal dit uit Suba’s klassieker Dynamic Chess Strategy). Het is onmogelijk om met zo’n breed scala aan openingen en hoofdvarianten daarbinnen ook nog eens het hele middenspel te gaan behandelen en dat was ook nooit de bedoeling. Ik vind het daarmee wel een boek dat ik zeker niet iedereen zou aanraden, en moet denken aan een opmerking van Van Wely dat hij pas vanaf 2300 wat serieuzer aan openingen begon te werken. Hoewel, serieus, volgens Kravtsiv zijn de Pirc en Modern weliswaar tricky openingen maar alleen geschikt voor sporadisch gebruik en niet als hoofdrepertoire, “since with good preparation White has every chance of getting an excellent position straight from the opening.”

Form follows function: het boek is zeer overzichtelijk met voldoende diagrammen om het zonder bord te kunnen volgen en met op de juiste momenten een iets uitgebreidere uitleg om het verschil met ‘de oude theorie’ te duiden. Verhelderend vond ik ook zijn toelichting op het verschil tussen opening in de voorhand en opening in de nahand (bijvoorbeeld 1. c4 e5 en we hebben een Siciliaan in de voorhand): “The question is what use White can make of his extra tempo, and how Black should tailor his play to make that task more difficult. We shall see a common theme in reversed openings: that because Black’s ‘information’ is greater by one move, he can take advantage of whatever drawback there might be in each of White’s moves. (…) White can play moves like 2.d3, 2.e3 or 2.a3, and if Black cooperatively replies with 2…Nf6 and 3…d5, then White might get some form of reversed Open Sicilian and the attendant counterplay. But if Black plays more simply, and at least delays opening the centre, then these moves will tend to look a little slow. If White wants the initiative, he should fight for it, rather than hoping it will be handed to him.

Dat is verhelderend en door bijvoorbeeld het tegenwoordig populaire 1.c4 e5 2.g3 c6 te bestempelen als een Alapin in de nahand waarin wits ‘extra’ g3 niet de meest nuttige extra zet is, snap ik ook beter wat ik aan het doen ben (in theorie althans). Fijn is ook dat Kravtsiv een ‘objectief’ oordeel geeft en niet vanuit een witte of juist zwarte bril de boel bekijkt, maar varianten beoordeelt op hun praktische waarde. Daar gaan nu juist veel openingsboeken de mist in, als je het mij vraagt. Het boek staat vol met hoogwaardig advies en Kravtsiv biedt je de mogelijkheid om eens rond te neuzen en te kiezen welke variant bij jou past en waar je graag dieper in zou willen duiken. Voor spelers vanaf ongeveer 2000 biedt dit boek een compacte en actuele gids om je repertoire te structuren of uit te breiden. Voor beginners is het te beknopt en daarmee te ingewikkeld, dan zou ik me richten op beter leren schaken in zijn algemeenheid. Voor spelers boven 2300 biedt het een actueel overzicht waarbij het beginwerk voor je gedaan is en je een solide vertrekpunt hebt, maar dan heb je uiteraard nog maar het begin te pakken…

Over de auteur
Martyn Kravtsiv is een Oekraïense grootmeester uit Lviv (spreek uit Levieeoe met de zangerigheid van wijlen Anton Rosmuller, niet het kortaffe Levoef van een Pool). Hij heeft ruime ervaring als speler en coach: hij nam zelf deel aan de FIDE World Cup in 2013, coachte het Oekraïense mannenteam naar zilver op de 42e Olympiade in Baku (2016) en naar goud op het 23e Europese Teamkampioenschap in 2021. Die ervaring proef je in de praktische insteek van het boek en de bondige, verhelderende uitleg. Hij behoort overigens tot dezelfde generatie als Magnus Carlsen en je moet toch wel lachen als iemand dat op zijn cover zet om aan te tonen dat…? Hij heeft sinds 2020 The Italian Renaissance I en II, Magnus Carlsen’s (slechts 4 dagen later geboren!) Most Instructive Games, 600 Modern Chess Puzzles en 400 Chess Strategy Puzzles geschreven, dit is dus zijn zesde schaakboek.

Conclusie
Practical Chess Openings is geen revolutionair werk, maar wel een bijzonder bruikbare gids voor de gevorderde schaker die met beperkte tijd toch met vertrouwen achter het bord wil plaatsnemen. Kravtsiv schrijft helder, bondig en met oog voor de praktijk. Wie zich wil wapenen tegen de chaos van moderne openingstheorie, vindt in dit boek geen doolhof van varianten, maar een kompas dat richting geeft, met ruimte voor eigen keuzes en verdieping.

Zlotnik’s Middlegame Manual is en blijft een standaardwerk in de schaakliteratuur. Deze vernieuwde editie, uitgegeven door New In Chess in 2020, bevestigt zijn status als klassieker: een boek dat generaties schakers heeft geholpen, en zal blijven helpen, om strategisch inzicht te ontwikkelen aan de hand van herkenbare pionnenstructuren en heldere uitleg. Ondanks enkele kanttekeningen bij de invloed van het rekenapparaat (waarover later meer), blijft het een onmisbare gids voor wie het middenspel écht wil begrijpen. Het didactisch gehalte is zeer hoog: uitleg van pionstructuur en daarmee samenhangende manoeuvres staat centraal met veel interessante oefenopgaven. Wat ik persoonlijk ook heel fijn vind, is dat er geen bevooroordeeldheid (bij gebrek aan een betere vertaling van ‘bias’) aan te pas komt: het is niet zo dat we gaan ‘winnen met’, we gaan ons begrip verdiepen. Klassieke partijen staan daarbij centraal, aangevuld met moderne voorbeelden en computerevaluaties.

