Uren zwoegen om een winnende stelling te bereiken. Snel nog even een zetje doen om de tijdcontrole te halen. Om vervolgens een paar zetten later in te zien dat dat snel gespeelde 40e zetje funest blijkt te zijn. Als ik nou maar wat beter op het tegenspel van mijn tegenstander had gelet! Dit gebeurt me niet voor het eerst en vermoedelijk ook niet voor het laatst. Hier moet toch wat aan te doen zijn?

Onvoldoende rekening houden met tegenspel. Het is een van de vijf klassieke fouten van amateurs, zoals auteur Daniel Gormally ze noemt, waarmee hij wil aangeven dat niet-professionele spelers hierop vaak slecht scoren. Zijn nieuwste boek, Classic Amateur Mistakes and How To Fix Them, biedt echter hoop. Niet voor niets staat op de voorzijde vermeld dat dit het boek is waarvan iedere amateurspeler zou wensen dat ze het eerder gelezen zouden hebben. Dat belooft wat.

Gormally, een Engelse grootmeester, is actief als zowel speler, trainer en schrijver. Bij uitgeverij Thinkers Publishing, eveneens de uitgever van dit boek, heeft hij meerdere boeken op zijn naam staan, waaronder Tournament Battle Plan, Pandemic Shark en The Comfort Zone. Over dat laatste boek heeft collega-recensent Koen Leenhouts destijds een recensie geschreven, waar ik later nog op terugkom.

Classic Amateur Mistakes bestaat uit 16 hoofdstukken, gebaseerd op de volgens Gormally vijf typische fouten die kenmerkend zijn voor amateurs. Welke dat dan zijn? Naast onvoldoende rekening houden met tegenspel, zijn dat het te vaak spelen met hetzelfde stuk in de opening, proberen te veel te doen (en daarom stellingen niet rustig kunnen opbouwen), het generaliseren van stellingsoordelen (in plaats van concreet te zijn) en het vermijden van het doorrekenen van stellingen. Deze fouten zullen vast akelig bekend voorkomen voor velen (of juist niet).

Hoe deze fouten in de verscheidene hoofdstukken aan de orde komen, is nogal lukraak. Gormally valt in het eerste hoofdstuk gelijk met de deur in huis, met de vraag of amateurs vaker zouden moeten offeren. Wacht even, welke van de vijf fouten wordt hier nu aangehaald? In het vervolg draait het hele hoofdstuk om het wel of niet offeren met Txe6. Hoofdstuk 2 gaat vrolijk op dezelfde voet verder, met …Txc3. Beide hoofdstukken stellen de lezer op de proef met het beoordelen en concreet analyseren van twee typische kwaliteitsoffers, maar verder ontbreekt de samenhang met de door Gormally aangehaalde ‘amateur mistakes’.

In tegenstelling tot vele andere boeken bespreekt Gormally een aanzienlijk aantal amateurpartijen in de hoofdstukken die volgen. De aangehaalde voorbeelden zullen daarom ook voor mindere spelers herkenbaar zijn. Daarnaast bespreekt hij zijn eigen recente partijen, voorzien van anekdotes met de nodige zelfspot. Het boek lijkt daarin sterk op The Comfort Zone, waarvan collega-recensent Koen Leenhouts eerder schreef dat het vooral amusant is, ietwat chaotisch en over het leven van Gormally zelf gaat, in plaats van dat het een leerboek is. Hoe zit het dan met dat tweede deel van de titel, … How to Fix Them? Diep in het boek staat de uitkomst: analyseer je eigen partijen, los eindspelstudies op, speel miljoenen partijen na van Carlsen, volg Gormally via YouTube. Tsja.

Laten we eens kijken naar een paar voorbeelden. De onderstaande partij draait om de vraag of zwart wel of niet moet offeren.

Short, Nigel – Khalifman, Alexander
1. e4 c5 2. Pf3 d6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 Pf6 5. Pc3 g6 6. Le3 Lg7 7. f3 O-O 8. Dd2 Pc6 9. Lc4 Ld7 10. h4 Tc8 11. Lb3 Pe5 12. O-O-O Pc4 13. Lxc4 Txc4 14. h5 Pxh5 15. g4 Pf6 16. Pb3 Te8 17. Lh6 Lh8 18. Lg5 Dc8 19. Th4

Moet zwart offeren op c3 of is er een betere voortzetting?

19… Txc3? Zwart mist hier een goede mogelijkheid met 19… Pxg4! 20. fxg4 Lxg4 21. Tg1 h5 met voordeel.

20. bxc3 Le6 Ook met het obscure 20… Td8 blijft zwart onder druk staan. 21. Tdh1 Lg7 22. e5 dxe5 23. Lxf6 Lxf6 24.Txh7 met voordeel voor wit.

21. Tdh1 Lg7 22. e5! dxe5 23. Lxf6 Lxf6 24. Txh7+- Het witte initiatief is te sterk en het vervolg laat zich raden.

24… Dc4 25. Kb1 Df4 26. Dg2 Lg7 27. Dh3 f5 28. Pc5 Lc8 29. gxf5 Lxf5 30. Pe6 Lf6 31. Tg7+ Lxg7 32. Dh7+ Kf7 33. Pxg7 Kf8 34. Dh8+ Kf7 35. Dxe8+ Kxg7 36. Dxe7+ Kg8 37. Td1 1-0

In het volgende voorbeeld behandelt Gormally een partij tussen twee mindere goden. Hierover schrijft hij dat dit voorbeeld aangeeft waarom zwakkere spelers op elke zet wat proberen te doen, in plaats van rustig hun stelling op te bouwen.

Dhingra, Kanvansh – Fallowfield, Nicholas

1. e4 Pf6 2. e5 Pd5 3. d4 d6 4. c4 Pb6 5. f4 dxe5 6. fxe5 c5 7. d5 g6 8. Pf3 Lg4 9. Pc3 Lg7 10. Lf4 O-O 11. h3 Lxf3 12. Dxf3 P8d7 13. De3 Db8 14. e6 Pe5

Er is een scherpe stelling op het bord gekomen en wit gaat nu de fout in.

15. Lg3?? Wit kon zijn stelling verbeteren met 15. g3! Na bijvoorbeeld 15… g5 16. Lxe5 Dxe5 17. Dxe5 Lxe5 18. exf7+ Txf7 19. Pe4 is de stelling onduidelijk.

15… fxe6? Zwart mist zijn kans om direct toe te slaan met 15… Pbxc4! 16. Lxc4 Pxc4 17. Lxb8 (17. Dg5 Lf6 met voordeel voor zwart) Pxe3 en wit staat verloren.

16. dxe6? Gormally geeft 16. O-O-O als een betere mogelijkheid, zonder verdere toelichting.

16… Pbxc4!

Zwart mist zijn kans geen tweede keer.  Helaas volgen nu fouten over en weer en verliest zwart uiteindelijk zelfs nog. Gormally geeft de rest van de partij zonder commentaar.

17. Lxc4 Pxc4 18. Dg5 Le5 19. Lxe5 Pxe5 20. O-O-O c4 21. Thf1 Pd3+ 22. Kc2 Dd6 23. Pd5 Pb4+ 24. Pxb4 Dxb4 25. De5 c3 26. bxc3 Dc4 27. Dd5 Da4+ 28. Kb2 Da6 29. Tf7 Db6+ 30. Kc2 Tad8 31. De5 Txf7 32. exf7+ Kxf7 33. Tf1+ Kg8 34. Dxe7 Dd6 35. Tf8+ 1-0

Het zal de lezer vast niet ontgaan dat mijn enthousiasme voor dit boek beperkt is. Dit kan liggen aan mijn verwachtingen, maar als voorop staat vermeld dat dit het boek is waarvan iedere amateurspeler zou wensen dat ze het eerder gelezen zouden hebben, dan mag je naar mijn mening ook wat verwachten. Ik sluit me aan bij de woorden van Koen Leenhouts over The Comfort Zone: voor een lezer die op zoek is naar lessen, is het boek chaotisch en ongestructureerd. Het is een boek met leuke anekdotes, maar niet altijd even correct of goed onderbouwd.

Conclusie

Als professional heeft Gormally ruim voldoende ervaring om te kunnen stellen dat amateurspelers een beperkte kijk hebben op het spel. Classic Amateur Mistakes and How To Fix Them beschrijft de tekortkomingen door de verschillen tussen amateurs en professionals te duiden en te voorzien van humoristische anekdotes uit zijn schaakleven. Voor wie op zoek is naar vermaak, zelfspot en een inkijkje in het leven van een grootmeester op zijn retour, is dit boek bij uitstek geschikt. Voor het serieuze werk zijn genoeg alternatieven beschikbaar.

Classic Amateur Mistakes and How To Fix Them

• Auteur: Daniel Gormally
• Publicatiejaar: 2026
• Aantal pagina’s: 280
• Uitgever: Thinkers Publishing
• ISBN: 9789493435223
• Sample pages
• Hardcover: € 43,00
• Bestellen

Vrijdagavond, de avond voor de volgende ronde van de KNSB-competitie. Eindelijk tijd om een paar uurtjes te oefenen. Welke tegenstander zou ik morgen treffen? Moet ik me specifiek op hem of haar voorbereiden? Wat nu als ik tegen een invaller moet spelen? Eigenlijk moet ik nog werken aan mijn eindspel. Rekenen gaat de laatste tijd ook moeizaam, misschien kan ik beter nog een paar tactische opgaven doen. Ach, ik zie het morgen wel. Het is een lange week geweest.

De volgende dag. De tussenstand is 2-4. Mijn team kan nog wel een punt gebruiken. Gelukkig sta ik er redelijk goed voor. Nu nog even de veertigste zet halen. Wacht, wat speelt hij nu? Kan hij nu zomaar met zijn koning mijn stelling binnenwandelen? Zie je wel, ik had toch gisteren dat toren­eindspel nog een keer moeten bekijken. Dit is hopeloos. Laat dat analyseren ook maar voor wat het is, het is wel duidelijk. Ik hoef hier niet meer naar te kijken.

Dit scenario komt me niet onbekend voor en ik ben vermoedelijk niet de enige. Het is vaak al lastig genoeg om tijd te vinden voor het schaken. De beperkte tijd die je hebt, kun je dan ook nog op zoveel verschillende manieren besteden. Wedstrijden spelen, achter het bord of online, analyseren, boeken doornemen, Puzzle Rush, openingen oefenen met Chessable, de lijst lijkt soms eindeloos, net als de hoeveelheid materiaal die op schaak­gebied beschikbaar is. Hoe kun je je tijd daarom het beste besteden? En meer algemeen, hoe verbeter je jezelf? Die vragen probeert Ben Johnson met Perpetual Chess Improvement te beantwoorden.

De naam Ben Johnson doet misschien niet gelijk een belletje rinkelen, maar hij is de man achter de langlopende Perpetual Chess Podcast. In deze podcast heeft hij al meerdere topspelers en trainers mogen verwelkomen om over allerlei schaak­gerelateerde onderwerpen te spreken. Naar aanleiding van een bericht op Reddit, waarin een luisteraar van de podcast aangeeft op latere leeftijd een enorme elo-sprong te hebben gemaakt, is hij de Adult Improver Series gestart. In dit onderdeel van zijn podcastreeks spreekt hij met amateurspelers van elk niveau, die om wat voor reden dan ook een aanzienlijke verbetering van hun spel (en rating) voor elkaar hebben weten te krijgen. Dit zijn zowel 1200-spelers die naar 2000 zijn gegaan, maar ook sterke amateurs die op latere leeftijd nog een titel hebben weten te behalen.

De adviezen, tips en trainingsmethodes die in de podcast voorbijkomen, zijn door Johnson gebundeld in Perpetual Chess Improvement. Het boek bestaat uit vijf delen, onderverdeeld in 27 hoofdstukken. Van het eerste deel, dat zo’n 30 pagina’s beslaat, geeft Johnson aan dat dit het belangrijkste deel van het boek is. Hierin staan de adviezen die zowel door toppers, sterke spelers en trainers worden genoemd. Kortgezegd komen deze adviezen hierop neer: speel serieuze wedstrijden, analyseer je wedstrijden, doe tactische oefeningen en zorg ervoor dat je je in een stimulerende schaak­omgeving begeeft. Dat laatste klinkt wellicht wat cryptisch, maar zou je kunnen interpreteren als speel mee bij een schaak­club. Voor spelers in dunbevolkte regio’s, zoals Johnson die uit de VS komt en waar afstanden groot kunnen zijn, is dit niet vanzelfsprekend.

Het tweede deel van het boek behandelt andere onderwerpen waaraan je kunt werken. Denk aan openingen, eindspelen, of het naspelen van partijen van grootmeesters. In zijn interviews is het Johnson opgevallen dat er over deze onderwerpen geen overeenstemming is tussen de verschillende sprekers. Waar sommigen aangeven dat openings­studie zeker voor beginners ronduit overbodig is, zijn anderen juist overtuigd van de meerwaarde van met name het leren van de plannen onderliggend aan de verschillende openingen, met als resultaat een verbeterd begrip van het gehele spel. Idem voor eindspeltraining, waar betere eindspelkennis mogelijk een positief effect heeft op het totaalniveau van een speler.

Naast schaaktechnische aspecten komen ook psychologisch gerelateerde aspecten aan bod, vooral in deel drie. Hierin worden zaken behandeld zoals hoe om te gaan met het doorbreken van plafonds waar je niet doorheen komt en het ontwikkelen van een goede routine voor het spelen van meerdaagse toernooien. Een andere interessante kwestie is of je je spel moet aanpassen op je tegenstander, zeker wanneer je tegen een jeugdspeler speelt. In het vierde deel passeren de verschillende schaak­tools de revue. Denk hierbij aan Chessbase, Chessable, Lichess Studies, maar ook de rol van boeken tegenwoordig. In het vijfde en afsluitende deel gaat Johnson in op de vraag hoe je je tijd het beste kunt verdelen.

Perpetual Chess Improvement kun je zonder bord en stukken lezen. Het boek bevat wel de nodige schaak­fragmenten, maar deze zijn vooral bedoeld ter illustratie van het concept dat besproken wordt. Het advies over het maken van tactische opgaven wordt bijvoorbeeld door Johnson uitgesplitst in patroon­herkenning en het doorrekenen van stellingen. Het eerste gaat over het herkennen van bepaalde configuraties van stukken, waaronder bekende matbeelden, terwijl je je bij het tweede afvraagt wat je tegenstander zou spelen als jij een bepaalde zet speelt. De twee aspecten kennen een sterke natuurlijke overlap, waarbij patroon­herkenning je vaak in de juiste richting stuurt bij het doorrekenen van een stelling. Dat het belangrijk is om beide aspecten te oefenen, komt naar voren in een bekende combinatie van Shirov tegen Topalov.

Topalov, Veselin – Shirov, Alexei

In deze stelling offert Shirov met 47… Lh3!! zijn loper. Het idee achter deze zet is dat zwart hiermee het veld f5 beschikbaar maakt voor zijn koning en tegelijkertijd een belangrijk tempo wint als wit de loper neemt, zoals Topalov deed. 48. gxh3 Kf5 49. Kf2 Ke4 50. Lxf6 d4 51. Le7 Kd3 52. Lc5 Kc4 53. Le7 Kb3 en hier gaf Topalov op, aangezien hij er niet in slaagt beide vrijpionnen tegen te houden. Zie bijvoorbeeld 54. Ke2 Kc2 55. Lb4 d3+ 56. Ke1 a3 57. Lxa3 d2+ en de pion loopt door.

Shirov, Alexei – Andersson, Ulf

Shirov geeft aan dit idee/patroon te herkennen uit een partij die hij jaren daarvoor speelde tegen Ulf Andersson, waar hij aan de verliezende kant zat! Met 44… Lxh4!! wordt de witte koning opzij getrokken en krijgt de zwarte koning toegang tot f5, waarna zwart de witte pionnen ophaalt en geforceerd wint. De partij eindigt als volgt:

45. Kxh4 Kf5 46. Kg3 Ke4 47. Kf2 Kd3 48. Ke1 Kxc4 49. Kd2 Kb4 50. Kc2 e4 51. Lg4 a4 52. Lf5 e3 53. Le6 c4 en Shirov gaf op.

Patroonherkenning zorgde ervoor dat Shirov op het idee kwam om zijn loper te offeren en met de koning door te lopen, maar vervolgens moest hij zijn legendarische reken­vermogen inzetten om het idee te laten werken. Op deze wijze illustreert Johnson de verschillende onderwerpen die in het boek aan de orde komen. Voor de volledigheid zijn de partijen waaruit de fragmenten zijn opgenomen toegevoegd in het laatste hoofdstuk van het boek.