Structuur van het boek

Het boek biedt een grondige analyse van drie veelvoorkomende pionnenstructuren en drie centrale motieven die in tal van openingen steeds terugkeren (“Typical methods of play”):

1. De geïsoleerde damepion (IQP) (28 partijen)
2. De Karlsbad-structuur (26 partijen)
3. Symmetrische structuren (24 partijen)
4. De beperkte bewegingsvrijheid in het Konings-Indisch (20 partijen)
5. Fianchetto-structuren met (of juist zonder!) loperruil (“Should we EFB – exchange the fianchettoed bishop?”) (14 partijen)
6. Veld d5 in het Siciliaans (12 partijen)

Daarnaast bevat het boek 162 oefenstellingen, thematisch gekoppeld aan de hoofdstukken. De oplossingen zijn leerzaam en kernachtig becommentarieerd.

Pluspunten

Zlotniks didactische aanpak draait om het ontwikkelen van positioneel inzicht in plaats van het klakkeloos en dogmatisch aanleren van manoeuvres en varianten. Hij schrijft je dus niet voor wat je moet doen (ik heb echt een hekel aan dat soort boeken), maar leert je begrijpen waarom, zodat je zelf in partijen kan beslissen wat te doen. Strategische concepten worden helder en diepgaand uitgelegd, ook voor clubspelers (>2000) en gevorderde beginners (>1700). [Geen idee of dit erkende maatstaven zijn met bijbehorende ratinggrens, ik verzin dat nu ter plekke. Essentie is dat het boek een mooie balans tussen toegankelijkheid en diepgang biedt en zo voor schakers van verschillend niveau voldoende kan bieden.] De focus ligt op herkenbare pionnenstructuren die vaak terugkomen in partijen, wat het boek bijzonder geschikt maakt voor training en partijvoorbereiding.

Kritiekpunt: vernieuwde editie van klassieker – is nieuwer beter?

In zijn poging om zijn eerdere werk te verfijnen met behulp van Stockfish, schiet Zlotnik door in analytische perfectie en dat wringt met de oorspronkelijke, heldere didactiek die het boek juist zo sterk maakte.

Waar het boek in de kern bedoeld is om strategisch inzicht en structuurherkenning te ontwikkelen, worden sommige voorbeelden nu overladen met engine-geïnspireerde varianten: “hier had zwart beter dit kunnen doen”, “op de volgende zet dat”, “en als wit nog dit had gedaan, was het nog lastig geworden”. Wat mij betreft vertroebelen deze toevoegingen het leerproces eerder dan dat ze de situatie verhelderen. Ze leiden de lezer weg van het hoofddoel – het herkennen van typische plannen en ideeën – en duwen hem richting een bijna obsessieve zoektocht naar de ‘beste’ zetten, zoals bepaald door de computer. Herstel, zoals bepaald door Stockfish 11 (op voldoende diepte hoor! haast Zlotnik zich te zeggen) die over 10 jaar natuurlijk uitgelachen wordt (want dat kunnen schaakengines dan) door versie zoveel.

Als voorbeeld bijgaande stelling uit de partij Botwinnik-Petrosian, Moskou 1964 (Partij 61 van de 124 die besproken worden). Ik merk trouwens op dat over de fascinerende, vrijwillig uitgevoerde manoeuvre Pc3-a2-c1 gek genoeg niet zoveel wordt gezegd.

We komen erin na 27…Lb7-c8 en dan gaat het om het commentaar bij vervolgzet 28.Lh3-f1!?

“White avoids exchanges, since he has a space advantage. [Helder, didactisch verantwoord, menselijk, hier leer ik wat van] Stockfish gives the same evaluation of equality to this move as to the capture on c8. This is yet another case of discrepancy between human thought and the engine’s opinion. For this reason I shall retain the comment I first made in the last century, merely changing the exclamation mark from ‘!’ to ‘!?’.”

In de herziene versie durft Zlotnik dus niet zijn uitroepteken te handhaven, omdat de engine het er niet mee eens is. Dit illustreert hoe de menselijke didactiek onder druk komt te staan door de autoriteit van de machine – een breder probleem dan alleen in het schaakspel, als je het mij vraagt. Het roept de vraag op: moet een instructieboek zich schikken naar het stellingsoordeel van een engine, zelfs als dat ten koste gaat van de helderheid en de kracht van menselijke uitleg met focus op begrip? [Ik zou dit een retorische vraag noemen en kan me bijna niet voorstellen dat iemand er anders over denkt, maar vooruit, laat ik die mogelijkheid openhouden.]
Zlotnik schrijft hier zelf in zijn inleiding over “I think that all these cases tell us something about the need to make changes to the classical human understanding of chess.” Pardon? Ik moet mijn human understanding aanpassen aan wat het apparaat ervan vindt? Misschien dat oud-leerling Fabiano dat moet, om op het allerhoogte niveau mee te blijven draaien. Maar voor iedereen buiten de wereldtop lijkt me dat een twijfelachtig advies. Wij leren schaken niet door ons blind te staren op engine-evaluaties, maar door patronen te herkennen, plannen te begrijpen en gevoel te ontwikkelen voor een stelling. Dáár zit de kracht van menselijke didactiek. En die zouden we niet moeten opofferen aan een machine die weliswaar alles ziet, maar niets uitlegt.