Alles bij elkaar genomen is Perpetual Chess Improvement een praktische en onderhoudende compilatie van tips en adviezen waar voor iedereen wat uit te halen valt, of je net de basis van het schaken onder de knie hebt, of al langere tijd probeert de volgende stap te zetten. Daarbij geeft Johnson ook praktische tips over bijvoorbeeld hoe je je partijen kunt analyseren, of over hoe je eindspelen kunt oefenen. Wat voor mij nog ontbreekt, is hoe je het beste openingen kunt bestuderen. Aan deze vraag besteedt Johnson geen aandacht, behalve dan dat het onverstandig is om alleen zetten­reeksen proberen te onthouden en vooral de onderliggende plannen te bestuderen. Hoe je dat op een efficiënte manier doet, is aan de lezer zelf om uit te zoeken.

Conclusie

Verbetering op latere leeftijd is voor velen niet weggelegd. De beperkte tijd naast werk en gezins­leven maakt het een aanzienlijke uitdaging. Met dit boek biedt auteur Ben Johnson praktische tips en adviezen aan van lotgenoten om aan te tonen dat het zeker niet onmogelijk is. Een breed scala aan thema’s passeert de revue, waarbij Johnson controversiële onderwerpen niet uit de weg gaat. Voor wie op zoek is naar de beste manieren om zijn of haar spel te verbeteren, of om te leren van de ervaringen van topspelers, trainers en clubspelers, is dit boek een uitermate handige compilatie van de beste adviezen en methodes.

Perpetual Chess Improvement

• Auteur: Ben Johnson
• Publicatiedatum: 26 oktober 2023
• Aantal pagina’s: 240
• Uitgever: New In Chess
• ISBN: 9789083336541
• Sample pages
• Paperback: Tijdelijk uitverkocht
• eBook: € 17,43
• Bestellen

Hoe kan het toch dat een grootmeester zoveel sterker is dan een gewone clubspeler? Ziet een grootmeester meer mogelijkheden? Kan een grootmeester accurater of sneller rekenen? Kent een grootmeester meer openingen? Tot op zekere hoogte is het allemaal waar. Op elk vlak schiet een clubspeler tekort tegen een grootmeester. Het grootste verschil wordt volgens auteur Jan Markos gemaakt doordat een grootmeester dieper kijkt dan een clubspeler. Een clubspeler kijkt veel te oppervlakkig naar een stelling.

Een enigszins ontnuchterende constatering, maar het is wel de ongemakkelijke waarheid. Betekent dit dat het gat tussen schaken op grootmeesterniveau en clubniveau niet te overbruggen valt? Wellicht is er toch meer mogelijk. Met de nodige begeleiding kan een clubspeler de denkpatronen van een grootmeester volgen. Het boek Under the Surface – 2nd Edition van grootmeester Jan Markos biedt een uitnodiging om deze denkpatronen te verkennen.

De oplettende lezer is wellicht al opgevallen dat dit de tweede editie van het boek Under the Surface betreft. Het oorspronkelijke boek is in 2018 uitgebracht en heeft veel lof ontvangen. Onder andere de huidige wereldkampioen Dommaraju Gukesh noemt het een van zijn favoriete boeken. De Engelse schaakfederatie ECF bekroonde het boek zelfs met de prestigieuze Boek van het Jaar award. Andrew Greet van Quality Chess, de uitgever van het boek, noemt het een van de beste boeken die ze ooit hebben uitgebracht. De verwachtingen voor deze tweede editie zijn dus hooggespannen.

Voordat we ingaan op de inhoud, eerst een paar woorden over de auteur. Jan Markos is een Slowaakse grootmeester die tegenwoordig als speler niet meer actief is, maar als journalist des te meer. Samen met David Navara heeft hij in 2021 het boek The Secret Ingredient geschreven, wat eveneens veel positieve reviews heeft gekregen. Hoewel Under the Surface door Markos alleen is geschreven, heeft Navara ook zijn licht op de inhoud laten schijnen.

Under the Surface bestaat uit zeven delen, onderverdeeld in 37 hoofdstukken van bescheiden omvang. Ieder deel behandelt een thema, waaronder de rol die de verschillende stukken spelen op het bord, de rol van tijd, keuzes maken en over schoonheid in het schaken. Een breed palet aan onderwerpen komt voorbij, waarbij Markos regelmatig gebruik maakt van treffende analogieën en anekdotes die niet direct schaakgerelateerd zijn. In The Avocado Debacle, waarin Markos zijn eerste kennismaking met avocado’s beschrijft en wat eindigt in voer voor cavia’s, weet hij op geestige wijze de rol van het loperpaar te verduidelijken. Zijn journalistieke achtergrond en goed gevoel voor humor maakt dat ondanks de grote diversiteit aan onderwerpen het boek toch als een geheel leest, wat een bijzonder knappe prestatie is.

Ten opzichte van de eerste uitgave van het boek heeft Markos vier hoofdstukken toegevoegd, allemaal gericht op strategie in het middenspel. Daarnaast zijn, met dank aan Stockfish, de nodige verbeteringen aangebracht in de analyses, waarbij eerdere oordelen in een aantal gevallen zijn herzien. De verbeterde layout en additionele hoofdstukken hebben ervoor gezorgd dat het boek in omvang is toegenomen van 288 naar 352 pagina’s. Uit de nieuw toegevoegde hoofdstukken zijn hieronder een aantal fragmenten opgenomen, maar we beginnen bij hoofdstuk 1 over de drie perspectieven waar vanuit een stuk op het bord beschouwd kan worden. Markos geeft namelijk aan dat dit het belangrijkste hoofdstuk van het gehele boek is en dat een juist begrip van de inhoud ervan een directe weerspiegeling is van de sterkte van een speler.

Het eerste perspectief over de rol van een stuk is dat het gebruikt kan worden als een actief stuk gereedschap om een zeker doel te bereiken. In het eerste voorbeeld toont Judit Polgar dit op levendige wijze aan.

Pantsulaia, Levan – Polgar, Judit

Polgar heeft een kwaliteit geofferd en het is onduidelijk of ze genoeg compensatie heeft. Wit staat op het punt zijn koning in veiligheid te brengen, waarna zwart het loperpaar en een pion heeft voor haar materiële achterstand. Zou dit voldoende zijn? Polgar besluit het antwoord op deze vraag niet af te wachten en speelt

13… Pd3+! 14. exd3 Lxd3

Door het paard te offeren, krijgt zwart een monsterlijk sterke loper op d3, waarmee de witte koning gedwongen wordt in het centrum te blijven en de witte stelling in tweeën wordt gesplitst. De witte stelling is al op een kritiek punt beland en Polgar geeft haar tegenstander in het vervolg geen kans meer.

De kwetsbaarheid van een stuk vormt het tweede perspectief. Stukken kunnen kwetsbaar zijn en elk stuk heeft adequate bescherming nodig. In het bijzonder geldt dit uiteraard voor de koning. Met het volgende voorbeeld toont Markos aan dat de kwetsbaarheid van stukken de uitkomst van een partij kan bepalen.

Karpov, Anatoly – Portisch, Lajos

De zwarte stukken staan minstens zo actief opgesteld als die van wit. De dame op d5 beheerst flink wat velden, het paard staat op het centrum gericht en de lopers hebben ruimte. Toch staat wit op het punt in het voordeel te komen. Het probleem is dat de zwarte stukken eenvoudig aangevallen kunnen worden. Karpov maakt hier na de volgende zet van zwart handig gebruik van.

14… Lg6

Tegenwoordig is 14…Tfe8 de meest gebruikelijke zet voor zwart.

15. c4

Met tempo.

15… Dd7 16. d5

Opnieuw met tempo.

16… Lf6 17. Ta2 Pa5

Dit is waarschijnlijk zwarts beste poging, hoewel het paard hier niet stabiel lijkt te staan.

18. Lf4 Tfe8 19. Tae2

19… Tec8?

Deze onnatuurlijke zet, die spoedig zal leiden tot verlies, is zonder meer een teken dat Portisch niet tevreden was met zijn stelling. 19… Txe2 20. Dxe2 c5 is erg oncomfortabel voor zwart, maar mogelijk speelbaar.

20. Pe5 Df5

Opnieuw begeeft zich een zwart stuk op kwetsbaar terrein.

21. Ld2!

Een dubbele aanval, waarmee wit de dame dreigt in te sluiten.

21… Pxc4 22. g4 Pxe5 23. gxf5 Pf3+ 24. Kg2 Lh5 25. Da4 Ph4+ 26. Kh3 Lxe2 27. Lxe2 1-0

Na zijn fout op de 19e zet is Portisch er niet meer aan te pas gekomen.