[Zo herinner ik me ook een voorbeeld uit een oefenstelling van Dvoretsky waarin de oplossing bestond uit het verbeteren van het slechtst staande stuk – wat leerling Kramnik correct voorstelde (zoiets als een witte loper op b3 die omgespeeld moest worden, of juist daarheen, ik weet het niet meer). Een lezer merkte echter op: “Hoe kan dat nou? Mijn Fritz geeft deze zet pas als vijfde beste keuze…”]

Kortom, hoewel de engine-analyse het boek op sommige punten verrijkt, ondermijnt het in andere gevallen juist de kracht van Zlotniks oorspronkelijke aanpak: het ontwikkelen van schaakgevoel en strategisch denken op basis van herkenbare structuren met een duidelijk doel voor ogen.

[Korte opmerking over de app: de NIC app is duidelijk verbeterd met een interactieve bord-interface, maar haalt het (nog?) niet bij Forward Chess – die heeft veel extra gebruiksfuncties waaronder aantekeningen maken en de trainingsopties Guess the Move en Position Trainer. Ook kun je daar tekst markeren, bij NIC niet. Ik heb wel even terug moeten zoeken naar het voorbeeld dat ik hierboven aanhaal.]

Een vergelijking met Rios

Omdat ik hiervoor het boek Chess Structures: A Grandmaster Guide van Mauricio Flores Rios heb gerecenseerd, leek het me wel aardig een vergelijking te maken tussen de twee. Beide boeken richten zich op het begrijpen van het middenspel aan de hand van pionnenstructuren, maar ze doen dit wel op fundamenteel verschillende manieren.

Zlotnik’s Middlegame Manual is geschreven met een sterk didactische insteek. Zlotnik, een ervaren trainer, wil de lezer vooral een gevoel bij stellingen bijbrengen. Zijn uitleg is helder en intuïtief, en hij moedigt aan tot strategisch denken zonder te vervallen in het aanleren van dogma’s. Dit maakt het boek bijzonder geschikt voor clubspelers en trainers die hun leerlingen willen helpen om structuurherkenning te ontwikkelen.

Daartegenover staat Chess Structures van Mauricio Rios, dat een veel systematischere en benadering hanteert – het neigt nondeju welhaast naar een soort encyclopedische benadering. Rios behandelt maar liefst 28 pionnenstructuren, elk met typische plannen voor beide zijden en meerdere voorbeeldpartijen. Zijn boek is minder gericht op intuïtieve ontwikkeling, maar biedt een breed en gedetailleerd overzicht dat uitstekend dienstdoet als naslagwerk of voorbereiding op specifieke openingen.

Zlotnik blinkt uit in toegankelijkheid en pedagogiek. Zijn uitleg is helder, en de opgaven zijn uitstekend gekozen om het begrip te verdiepen. Het boek is ideaal voor wie zijn strategisch inzicht wil versterken zonder te verdwalen in details.

Rios’ boek is daarentegen onovertroffen in volledigheid. Het is een waardevol naslagwerk voor gevorderde spelers die zich willen voorbereiden op specifieke openingen of die hun kennis van pionnenstructuren systematisch willen uitbreiden. Het vereist echter ook wel meer voorkennis, omdat hij minder uitgebreid stilstaat bij de verschillende structuren dan Zlotnik.

Kortom, kies Zlotnik als je op zoek bent naar een leerboek dat je strategisch inzicht opbouwt via herkenbare structuren en oefenmateriaal. Kies Rios als je een breed en diepgaand overzicht wilt van vrijwel alle relevante pionnenstructuren in het moderne schaakspel.

Conclusie

De vernieuwde editie van Zlotnik’s Middlegame Manual bevestigt zijn status als een klassieker in de schaakliteratuur. Met een heldere opbouw rond drie veelvoorkomende pionnenstructuren, drie hoofdmotieven en ruim 120 voorbeeldpartijen biedt het boek een solide fundament voor strategisch inzicht in het middenspel. De didactische aanpak – gericht op het ontwikkelen van schaakgevoel en het herkennen van typische plannen – maakt het bijzonder geschikt voor clubspelers, trainers en gevorderde amateurs. Voor ieder wat wils: voldoende toegankelijkheid voor lagere niveaus, voldoende diepgang voor hogere niveaus.

Toch vind ik de invloed van engine-analyse in deze editie problematisch. Onmiskenbaar brengt het apparaat precisie en diepgang in oordeelsvermogen, maar ik heb moeite met de ‘objectieve bril’ en het herhaaldelijk wijzen op een betere mogelijkheid – dat leidt mij te veel af. Bovendien: een objectief onnauwkeurige zet of variant kan zeer behulpzaam zijn in het illustreren van een strategisch idee en daar draait het toch om in zo’n boek? De engine als hulpmiddel, niet als richtsnoer en autoriteit.

Desondanks blijft Zlotniks werk een waardevolle gids voor wie het middenspel wil leren begrijpen vanuit structuur en strategie. Wie bereid is om engine-commentaar kritisch te filteren, vindt in dit boek een rijk en inspirerend leerinstrument – een standaardwerk dat zijn plaats in de schaakbibliotheek meer dan verdient.

P.S. Volgende keer gooi ik het over een andere boeg en recenseer ik de openingsencyclopedie Practical Chess Openings van Martyn Kravtsiv (Gambit, 2025). Daarna wordt het tijd voor een eindspelboek, want daar valt ook nog genoeg te leren en over te zeggen. Ik sta overigens ook open voor suggesties van lezers ten aanzien van te recenseren boeken! Niet voor kritiek op de recensies zelf, natuurlijk.

Zlotnik’s Middlegame Manual. Typical Structures and Strategic Manoeuvres
Auteur: Boris Zlotnik
Publicatie: New In Chess, 1 december 2020, 400 pagina’s
ISBN: 9789056919269
Paperback € 27,95 / E-Book € 20,99
Voorbeeld-pdf en bestelinformatie

Dit is het soort openingsboek dat ik fijn vind: heldere uitleg van plannen en ideeën voor zowel wit als zwart en gestoeld op begrip van typische (pion)structuren. In plaats van zo’n repertoireboek waarbij je met een nieuwtje op zet 13 zwart toch wel dwingt om een paar nauwkeurige te doen, jajaja! (Of, zoals dat in de moderne tijd gaat: een flitsend YouTubefilmpje dat bewijst dat de Jobava Londen ATLIJD BINNEN 6 ZETTEN WINT.) Het is een boek in de geest van Sokolov’s Winning [getver, toch weer dat Winning, die uitgevers ook met hun verkoopzucht] Chess Middlegames – An essential guide to pawn structures.

Wat dit boek dus doet, is niet rigide vasthouden aan openingen en bijbehorende zetjes (laat staan het gepeuter met ‘move-ordering’ waar een beetje openingsboek zich helemaal in kan verliezen, want ja, het apparaat bliepte nu eenmaal opeens een andere voortzetting), maar vanuit de (pion)structuur uitleggen waar het om draait. De auteur heeft zijn best gedaan om niet met al eerder gepresenteerde partijen te komen. Dat is natuurlijk fijn, want dat voorkomt herhaaldelijk voorkauwen (of dus eigenlijk her-) van klassiekers. Aan de andere kant, niet alles mag al bekend verondersteld worden en bepaalde uitleg is toch wel wenselijk voor een goed stellingsbegrip. Zo komt de Carlsbad Structure er bekaaid vanaf, juist omdat deze al zoveel elders behandeld is, aldus Mauricio. Toch zag ik de meest heldere uitleg van het vechten tegen de minderheidsaanval pas vorig jaar voorbij komen in een column van Jan Markos: The Winning Academy 28: How to Defend Against a Minority Attack? | ChessBase. Natuurlijk kan niet alles aan bod komen, maar ik zie dan liever een scherpere keuze over wat wel en wat niet aan bod komt, in plaats van een paar partijtjes met wat commentaar in de afruilvariant van het geweigerd damegambiet.

Het boek volgt een heldere opbouw. Een hoofdstuk begint met een inleiding aan de hand van een diagram van de kenmerkende pionstructuur, geeft dan een overzicht van wits plannen en zwarts plannen om vervolgens met een selectie van partijen de plannen in werking te tonen. Zo’n partij wordt vooraf gegaan door een Learning objective en afgesloten door Final remarks. Er worden in totaal vijf families in 21 hoofdstukken besproken: d4 en …d5, het open Siciliaans, Benoni, Koningsindisch, Frans. De hoofdstukken zijn zo gerangschikt dat je binnen één familie, binnen voor die familie typische pionstructuren, na elkaar de verschillende plannen en partijen doorneemt. Hoofdstuk 22 bevat nog een aantal miscellaneous structuren, wat ik uiteraard een toffer bijvoeglijk naamwoord vind dan ‘gemengde’. De Draak komt daarin bijvoorbeeld terug, omdat die opening meer draait om tactiek en openingskennis (matzetten!) dan om strategisch pionnenspel. Aan het eind van het boek staan dan nog 50 opgaven. Dat vind ik een behoorlijke prestatie want daarmee wordt het nodige behandeld. Ook aardig is dat veelvuldig verwezen wordt naar eerder behandelde structuren waardoor de onderlinge samenhang eens te meer duidelijk wordt. Begrip van de Koningsindische pionstructuren is zo gek nog niet, als je het aantal doorverwijzingen in ogenschouw neemt!

Laten we er maar eens induiken. Najdorf Type 1 is typisch voor veel open Sicilianen: na wits Pd5 volgt stukkenruil op d5 en neemt wit terug met de e-pion.

White’s plans

1. Advance the queenside majority with b2-b4 and c2-c4-c5.
2. On some occasions, after Black has played …f7-f5, it is also possible to place a bishop along the b1-h7 diagonal and play g2-g4 breaking up Black’s structure. This plan is rare, but when it works it does so spectacularly well.

Black’s plans

1. Expand on the kingside with …f7-f5 and develop a kingside attack.
2. Restrict or undermine White’s queenside expansion with a potential …b7-b5.