Het derde perspectief betreft de mogelijkheid van een stuk om andere stukken in de weg te staan. Markos noemt dit enigszins droog ‘een stuk hout’ en merkt op dat veel spelers moeite hebben met dit derde perspectief. De reden hiervoor is dat voor het beoordelen van een stelling het noodzakelijk is om deze als een geheel te bekijken. Het beoordelen van de positie van een stuk op zichzelf is niet voldoende. Het volgende voorbeeld is erg inzichtelijk.

Ganguly, Surya – Cifuentes, Roberto

Op het bord staat een bekende stelling uit de Philidorverdediging. Wit speelt een zet die op het eerste gezicht mysterieus lijkt.

10. Ld3

Een speler die de drie perspectieven van een stuk niet apprecieert, zal niet snel bedenken waarom wit deze zet speelt. De loper staat tenslotte toch actiever op c4 dan op d3? Is het plan voor wit niet Lb2, Dd2 en Tad1? Hoewel zijn stukken ‘perfect’ staan opgesteld, komt wit in dit geval niet verder.

Het idee achter de loperzet is dat de loper kwetsbaar is op c4 voor aanvallen met …b5 en …d5. Daarnaast zou ook het paard hinder kunnen ondervinden van de b-pion. Beide stukken hinderen tevens de witte c-pion. Met het paard op c3 kijkt de loper op b2 tegen het paard aan. Wit speelt daarom het paard via e2 om naar g3. Om dit mogelijk te maken, moet de pion op e4 worden gedekt. Zo komt wit tot 10. Ld3.

10… Te8 11. Lb2 a6 12. Pe2 Lf8 13. Pg3 Dc7 14. c4

Wit heeft zijn stukken harmonieus opgesteld en dreigt in het vervolg ruimte te winnen en de invloed van de loper op b7 in te perken met d4-d5.

Zeker op clubniveau is de terugtrekkende beweging van de loper geen vanzelfsprekende keuze. Hoe stukken elkaar in de weg kunnen staan en de rol van zwaktes op het bord komt in het hoofdstuk Infection aan de orde. Hierin richt Markos zich op de potentieel desastreuze gevolgen van een zwakte. Middels een analogie met de Middeleeuwse plaag (opnieuw een opmerkelijke vondst) noemt hij dit een infectiebron. Wat hij daarmee bedoelt? Dat toont hij aan met de onderstaande beide voorbeelden.

Markos, Jan – De la Cruz, Alfredo

De ‘infectiebron’ van de zwarte stelling is de zwakke pion op c6. Deze pion is lastig verdedigbaar en zwarts stukken lijden onder een gebrek aan ruimte. Het gevolg hiervan is dat zwart een beperkt aantal velden heeft om de boel bij elkaar te houden. Deze velden zijn op hun beurt eveneens zwak, met als gevolg dat zwart te maken krijgt met zwakke stukken. Merk in het volgende zettenverloop op hoe de problemen voor zwart met elke zet lijken toe te nemen, tot stukverlies onvermijdelijk is.

16. Ke2 Lc7 17. Pa2 Lb8 18. Ta6 Pg8 19. Pb4 Pe7 20. f4 f5 21. f3 Pf6 22. Tg1 g6 23. Le1 Kd7 24. Lh4 Thf8 25. Tga1 Tf7 26. Tb6 Pfg8 27. Tb7+ Ke8 28. Pa6 1-0

De ‘infectiebron’ hoeft niet altijd een zwakke pion of een zwak stuk te zijn. Soms ontstaan zwaktes in de stelling door een zwak veld of een zwakke lijn. Markos geeft opnieuw een voorbeeld uit zijn eigen ervaring.

Kogan, Arthur – Markos, Jan

Het witte kamp telt meerdere infectiebronnen, waarvan de meest prominente de zwakke pion op a2 is. In feite is de gehele a-lijn zwak. Vanwege deze zwakte is wit gedwongen de toren op de a-lijn te bewaren. In het vervolg richt zwart zich op deze toren.

31… Dc7 32. Ta4

De toren staat hier volledig buitenspel, maar beschermt de a-lijn nog wel. Daarom besluit Markos torenruil af te dwingen.

32… Le8

32… c4! is veel directer, maar Markos geeft aan de stelling na 33. Lxc4 Lxc4 34. bxc4 Pxc4 35. Txb4 niet goed te hebben kunnen evalueren achter het bord. In feite staat zwart compleet gewonnen na 35… Td6!

33. Ta6 Txa6 34. Lxa6 Ta8 35. De2

In de woorden van Markos: de witte dame is als een moeder die de handen van twee opstandige kinderen moet vast zien te houden: de loper op a6 en de pion op f3.

35… Lf7 36. Lb5 Da7

Van deze zet geeft Markos aan dat dit een suggestie is van de engine. In de partij ging hij verder met het zwakkere 36… Td8? 37. Tc1 Dd6? [37… c4!] 38. Pe1 Db6 39. Ld3 Da5 40. Dc2 Td4 41. Td1 Dd8 42. Le2 Txd1+ 43. Dxd1 Dxd1+ 44. Lxd1 h5 Ook hier staat zwart nog steeds gewonnen, maar het daadwerkelijk omzetten van de partij in winst is een stuk ingewikkelder geworden. In het vervolg laat Markos zijn tegenstander ontsnappen.

37. La4

De zwakke a-lijn dwingt wit opnieuw een stuk naar a4 te spelen, in dit geval de loper. Deze zwakte zorgt ervoor dat zwart nog meer terrein van wit kan veroveren.

37… Lc4 38. Dg2 Ld3 -+

Wit is volledig klemgezet. De dame moet nog altijd de pion op f3 verdedigen, de loper op a4 staat buitenspel en het gepende paard kan geen kant op. Dankzij de onfortuinlijke positie van het paard op c2 ontbeert wit de mogelijkheid om op een natuurlijke wijze met de dame de pion op a2 te dekken.

Een van de nieuw toegevoegde hoofdstukken richt zich op het ruilen van stukken. Markos beschrijft dat bij de vraag wel of niet te ruilen, het nuttig is om niet alleen de huidige activiteit van de stukken in kwestie te beoordelen, maar ook hun potentiële activiteit. In het volgende voorbeeld slaagt zwart hier niet in.

Ionov, Sergey – Mikhalevski, Victor

Dit eindspel is ontstaan uit een Benkogambiet. Zwart mist nog altijd de pion die hij in de opening heeft geofferd, maar het actieve tegenspel compenseert hiervoor. De vraag is, moet hij nu zijn loper ruilen voor het paard of niet?

Mikhalevski heeft vermoedelijk de indruk dat de loper sterker is dan het paard. De loper staat centraal geplaatst en is actief, terwijl het paard ogenschijnlijk niet veel doet. Zwarts loper heeft echter zijn maximale potentieel bereikt in deze stelling. Als het paard daarentegen veld c4 weet te bereiken, ontstaat er opeens vervelende druk op de pion op d6.

Zwart moet hier zonder meer het paard uitschakelen. Na 38… Lxc3! 39. Txc3 geven zwarts actieve torens hem gelijkspel. De dreiging …Tb4-d4xd5 is lastig voor wit.

38… Kf8? 39. Pe4!

Zwart krijgt niet nogmaals de mogelijkheid om op c3 te ruilen.

39… Tb6 40. Tcc2 Tba6

Vanwege de zwakke a-pion kan wit het paard niet via d2 naar c4 spelen. De zwarte torens staan echter vast op de damevleugel, daarom opent wit een tweede front op de koningsvleugel.

41. Pg5 Lf6 42. Pe4 Ld4 43. f3 Kg7 44. g4 hxg4 45. fxg4

45… Kh6?

Zwart mist zijn laatste kans op complicaties. Na 45… c4! 46. bxc4 Le5! staat zwart weliswaar twee pionnen achter, maar wit kan geen vooruitgang boeken zonder tegenspel toe te staan.

46. g5+ Kg7 47. Kf3 La1 48. Kg4 Ld4 49. h5 gxh5+ 50. Kxh5 La1 51. Pg3 Le5 52. Pf5+ Kh7 53. Pe3 Ta7 54. Pc4+- 

Het witte paard heeft het gedroomde veld c4 bereikt en wit behaalde het volle punt op zet 76.

Van ieder hoofdstuk geeft Markos een praktische samenvatting. Zo eindigt dit hoofdstuk met een handvol vragen waarmee een speler zichzelf kan afvragen of het wel of niet een goed idee is om stukken te ruilen. Het nieuw toegevoegde hoofdstuk The Hannibal Manoeuvre biedt een interessante oplossing voor de vraag hoe een pionnenstorm te overleven valt. Het opzetten van een barricade is een mogelijkheid die niet altijd succesvol is, zoals Magnus Carlsen in het onderstaande fragment aantoont.