Fijn dit. Geen oeverloos geleuter, maar concrete aanwijzingen. Doorduwen, die damevleugelmeerderheid! Zwart: matzetten! De volgende partij laat niet alleen zien hoe wit op de damevleugel opstoomt en een winnende vrijpion creëert, maar ook de reële aanvalskansen die zwart heeft. Ik neem niet al het commentaar over van Mauricio, alleen de hoogtepunten.

Grischuk-Zhong, Shanghai 2001

1. e4 c5 2. Nf3 d6 3. d4 cxd4 4. Nxd4 Nf6 5. Nc3 a6 6. f3 e5 7. Nb3 Be6 8. Be3 Be7 9. Qd2 h5 10. a4 Nbd7 11. a5 Rc8 12. Be2 Qc7 13. O-O O-O 14. Kh1 Rfd8 15. Nc1 h4 16. Rd1 Nc5

Mauricio staat hier niet bij stil, maar dit laat nu juist de voor wit gunstige pionnentransformatie toe die onderwerp is van dit hoofdstuk. De partij laat eigenlijk zien waarom zwart niet de tegendruk op c2 mag opheffen. Iedere Najdorfspeler weet dat zwart het moet zoeken in d6-d5 en laat dat inderdaad ‘de oplossing voor het stellingsprobleem’ zijn: 16… h3 17. g4 d5! 18. Nxd5 (18. exd5? Nc5 19. b4 Nxd5 20. bxc5 Nxe3 21. Qxe3 Bxc5 22. Rxd8+ Rxd8 23. Qg5 f6 24. Qh4 Bd4 en wit kan naar huis.) 18… Bxd5 19. exd5 Qxc2 20. d6 Bf8 21. Qxc2 Rxc2 22. Bf1 Ne8 en er verschijnen heel veel nulletjes in beeld.

17. Nd5 Bxd5 18. exd5 

White has reached the thematic structure at a favourable stage. The expansion with b2-b4 followed by c2-c4-c5 is just a couple of moves away, while Black’s counterplay on the kingside is not particularly advanced.

18…Nh5

Black launches a healthy kingside attack to counter White’s queenside play, but he is too far behind and will probably lose this race. If 18…h3!? simply 19.g4! and Black does not have a way to break White’s kingside.

19. b4 Nd7 20. c4 f5 21. c5! Ndf6 22. c6! Rf8 23. b5!

The reader should remember this break very well, as it forces the creation of a decisive passed pawn on the a-file.

23…axb5 24. Bxb5 Bd8 25. cxb7 Qxb7 26. Bc6 Qf7 27. a6

The game is won for White, but the rest is still a very interesting exhibition of Black’s tactical ideas and threats on the kingside.

27…f4 28. Bf2 e4 29. a7 $1 Ng3+ 30. Bxg3!

The only move. Instead the alternative 30. hxg3? hxg3 31. a8=Q Rxa8 32. Rxa8 Qh5+ is simply losing for White. 33. Kg1 Qh2+ 34. Kf1 Qh1+ 35. Ke2 Qxg2

30… hxg3 31. Qxf4 Qh5 32. h3 exf3 33. Qxf3 Ne4!?

A very funny resource!

34. Qxh5 Nf2+ 35. Kg1 Bb6 36. Kf1

Absoluut de enige!

36…Nxh3+ 37. Ke1 Nf4 38. Qf3 1-0

1. White’s idea of playing c5-c6 followed by b4-b5 was essential in the creation of a strong passed pawn. Other approaches would have made White’s queenside progress much slower.
2. Despite starting late, Black’s counterplay proved quite dangerous. One may wonder how things would have turned out if Black had just one extra move?

Laten we er nu maar eens een recent voorbeeld bijpakken en kijken of we op basis van bovenstaande daar chocola van kunnen maken.

Bok-Gürel, Tata Steel Chess Challengers, ronde 2, 20-01-2025

1. e4 c5 2. Nf3 d6 3. d4 cxd4 4. Nxd4 Nf6 5. Nc3 a6 6. Be3 e5 7. Nb3 Be7 8. f3 Be6 9. Qd2 h5 10. Nd5 Nxd5 11. exd5 Bf5 12. Be2

12…Nd7?

Dat is toch leuk. Dankzij de heldere uitleg van Mauricio en het krachtige vervolg van Benjamin durf ik deze natuurlijke zet nu gewoon keihard een vraagteken te geven. Er staan echter genoeg partijen in de database met deze voortzetting! 12… a5! 13. a4 Nd7 14. O-O O-O waarna wit weinig bereikt op de damevleugel en het toch in 15.f4 zal moeten zoeken. 15. Nc1? Rc8 16. c3 Bg6 en door de zwakte van veld c2 komt wit niet goed tot b2-b4, terwijl zwart klaar staat om met f5 het typische spel op de Kvleugel te beginnen. En mocht wit er dan toch in slagen b2-b4 voor elkaar te krijgen, het vervolg met c4-c5 is uitgesloten. 17.Nd3 f5 18. b4 f4 19. Bf2 Bg5 en nu bereikt wit niets met 20. c4.

13. O-O

13. Na5 is te voorbarig: 13…Bh4+! Dit creërt in de terminologie van Dvoretsky een ‘hook’: een aanknopingspunt voor het initiatief op de koningsvleugel. Carlsen speelde het in 2020 tegen Nakamura een zet eerder. 14. g3 Be7 15. Nxb7 (15. a4 O-O 16. Nxb7 Qb8 17. Na5 Qxb2 18. Rc1 Rfc8 19. Nc6 Bf6 20. c4 Qb7 21. O-O en Nakamura had het voor in elkaar in ronde 2.13 van de Carlsen Tour Final 2020, de partij eindigde echter in remise.) 15… Qb8 16. Na5 Qxb2 17. Rc1 Qxa2 en zwart heeft voldoende tegenspel. Bijvoorbeeld het lollige 18. O-O Nf6 19. f4 Bh3 20. Rfe1 O-O 21. Nc6 Bd8 22. fxe5 Qxd5!)

13… O-O

13… a5 Nu komt deze zet te laat, omdat zwart op de f-lijn moet reageren, waarna veld d4 vrijkomt voor het paard. Om die reden is a5-a4 geen dreiging meer en hoeft wit niet met a2-a4 te reageren. Het belang van het tempo in het schaakspel eens te meer geduid. 14. f4 exf4 15. Bxf4 en wit staat overwegend. Merk op dat zwart nu liever de pion nog op a7 had staan om met a7-a6 veld b5 te dekken. Wit heeft ondertussen het opstomen van de damevleugelmeerderheid helemaal niet nodig en kan op zijn ruimtevoordeel in het centrum bogen. 15…Bg6 16. a4 Vastleggen. 16…O-O 17. Bb5 Bf6 18. Rae1 Qc7 19. Kh1 Kh7 (19… Rfe8? 20. Rxe8+ Rxe8 21. Qxa5 Qxc2? 22. Bxd7 Re2 23. Nd2 Be4 24. Bh3) 20. c3 (Nu werkt 20. h3 Rfe8 21. Rxe8? Rxe8 22. Qxa5 Qxc2 23. Bxd7 Re2 24. Nd2 Be4 niet, omdat wit niet meer met Lh3 g2 kan dekken.) 20… Rfe8 21. h3 en er is uiteraard nog een partij te spelen, maar wit heeft het voor het zeggen.)

14. Na5! Qc7

14… Qc8 is de ‘klassieke zet’, die de diagonaal a5-d8 vrijhoudt voor een ander zwart stuk. 15. Rac1 Bg6 16. b4 en voor de liefhebber geef ik het vervolg van twee reuzendoders:} Bd8 17. Nb3 a5 $5 18. bxa5 Nc5 19. Rfd1 b6 20. Bb5 f6? (20…f5) 21. axb6 Bxb6 22. Bc6 Rxa2 23. Nxc5 Bxc5 24. Bxc5 dxc5 25. Qc3 Be8? (25… Qf5) 26. Qxc5 Ra6 27. Ra1 Bxc6 28. Rxa6 Qxa6 29. dxc6 Qe2 30. Qd5+ Kh7 31. Qd3+ Qxd3 32. cxd3 Rc8 33. Rc1 Kg6 34. Kf2 Kf5 35. Ke3 Ke6 36. c7 Kd6 37. Ke4 g6 38. g4 hxg4 39. fxg4 Rxc7 40. Rxc7 Kxc7 41. g5 f5+ 42. Kxe5 Kd7 43. h4 Ke7 44. d4 Kd7 45. h5 gxh5 46. Kxf5 Ke7 47. Kf4 Ke6 48. Kg3 1-0 (Ivanchuk-Ljubojevic, Amber-Rapid #7, Monte Carlo 1998)

15. c4 h4 16. b4 h3?
Dit moet een vraagteken krijgen, om dezelfde reden als bij Grischuk-Zhang Zhong. 16… Nf6 17. Rac1 Rad8 18. Rfd1 Rfe8 19. h3 Qd7 20. Bf1 Bg6 21. Bb6 Rb8 22. c5 e4 23. c6 bxc6 24. dxc6 Qe6 25. Bd4 exf3 werd gespeeld in een correspondentiepartij uit 2009, die – hoe kan het ook anders – in remise eindigde. Zo belachelijk is het spel van Gürel dus ook weer niet, al had hij tegen Benjamin duidelijk zijn dag niet en wist hij helemaal niets van tegenspel van de grond te krijgen. Daar is in feite deze zet als schuldige voor aan te wijzen.

17. g4 Bg6 18. Rac1 f5 19. c5!

Ook hier dezelfde tactische truc als bij Grischuk, zwart verliest na dxc5 20.d6 en Tfd1 een stuk. In hogere zin is de partij al uit.

19…f4 20. cxd6 Qxd6 21. Bc5 Nxc5 22. bxc5

Niets kan zwart uitrichten tegen wits pionnenduo. Tegenspel op de koningsvleugel zou fijn zijn, maar hoe?

22…Qd7 23. d6 Bh4 24. Qd5+ Kh8 25. Nxb7 Qa4 26. c6 e4 27. Qc4 Qxc4 28. Rxc4 Bf7 29. Rxe4 Bf6

29… Bd5 30. Re5 Bxc6 31. Rh5+ Kg8 32. Bc4+ was ook een prettig einde geweest.