Carlsen, Magnus – Jakovenko, Dmitrij

Op het bord staat een ogenschijnlijk tamelijk saaie stelling. Een lang positioneel gevecht lijkt in het vooruitzicht te liggen. Carlsen komt echter gelijk met een breekzet, gebaseerd op de kleine achterstand in ontwikkeling van zwart.

13. e4! O-O

Na 13… dxe4? 14. Pxe4 Dd5 [of 14… Dg6] heeft wit de fraaie zet 15. Da3! waarmee de zwarte koning vast blijft zitten in het centrum. Zwart kan het paard op e4 niet nemen, vanwege de problemen die dan ontstaan via de e-lijn.

14. e5 De6 15. Tae1

Met de pion op e5 is het plan van wit helder: smijt de pionnen op de koningsvleugel naar voren.

15… Tfe8?

Een vreemde zet. Het gevecht gaat plaatsvinden op de koningsvleugel. Daarom is het noodzakelijk zo snel mogelijk wits pionnenketen aan te vallen met 15… f6! Na 16. exf6 Dxf6 17. Te2 staat wit een fractie beter dankzij de controle van de e-lijn. Zwart staat echter solide.

16. Ph4! Pg6 17. Pxg6 Dxg6 18. Dd2!

Een sterke zet van Carlsen. Met een pionnenstorm op komst moet wit de dames op het bord houden.

18… Pf8 19. f4

19… Df5?

Opnieuw een vreemde zet. De dame kan gemakkelijk van haar plek worden verjaagd. Met 19… f5! had zwart het offensief kunnen tegenhouden, waarna het gevecht zich verplaatst naar de c-lijn. Wit blijft echter beter staan dankzij de sterke pion op e5.

20. Pd1! f6 21. Pe3 Dd7 22. Dd3 fxe5

23. dxe5!

Na 23. fxe5? staat wit nog altijd beter, doordat hij de mogelijkheid behoudt het paard naar d6 te brengen. Daarentegen zou zwart onnodige tegenkansen kunnen krijgen. Het partijvervolg toont aan dat het offensief op de koningsvleugel niet meer te stoppen is.

23… Pe6 24. f5 Pc5 25. Dd4 Pe4

Een wanhoopspoging. Wit wint nu een pion.

26. Pxd5 Dxd5 27. Dxe4

Het pionnenduo is intact gebleven en de rest van de partij is relatief eenvoudig.

27… Tad8 28. e6 Dxe4 29. Txe4 Td6 30. g4 Kf8 31. g5 Ke7 32. Kg2 Td5 33. Kg3 Kd6 34. h4 c5 35. f6 gxf6 36. gxf6 Td3+ 37. Kh2 Td2+ 38. Kh1 1-0

Had Jakovenko Carlsen kunnen tegenhouden met de Hannibal manoeuvre? Het antwoord hierop is terug te vinden in Under the Surface. Zo behandelt Markos een groot aantal diverse onderwerpen, waarbij hij aangeeft dat bepaalde thema’s in de schaakliteratuur momenteel nog onderbelicht zijn. Hiermee worden niet alleen spelers, maar ook trainers aan het werk gezet!

Conclusie

Een herziene versie van een prijswinnend boek uitbrengen is geen sinecure. Auteur Jan Markos weet de hoge verwachtingen echter volledig waar te maken. Exceptioneel goed geschreven, voorzien van treffende analogieën en passende anekdotes, wat zich vertaalt in een uitermate interessant en boeiend werk. Het is zelden dat een boek dat zoveel verschillende thema’s behandelt, alsnog als een sterk samenhangend geheel weet over te komen. Om inzicht te krijgen in hoe een grootmeester naar een stelling kijkt, is dit boek voor velen onmisbaar.

Under the Surface – 2nd Edition

• Auteur: Jan Markos
• Publicatiedatum: 5 november 2025
• Aantal pagina’s: 352
• Uitgever: Quality Chess
• ISBN: 9781784832643
• Sample pages
• Paperback: € 29,99
• Hardcover: € 34,99
• eBook: € 20,57
• Bestellen

Titelhouder, wie droomt er niet van? Een hoge rating is voor veel schakers belangrijk, maar echte erkenning begint pas bij het behalen van een titel. Het ultieme doel in schaken is uiteraard de groot­meester­titel. Zeker als talentvolle jongere is dit waar je naar streeft. Velen van ons komen vroeg of laat tot de conclusie dat zo’n titel net te hoog gegrepen is. Als grootmeester worden er niet in zit, waarom dan niet gaan voor de titel van internationaal meester? Dat moet toch mogelijk zijn, of niet?

Hoe word je dan internationaal meester? Door nog meer te oefenen op tactiek? Of kun je juist het verschil maken in het eindspel? Deze vragen komen allemaal voorbij in het boek Becoming an IM van Cyrus Lakdawala. Veelschrijver Lakdawala heeft al de nodige boeken op zijn naam staan, met name op het gebied van openingen, maar daarnaast ook over wereldtoppers zoals Carlsen, Kramnik en Fischer. Een boek over zijn eigen weg naar de IM-titel ontbrak tot nu toe. Op verzoek van zijn fans is dit boek er dan nu gekomen, uiteraard in zijn kenmerkende humorvolle stijl. Verwacht daarom geen gedetailleerd instructie­plan met welke stappen er precies nodig zijn om de IM-titel te bereiken.

In de introductie geeft Lakdawala al aan welke trainingsmethodes hij heeft toegepast om zijn doel te bereiken. Naast bekende adviezen zoals oefenen op tactiek en het doorlopen van duizenden partijen met commentaar, benoemt hij ook minder vanzelfsprekende methodes, zoals trainen met de engine door te spelen tegen de openingen die je zelf speelt, of door het verbeteren van je concentratie door dagelijks de mediteren.

Het vervolg van het boek bestaat uit 14 hoofdstukken waarin diverse thema’s aan de orde komen, zoals het objectief beoordelen van stellingen, hoe om te gaan met sterkere tegenstanders, het kiezen van de juiste opening, wat in dit geval neerkomt op het kiezen van een opening die bij je eigen speelstijl past. Voor het bespreken van deze thema’s neemt Lakdawala voornamelijk zijn eigen partijen als uitgangspunt, om daarbij ook de psychologische aspecten mee te kunnen nemen. Daarnaast hanteert Lakdawala een aantal principes die gedeeltelijk al aan de orde zijn gekomen in de introductie, zoals niet de stelling openen wanneer je achterstaat in ontwikkeling. 

Bij het doorlopen van de partijen staat Lakdawala regelmatig stil bij cruciale momenten. Deze zijn opgenomen in de vorm van opgaven, waarmee de lezer zelf aan het denken wordt gezet. Zeker in de e-book versie, die verkrijgbaar is via Forward Chess, is dit een prettige manier om niet klakkeloos door de partijen te gaan. Het niveau van de opgaven is daarbij wisselend. Soms is het antwoord snel gevonden, andere opgaven vergen flink wat meer denkwerk. Het volgende voorbeeld is afkomstig uit het hoofdstuk over het verliezen van alertheid in een gewonnen stelling.

Aldama, Dionisio – Lakdawala, Cyrus

1. d4 d5 2. c4 c6 3. Pc3 Pf6 4. Pf3 dxc4 5. e4 b5 6. e5 Pd5 7. a4

Alternatieven zijn 7. Pg5 en 7. Le2.

7… e6 8. Pg5

Gebruikelijker is 8. axb5.

8… h6 9. Pge4 b4 10. Pb1 La6 11. Df3?!

Over deze (zwakke) zet schrijft Lakdawala dat zijn tegenstander deze vrijwel zeker had voorbereid met uitsluitend als doel om hem in de war te brengen.

11… Db6?!

Dit is niet de sterkste zet die zwart tot zijn beschikking heeft. 11… c5! is praktisch bijna een weerlegging van wits idee. 12. dxc5 Pc6 13. Pd6+ Lxd6 14. exd6 Pd4 15. De4 Pb3 en wit zit diep in de problemen, Jacobs-Hartston, Torquay 1982.

12. Dg4 Pd7

12… Dxd4?? 13. Pd6+ verliest de dame. Daarentegen ziet 12… h5 13. Dh4 c3! er goed uit voor zwart.

13. a5!

Lakdawala rekende op 13. Pd6+?? Lxd6 14. Dxg7 Lf8 15. Dxh8 Dxd4 met een fantastische stelling voor zwart.

13… Db7!

13… Dc7?! 14. Pbd2 is prima voor wit.