30. Rd1 1-0

Aan zo’n boek heb je nog eens wat! Of ik Gürel zo genadeloos van het bord zou kunnen vegen als Benjamin deed, weet ik niet, maar in ieder geval begrijp ik nu meer van dit soort stellingen en kan ik duiden waarom het zo vreselijk misging in hun partij (16…h3?). Weer een stapje dichterbij in mijn zoektocht naar begrip van het schaakspel, en hoewel ik misschien een sul ben omdat ik er zo lang over doe in mijn poging het spel (al was het maar deels) te doorgronden in plaats van direct te WINNEN MET DE JOBAVA-LONDEN, denk ik toch dat dit een duurzamere en leukere aanpak is.

Conclusie

Dit boek is een aanrader voor de ambitieuze schaker! Het is geen boek dat je even voor het slapen gaan doorbladert – maar wie doet dat ook met een schaakboek – maar eentje waar je echt je tanden in kunt zetten. Het helpt je schaakbegrip te verruimen, maar vereist wel dat je er even voor gaat zitten. Een zekere voorkennis is nodig en ik zou het niet aanraden voor spelers onder de 2100. Dan toch liever zo’n YouTubefilmpje erbij pakken en binnen een paar minuten de opening leren waarmee je altijd wint. Want dat is het hogere doel, toch?

Chess Structures – A Grandmaster Guide

Auteur: Mauricio Flores Rio
Publicatie: 4 februari 2015, Quality Chess, 464 pagina’s
ISBN: 978-1784830007
Hardcover: € 29,99
Paperback: € 24,99
eBook: $ 19,99
voorbeeld-PDF en bestelinformatie

Niets dan lof dus? Nou, waar je mij als lezer steevast mee kwijtraakt, is als je iets te ver doordraaft in het idee dat jij nu de heilige graal hebt gevonden. In het laatste hoofdstuk (13) wordt de Hertan Hierarchy gepresenteerd om te helpen dé beste zet te vinden. Hoewel het uiteraard kan dienen als praktisch hulpmiddel is ons edele spel gelukkig gecompliceerd genoeg om niet met behulp van één methode ‘uitgespeeld’ te kunnen worden, gelukkig maar. Want bij een opgave, ja, dan weet je dat er iets in moet zitten. Maar tijdens een gewone partij bij iedere zet bewust een hele Hertanriedel afgaan, dat doet toch niemand? Dat doe je onbewust. Daarbij helpt uiteraard patroonherkenning en dat train je weer door middel van oefening, bijvoorbeeld met behulp van dit boek. Learning by doing. Maar ik zou nooit de Hertan Hierarchy afgaan bij het proberen oplossen van een opgave, laat staan in de buurt van een schaakbord. Dat is dan ook het enige minpunt wat mij betreft.

In het boek staat het concept van Computer eyes centraal: onbevooroordeelde (als in: niet gehinderd door menselijke vooringenomenheid), objectieve ‘brute force calculation’ (ik weet geen goede vertaling voor deze computerterm, gebaseerd op pure, ‘brute’ rekenkracht). Dat is wat wij kunnen leren van het apparaat: niet toegeven aan menselijk gemak, kritisch de eigen aannames onder de loep nemen en jezelf uitdagen om alles scherp door te rekenen en een aantal zetten diep te ‘zien’. “The first goal of any player aspiring to find more winning forcing moves in his/her games, should be to calculate two moves ahead with abolute precision.” Voor wie nu denkt: makkie! – houd die gedachte maar even vast tot oefenopgave 3…

Wat wat mij betreft heel goed in elkaar zit, is dat het boek vanuit basispatronen stock forcing moves en stock mating attacks opbouwt naar complexere combinaties, precies zoals dat in het echie werkt. Hertan brengt een mooie classificatie aan, wat voor een boek en als georganiseerde lesmethode handzaam is, en legt helder begrippen als Equal or Stronger Threats uit. Of waarom een stille terugzet de meest Forcing Move van allemaal kan zijn: het hoeft niet altijd met behulp van schaak of pakken, schaken is geen dammen! Na het lezen van dit boek dus nooit meer een forcing move missen? Tuurlijk wel, dat overkomt de besten. Ik zal het meest pijnlijke voorbeeld op hoog niveau geven: Carlsen-Anand, Wereldkampioenschap 2014, partij 6.

De situatie: Carlsen besluit op zet 26 zijn koning van c1 naar het centrum te brengen na het aftastende 24.Lc2-d1 Tg8-d8 25.Ld1-c2 Td8-g8. Via d1 of d2 naar e2 is dan nog de vraag: potayto, potahto? Na 26.Kd2 is in het volgende videofragment (met Peter Doggers als voice over) te zien dat Carlsens pen even boven het notatiebiljet trilt, voor hij de zet noteert. Anand dacht een kleine 5 minuten na en speelde a5-a4 waarna Carlsen een zucht slaakte en zijn hoofd een tijdje in zijn armen verborg. Wat was er gebeurd? 26.Kd2? laat Pxe5! toe vanwege het tussenschaakje (na 27.Txg8) Pxc4+ 28.Kd3 Pb2+ gevolgd door Txg8 en zwart heeft twee pionnen buitgemaakt. De persconferentie na afloop is pijnlijk om te zien: https://www.youtube.com/watch?v=8zViuqRjB38

Gelukkig maar, zelfs levende legendes missen forcing moves! Maar stock mating patterns, die toch niet? Onder A) Stock mating patterns involving the rook – back rank themes schrijft Hertan: “This is the first stock mating pattern that most players discover, yet it remains highly important at all levels, recurring in many creative and disguised forms, in analysis and actual play.” Hear, hear! We gaan naar de halve finale van het Speed Chess Championship 2024 tussen Carlsen en Niemann, partij 5, stelling na 22…Lc8!