14. Pbd2

Opnieuw rekent Lakdawala op 14. Pd6+ Lxd6 15. Dxg7 Lxe5 16. dxe5 O-O-O 17. Dxf7 Dc7 waarna wit de achterstand in ontwikkeling niet zal overleven.

14… c3 15. Pc4

Wit vermijdt 15. bxc3? bxc3 16. Pc4 Lxc4 17. Lxc4 Db4 18. De2 c2+ 19. Pd2 Dc3! (dubbele aanval) 20. Ta2 Dxd4 en hier is 21. Pf3?? geen redding vanwege 21… Lb4+ 22. Pd2 Pf4.

15… Lxc4

Praktisch gedwongen, een paard op d6 is zeker niet welkom.

16. Lxc4

16… cxb2?

Lakdawala geeft bij deze zet aan dat hij meer gewicht toekent aan materiaal dan aan ontwikkeling, een tekortkoming die hij al vanaf zijn jeugd kent. Hij verwerpt de zet 16… c5! op basis van de principes niet de stelling openen wanneer de tegenstander het loperpaar bezit en niet de stelling openen bij een achterstand in ontwikkeling. Zwart komt daarentegen in het voordeel met deze pionzet, zie 17. bxc3 bxc3 18. Pxc5 (18. dxc5 Pxe5 is gunstig voor zwart) 18… Pxc5 19. dxc5 Lxc5! en als wit de pion pakt met 20. Dxg7? (Wit moet gaan voor 20. O-O) is 20… O-O-O een sterke voortzetting voor zwart, waarna wit hopeloos onderontwikkeld is.

17. Lxb2 g6 18. O-O Le7 19. Lc1!?

Gevaarlijker voor zwart is 19. h4! h5 20. Dg3 Tb8 21. Lc1! met sterk spel voor wit op de verzwakte zwarte velden.

19… Kf8?!

De engine geeft de voorkeur aan 19… h5 om opties voor de zwarte koning open te houden.

20. Ld2

20. h4 h5 21. Df3! Kg7 22. Lg5! en zwart zit in de problemen.

20… Tb8

Van deze zet geeft Lakdawala aan dat het wellicht beter was geweest om het principe beantwoord een aanval op de vleugel met een reactie in het centrum te volgen, door 20… c5! te spelen.

21. Tfc1

Beter is 21. Dg3!, want na 21… c5 22. dxc5 Pxc5 23. Pd6 Lxd6 24. exd6 beginnen de witte lopers er dreigend uit te zien.

21… Kg7 22. h4 c5!

Een goed getimede opvolging van het hiervoor genoemde principe.

23. a6 Da8 24. h5?

Lakdawala maakt zich meer zorgen over 24. Pd6! Lxd6 25. exd6 P7f6 26. Dg3 cxd4 27. h5! Pxh5 28. De5+ Phf6 29. Ta5! met voldoende druk voor wit als compensatie voor de achterstand in materiaal.

24… cxd4 25. f4? Pe3!

Met deze zet neemt zwart de partij over.

26. Df3

De enige zet, want 26. Lxe3? Dxe4 27. Ld2 Pxe5 gaat wit de partij kosten.

26… Pxc4

Lakdawala zit in tijdnood en zijn gevoel zegt hem dat hij moet afruilen. 26… b3! 27. Lxe3 (27. Tab1 b2 en zwart wint) 27… dxe3 28. Tab1 Pc5 29. Pxc5 Dxf3 30. gxf3 b2 geeft zwart een winnend eindspel.

27. Txc4 Pb6 28. Txd4 Thd8 29. Txd8 Txd8 30. hxg6 fxg6 31. Tc1 Dd5?

31… b3! wint, omdat 32. Tc7 Td7 compleet verloren is.

32. Le3 Td7 33. Pc5?

Wit moet het eindspel zien te vermijden. Na 33. Lxb6! axb6 34. Kh2 is de stelling niet zo eenvoudig te winnen voor zwart en staat het volgens de engine gelijk.

33… Dxf3 34. gxf3 Lxc5 35. Txc5?

35. Lxc5 is gedwongen. Nu is 35… Tc7 niet mogelijk vanwege 36. Lf8+

35… Pd5

36. Ld2?! Pc7

Opnieuw neigt Lakdawala naar afruilen. Winnend is echter 36… b3! 37. Tb5 Pc7 38. Tb7 Txd2 39. Txc7+ Kf8 40. Txa7 b2 41. Tb7 Td1+.

37. Lxb4 Pxa6 38. Tb5 Pxb4 39. Txb4 a5 40. Tb6 Ta7

De toren hoort achter de vrijpion.

41. Txe6 a4 42. Tc6 a3 43. Tc1 a2 44. Ta1 Kf7

De zwarte koning is op weg naar f5.

45. Kg2 Ke6 46. Kh3 Kf5 47. Kg3 Ta4 48. Kh3

Wat is de meest nette manier voor zwart om deze stelling te winnen?

48… Kxf4?!

Met 48… g5! ondermijnt zwart de ondersteuning van de pion op e5. Deze zet oogt wellicht tegenstrijdig, omdat afruilen wit dichter bij de remise lijkt te brengen. 49. fxg5 hxg5 50. Kg3 Kxe5 51. Kh3 Kf4 52. Kg2 Ke3
en de zwarte koning loopt naar b2 met winst.

49. e6! Kxf3

49… Ta3! 50. e7 Txf3+ 51. Kh2 Te3 wint eenvoudig.

50. e7 Te4 51. Txa2 Txe7 52. Ta6!

De zwarte koning is te ver verwijderd van de pionnen om ze te verdedigen. Moet zwart de toren naar g7 verplaatsen of is er een alternatief?

52… Tg7??

Met deze zet vergooit zwart de winst. 52… Te5! dreigt mat en zorgt ervoor dat zwart kan hergroeperen. 53. Kh2 Th5+ 54. Kg1 Tg5+ 55. Kh2 Kg4 56. Ta4+ Kh5 en de overwinning is een kwestie van tijd.

53. Tf6+! Ke4 54. Kg4 Ke5 55. Ta6!

Na deze zet komt de zwarte koning niet meer in de buurt van de pionnen.

55… Tg8 56. Tb6 h5+

Er is niets beters.

57. Kg5 Th8 58. Kxg6 h4 59. Tb5+ Kf4 60. Tb4+ Kg3 61. Tb3+ Kf2 62. Tb2+ Ke3 63. Tb3+ Kd2 64. Th3 1/2-1/2

Het volgende voorbeeld behandelt het objectief beoordelen van stellingen. Een van de cruciale vaardigheden die een IM moet bezitten, is het correct kunnen inschatten van een stelling. Wel of niet afruilen op het juiste moment speelt hierbij een belangrijke rol.

Peters, Jack – Lakdawala, Cyrus

1. e4 c6 2. d4 d5 3. Pc3 dxe4 4. Pxe4 Lf5

Lakdawala geeft aan normaal gesproken voor 4…Pd7 te gaan. Over de tekstzet zegt hij het volgende: speel nooit dezelfde opening tegen een tegenstander die weet wat je speelt, zonder een verrassing achter de hand te hebben.

5. Pg3 Lg6 6. h4 h6 7. Pf3 Pf6!?

Met deze zet lokt zwart Pe5 uit, om vervolgens f2-f4 uit te lokken, wat strategisch riskant kan zijn.

8. Pe5 Lh7 9. Ld3

De andere manier om deze stelling te spelen is 9. Lc4 e6 10. De2 (dreigt Pxf7) 10… Pd5.

9… Lxd3

9… Dxd4? 10. Pxf7! en zwart zit diep in de problemen.

10. Dxd3 e6 11. Ld2 Pbd7 12. Pxd7!?

Deze ruil geeft zwart een gelijkwaardige stelling. Als wit meer wil, is 12. f4! de aangewezen zet.

12… Dxd7 13. O-O-O O-O-O 14. La5

Met deze zet probeert wit de zwarte koningsstructuur te verzwakken. 14. Pe2 kan worden beantwoord met 14… Dd5! met een dubbele aanval op a2 en g2.

14… b6 15. Da6+

15. Lc3 Dd5! met opnieuw een dubbele aanval.

15… Kb8!?

Lakdawala geeft aan geen trek te hebben in het eindspel na 15… Db7 16. Dxb7+ Kxb7 17. Le1 c5 hoewel zwart hier een fractie beter staat.

16. Ld2 Ld6

16… Dxd4?? is een blunder vanwege 17. Le3.

17. Dd3?!

Na 17. Pe2 is de stelling gelijkwaardig.

17… Lc7!

Dit dreigt zowel …Dxd4 als …Dd5.

18. Df3

De enige zet. Zwart heeft nu de keuze tussen het veilige 18… Dd5 met een eindspel dat op zijn minst gelijkwaardig is, of het riskantere 18… Dxd4, wat 19. Lxh6 toelaat. Voor welke optie moet zwart gaan?

18… Dxd4!

Na beide zetten staat zwart beter, maar dit is de beste zet.

19. Lxh6

19. Dxc6 Dxf2 20. Pf1 Td5 is verschrikkelijk voor wit.

19… Dg4!

Deze zet moet zwart hebben voorzien bij zijn keuze op de vorige zet.

20. Txd8+ Txd8 21. Lg5

Na 21. Dxg4?? Pxg4 verliest wit materiaal.

21… Dxf3 22. gxf3 Th8 23. Lxf6 gxf6

23… Lf4+ is een accurate tussenzet

24. Kd2

Op 24. Pe2 volgt 24… Ld6 waarna de loper via f8 naar h6 gaat.

24… Lf4+ 25. Ke2 f5 26. h5

Dit is de stelling die Lakdawala heeft voorzien op zet 18. In zijn optiek staat zwart beter, om wille van de volgende redenen: wits gebroken pionnenstructuur, het superieure lichte stuk, het eenvoudiger oprukken van de zwarte koning dan de witte en tenslotte dat de vrije h-pion van wit met …Lh6 kan worden tegengehouden.

26… Lg5

Hiermee houdt zwart Th4 tegen, zodat wit de pionnen op de damevleugel niet kan aanvallen wanneer zwart met de koning oprukt.

27. Pf1 Kc7 28. Pe3 b5

Gericht tegen Pc4.

29. Pg2 Kd6 30. f4 Lh6 31. Kf3 Lg7

Met deze zet wil Lakdawala een zwakte op de damevleugel creëren.

32. c3

Op 32. b3 is 32… a5 het idee.

32… a5 33. Pe1 a4 34. Pd3?!

34. Pc2 c5 ziet er niet geweldig uit voor wit, maar biedt wel betere kansen op overleven. Na de tekstzet stelt Lakdawala de vraag: moet zwart voor 34… a3 gaan om de pion op c3 te ondermijnen, of moet zwart de druk verder opbouwen met 34… c5?

34… a3?

Deze natuurlijke zet is gebaseerd op een misrekening, waarna wit goede kansen heeft op remise. De druk erop houden met 34… c5 is beter.

35. bxa3?

Na 35. Pe5! Lxe5 36. fxe5+ Kxe5 37. bxa3 is de stelling klaarblijkelijk remise, hoewel wit verloren lijkt te staan. Lakdawala geeft aan dat dit oordeel afkomstig is van de engine.

35… Lxc3 36. h6 Th7

Hiermee houdt zwart de h-pion tegen.

37. Pb4?!

Wit zit in tijdnood en deze zet helpt daarbij niet. 37.Ke2 biedt betere kansen op behoud.

37… c5 38. Td1+ Ld4!?

Over deze zet zegt Lakdawala dat hij aan de ene kant de stelling wilde vereenvoudigen naar een waarschijnlijk winnend toreneindspel, maar dat hij wist dat de loper sterker was dan het paard. De complexere voortzetting
38… Kc7 39. Pa6+ Kc6 40. Pb8+ Kb7 41. Pd7 Ld4 42. Th1 Kc6 43. Pe5+ Kd5! geeft zwart echter winnend voordeel.

39. Pc2 Txh6 40. Pxd4 cxd4 41. Txd4+ Kc5 42. Td3

Is dit een blunder van wit? Moet zwart voor het pionneneindspel gaan?

42… Kc4?

Met deze zet verliest zwart een cruciaal tempo. Wits vorige zet is een slimme poging om zwart in de val te lokken. Na 42… Th3+ ?! 43. Ke2 Txd3?? 44. Kxd3 f6 45. Kc3 e5 46. Kd3! kan wit geen vrijpion creëren en is remise onvermijdelijk.

42… Th8! is daarentegen compleet winnend voor zwart 43. Ke3 Ta8 44. Tb3 Ta4! 45. Tc3+ Kb6 46. Tb3 Tc4 47. Kf3 Kc5 en er is geen verdediging tegen …Tc2, gevolgd door …Txa2.

43. Ke2 Th1 44. Tb3?

Hier is het principe laat de toren niet passief worden in toreneindspelen van toepassing. Wit moet actief spelen met 44. Td7! Ta1 45. Tc7+! een belangrijk tussenschaakje (45. Txf7 Txa2+ wint voor zwart) 45… Kd5 46. Tc2!
met deze zet maakt wit remise, zie bijvoorbeeld 46… Ke4? 47. a4! bxa4 48. Tc4+ Kd5 49. Txa4

44… Th8!

44… Ta1? 45. Tb2 met remise zoals aangegeven bij de vorige zet.

45. Tb4+ Kc5 46. Tb3 Ta8 47. Tc3+ Kb6 48. Ke3 Ta4!

Deze zet bindt wit aan het verdedigen van zijn zwakke pionnen.

49. f3

Deze zet maakt het zwart iets gemakkelijker. Ook na 49. Kf3 verliest wit, zie 49… Ka5! 50. Td3 Tc4 51. Ke3 Tc2
en nu verliest het pionneneindspel dat ontstaat na 52. Td2 Txd2 53. Kxd2 Ka4 54. Kc2 Kxa3 55. Kb1 b4 56. Ka1 b3.

49… f6 50. Td3 Kc5 51. Tc3+ Tc4 52. Kd3

Zwart staat nu voor de keuze om wel of niet het pionneneindspel in te gaan. Is dit winnend of niet? Overigens, in plaats van 52. Kd3 wint 52. Tb3 Tc2 voor zwart.

52… Txc3+!

Torenruil is de juiste voortzetting.

53. Kxc3 e5 54. fxe5

Het plan met 54. Kd3 werkt nu niet, omdat de pion niet meer op f2 staat, maar op f3 54… Kd5 55. Kc3 e4 56. Kd2 exf3 57. Ke3 Kc4 58. Kxf3 Kc3 59. Ke3 Kb2 60. Kd4 Kxa2 61. Kc5 Kxa3 62. Kxb5 Kb3 63. Kc5 Kc3 64. Kd5 Kd3 en wit is in zetdwang.

54… fxe5 55. Kd3 Kd5 56. a4

56. Kc3 e4 57. f4 Kc5 is opnieuw zetdwang.

56… bxa4 57. a3 f4

en wit geeft op, opnieuw vanwege zetdwang.

Met name de eindspelfase in deze partij toont aan dat het correct kunnen beoordelen van verschillende voortzettingen een niet te onderschatten vaardigheid is. Het is door middel van voorbeelden zoals deze partij dat Lakdawala de vereiste vaardigheden voor het behalen van de IM-titel eruit probeert te lichten. De lezer is echter vooral op zichzelf aangewezen om meer invulling te geven aan het bereiken van deze vaardigheden. Hoewel Lakdawala zijn eigen fouten ruiterlijk toegeeft, ontbreekt de diepgang die de lezer ertoe moet aanzetten zelf zijn eigen barrières te overwinnen. Dit boek is een goede aanzet om na te denken over de stappen die nodig zijn, maar het is geen handleiding voor het bereiken van de IM-titel.

Conclusie

Het behalen van een titel is voor velen een ambitieus doel om naar te streven. De grootmeestertitel is wellicht te hoog gegrepen, maar internationaal meester is door middel van hard werken zeker bereikbaar. Lakdawala toont in dit boek middels zijn eigen ervaring aan wat de vaardigheden zijn die een speler dient te bezitten om de volgende stap richting een titel te kunnen zetten. Met zijn kenmerkende stijl zet hij de lezer aan het werk om zelf aan de slag te gaan, waarbij hij zijn eigen tekortkomingen niet uit de weg gaat. Voor spelers die willen weten wat er nodig is om titelhouder te worden, biedt dit boek een goed aanknopingspunt.

Becoming an IM

• Auteur: Cyrus Lakdawala
• Publicatiedatum: 21 mei 2025
• Aantal pagina’s: 368
• Uitgever: Popular Chess
• ISBN: 9781836840220
• Sample pages
• Paperback: € 23,95
• Hardcover: € 29,95
• eBook: $ 21,79
• Bestellen

Aanvallen alsof het er niet toe doet hoe veilig je koning staat. Stukken offeren alsof materiaal geen rol speelt. Correct of niet correct, dat is van ondergeschikt belang. Alles om de vijandelijke koning mat te zetten. Dit is schaken zoals bijna elke schaker zou willen spelen.