Carlsen liet zich in op 23.Txf6 en kreeg toen Tc1 24.Kg2 Txf1! om zijn oren. Vooruit, hier hadden we wel te maken met bijzondere omstandigheden: tijdsdruk, spanning en sensatie vanwege de ‘schaakrel’ tussen de twee, gemauw om een muis, maar toch. Je krijgt bijna het vermoeden dat Carlsen nooit Hertans Hierarchy gebruikt!

We gaan maar eens het boek in duiken. De klassieker Petrosian-Simagin, Moskou 1956 staat symbool voor Hertans “always analyze the most forcing moves first.” Waarom is dat volgens Hertan eigenlijk handig?

1. Omdat ze in potentie direct beslissend voordeel kunnen geven (in de woorden van Nigel Short: “Modern Chess is too much concerned with things like Pawn structure. Forget it, Checkmate ends the game!”);
2. Omdat ze tijd besparen: als het werkt, hoef je niet verder te kijken;
3. Omdat ze de handen binden van de tegenstander die moet reageren: ze bepalen het spelverloop (ik verwachtte dictating play te zullen lezen, maar dat schrijft Hertan niet), en dat beperkt de kans op rekenfouten.

Welke Forcing Chess Moves zou u hier achter elkaar spelen?

Zoals gezegd, vanuit die basispatronen bouwt het boek op naar complexere combinaties, zoals Polugaevsky-Ftacnik, Lucerne 1982:

“Here is a very high-class example of a brilliancy utilizing stock themes. Black notices that 1…Qg3 would threaten the thematic mate on h3 (the Bg2 is pinned and doesn’t protect it), but is met by 2.Bxb7 Qxh3+ 3.Qh2. So first Black must find a way to divert the white queen:
1…Nh5!! 2. Qxh5
Otherwise 2…Ng3+
2…Qg3! 3.Nd5
A desperate try to stave off the twin mate threats 3…Qxg2 and 3…Qxh3. Computer eyes love double mate threats! They are usually extremely forcing.
3…Rxd5!
Black wants mate! 3…Bxd5?? 4.Rxd5 allows White to survive the assault against g2-h3.
4.Rf1!
4.Rg1 Rd1!! mates on g2 or h3 (5.Qg4 Bxg2#). White now threatens perpetual check with Qh5-f7-h5+ !
4…Qxg2+!! 5.Kxg2 Rd2+ 0-1
The beautiful dénouement is 6.Kg3 Rg2+ 7.Kf4 Rf8+ and mate.”

Een prachtig voorbeeld helder uitgelegd, door een auteur die bepaald niet leestekenschuw blijkt te zijn.

Naast inspirerende voorbeelden staan er oefenopgaven in het boek, zoals het waanzinnig mooie Agapov-Nepo, Sovjetunie 1983 waarin wit een Stock Double Rook Mate uit de hoge hoed toverde.

Hertan legt uit dat zelfs rechttoe rechtaan brute force varianten moeilijk precies uit te rekenen kunnen zijn, omdat dit drie essentiële vaardigheden vergt: (1) nauwkeurig het gehele bord overzien, (2) een nauwkeurige selectie van kandidaatzetten en varianten en (3) het pure vermogen en de inspanning benodigd om varianten door te rekenen. Probeert u de volgende maar eens, die eigenlijk geheel en alleen om het eerste punt draait – ik refereerde eerder in het artikel al naar deze derde oefenopgave. De stappenmethode zou ‘Uitschakelen verdediging’ voorschrijven (ik geef de titel van Hertan niet, want die geeft te veel info weg waar je het zoeken moet):

Deze is ook fijn, met de vraag of je diep genoeg kunt rekenen en ‘zien’ welke forcing move beslist:

Eentje van Tal, iemand?

Deze, van Fischer, uit het hoofdstuk Zwischenzugs is ook onvoorstelbaar (mooi):

Short dan, die het begrip ‘doorbraak’ nieuwe betekenis geeft:

Een laatste juweel, onder het hoofdstuk intuition and creativity waarbij stock mating ideas richting geven:

Conclusie

Een mooie voor onder de kerstboom, hier kom je zeker de winter mee door! Zowel voor liefhebbers als voor ijverige studenten een aanrader. Qua nivea zou ik zeggen dat het leerzaam is voor spelers met een niveau tussen de 1800-2400. Met 1800 zal je flink aan de bak moeten (als je er echt een studieboek van wil maken: pak dan vooral bord en stukken erbij), maar kun je wel veel leren van de rijkdom aan voorbeelden en heldere uitleg. Met 2400 kun je het meeste uit je hoofd en heb je driekwart van de opgaven relatief snel gevonden. Maar ook dan blijven er nog mooie voorbeelden over die ik nog nooit had gezien én de nodige opgaven die je niet zo 123 gevonden hebt…

Forcing Chess Moves. The Key to Better Calculation. New and Extended 4th Edition

• Auteur: Charles Hertan
• Publicatiedatum: 8 augustus 2019
• Aantal pagina’s: 432
• Uitgever: New In Chess
• ISBN: 978-90-5691-856-9
• Sample pages
• Paperback: € 27.95
• eBook: € 12,59
• Bestellen