Wellicht klinkt dit als het spel van de achtste wereldkampioen, Mikhail Tal. Dat klopt. Met zijn spel heeft hij velen geïnspireerd, waaronder zijn landgenoot uit Letland, Alvis Vitolins. Geen bekende naam voor de meesten van ons, maar met een speelstijl die sterk doet denken aan die van de Tovenaar van Riga.

Wie is deze Alvis Vitolins? Welnu, dit is zeker niet de minste speler. Zevenvoudig kampioen van Letland in de jaren 70 en 80, tevens winnaar van verscheidene toernooien in de Baltische staten. Daarnaast heeft hij zijn stempel gedrukt op meerdere openings­varianten, met name in het Siciliaans. Zijn nieuwtjes zijn zelfs door Tal toegepast in wedstrijden op het hoogste niveau. Kenmerkend voor zijn speelstijl zijn de vele gewaagde offers, bijvoorbeeld op b5 in het Siciliaans, in een tijd dat de openings­theorie nog lang niet zover ontwikkeld was als nu.

Om de buitenwereld zijn fraaie partijen niet te onthouden, hebben grootmeesters en tijdgenoten Lanka, Kengis, Klovans en Vitomskis dit boek met 25 van zijn beste partijen samengesteld. Zelf hebben ze het allemaal tegen Vitolins opgenomen, in de tijd dat hij op zijn hoogtepunt zat. Enige jaren na het overlijden van Vitolins in 1997 kwamen ze tot de conclusie dat zijn werk niet zonder meer verloren mocht gaan. Dit boek richt zich daarom vooral op zijn partijen. Een biografisch essay over het tragische levensverhaal van Vitolins is door Genna Sosonko in zijn boek Russian Silhouettes opgenomen.

Als opzet van het boek hebben de auteurs ervoor gekozen om de tien hoofdstukken in te delen naar openingen en openings­varianten waaraan Vitolins een aanzienlijke bijdrage heeft geleverd. Een paar korte hoofdstukken zijn gewijd aan onder andere de Aljechin­verdediging, het Spaans en het Nimzo-Indisch, maar de hoofdmoot betreft toch wel het Siciliaans. Elk van de partijen is voorzien van een uitgebreide analyse, waarbij ook in de verschillende varianten aanvullende partijen van Vitolins te vinden zijn. Stuk voor stuk zijn ze het naspelen zonder meer waard. Dikwijls ontstaat er een ongelijke materiaal­verhouding op het bord, wat gegarandeerd spektakel oplevert. Neem de volgende partij, waarin Vitolins een ongebruikelijk plan in de Caro-Kann toepast.

Vitolins, Alvis – Kivlans, Ivars

1. e4 c6 2. d4 d5 3. Pd2 dxe4 4. Pxe4 Lf5 5. Pg3 Lg6 6. h4 h6 7. Pf3 Pd7 8. h5 Lh7 9. Ld3 Lxd3 10. Dxd3 Dc7 11. O-O!? e6

12. De2

Een sterke zet, waarmee de dreigingen Pg3-f5 en d4-d5 (na een voorbereidend c2-c4) worden opgezet, evenals een mogelijk Pf3-e5. Als de koning naar de damevleugel vlucht, zal wit daar de pionnen opspelen.

12. c4 O-O-O 13. b4 Lxb4 14. Tb1 Ld6 15. Pe4 Pgf6 16. Pxd6+ Dxd6 17. Db3 b6 18. a4 en na a4-a5 vernietigde Vitolins de verdediging van de zwarte koning, Vitolins – Okhotnik, 1980.

In een eerdere partij tegen Mikhalchishin speelde Vitolins als volgt: 13. d5! Pc5 (13… Pb6 14. Le3 exd5 15. c5 [15. Df5+ Pd7 16. cxd5 Pe7 17. d6 Dxd6 18. Dxf7! +=] 15… Pc4 16. Ld4 met groot voordeel voor wit; 13… exd5 14. cxd5 Pdf6 15. Df5+ Kb8 16. dxc6 Pe7! += is minder erg voor zwart.) 14. Dd4 exd5 15. Lf4 dxc4! 16. Dxc4 (16. Lxc7 Txd4 17. Pxd4 Kxc7 18. Tac1 b5 met een gelijke, maar onduidelijke stelling.) 16… Ld6 17. Lxd6 Dxd6 en nu verkrijgt wit een klein voordeel met 18. Dxf7 Pf6 19. Dxg7 += waarna zwart geen compensatie voor de pion heeft.

12… Pgf6 13. Pe5 Ld6 14. Te1 O-O 15. c4 Tad8

15… c5!?

16. Lf4 c5 17. dxc5 Dxc5

17… Pxc5 18. Tad1 a5 19. Df3 met aanval.

18. Pd3 Dc7 19. Lxd6 Dxd6 20. Tad1 a5 21. b3 Pc5 22. Pe5 Db6 23. De3 Db4

De stelling is tamelijk gecompliceerd. Vitolins besluit met een pionoffer zijn stukken te centraliseren.

24. Pe2!? Pxh5

Na 24… Txd1 25. Txd1 Pxh5 krijgt wit aanvalskansen met 26. Pg4!?

25. Pd4 Pf6 26. Pec6 bxc6 27. Pxc6 Pg4 28. De2 Txd1 29. Pxb4 Txe1+ 30. Dxe1 axb4 31. Dxb4 Td8 32. Kf1 Pe4

Wits combinatie heeft geleid tot een ingewikkelde stelling, waarbij het de vraag is of wits verbonden vrijpionnen opwegen tegen de aanval die zijn koning te verduren krijgt.

33. f3 Pg3+ 34. Ke1 Pe3 35. Kf2 Pef5 36. De1!?

Wit speelt op winst. Na 36. Ke1 Pe3 zou zetherhaling gevolgd zijn.

36… e5 37. c5

37. Dxe5?? Td1 en wit gaat mat.

37… e4 38. fxe4 Td2+! 39. Kf3

39. Dxd2 Pxe4+ 40. Ke1 Pxd2 41. Kxd2 Kf8 42. a4 beviel Vitolins niet.

39… Td3+ 40. Kf2

40… Pd4?

Zwart overschat zijn stelling en had voor remise moeten gaan met 40…Td2+.

41. b4 Pc2?

Zwart had nog een praktische kans om de partij te redden met 41…f5!?.

42. Db1 Pxe4+ 43. Kg1 Td2 44. c6 Pc3 45. Db3 Pd4 46. c7

Hier had wit de winst kunnen forceren met 46. Dxc3 Pe2+ 47. Kh2 Pxc3 48. c7

46… Pce2+ 47. Kh2 Pxb3 48. c8D+ Kh7 49. Df5+ Kg8 50. Dc8+ Kh7 51. axb3 g6 52. b5

52. De8!?

52… Td5 53. g4 Txb5 54. Dc4

54. Dd7!

54… Tb7

55. b4

Na 55. Dxe2? Txb3 weet zwart te ontsnappen naar remise. Met de tekstzet begeleidt wit de b-pion naar de overzijde.

55… Kg7 56. b5 Pf4 57. Dc6 Tb8 58. b6 Pe6 59. Dd6 Tb7 60. Kg3 Kg8 61. Kf2 Kg7 62. Ke3 Kf6 63. Dc6 Te7 64. b7 Kg5 65. b8D Pd8+ 66. De4 Txe4+ 67. Kxe4 Pe6 68. Kf3 Kh4 69. Dh2+ 1-0

Zoals gezegd heeft Vitolins met name zijn stempel gedrukt op de ontwikkelingen in het Siciliaans. In de jaren 70 kwam de Sveshnikov-variant voor het eerst in beeld, waarbij in een partij tussen Peresypkin en Sveshnikov in 1973 wit voor het eerst een stuk offerde op b5. Vitolins voelde zich prima thuis in de complicaties die in het vervolg ontstaan, zoals de volgende partij laat zien.

Vitolins, Alvis – Katishonok, Nikolaj

1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 Pf6 5. Pc3 e5 6. Pdb5 d6 7. Lg5 a6 8. Pa3 b5 9. Lxf6

9. Pd5 Le7 10. Lxf6 Lxf6 11. c3 leidt tot een positioneel gevecht. De zet 9. Lxf6 biedt zwart de gelegenheid het centrum te versterken met 9… gxf6 en om veld g7 vrij te maken voor de loper. Het voordeel voor wit is dat de zwarte koningsvleugel is verzwakt en dat tactiek een grotere rol speelt in het partijverloop. Dit laatste past goed bij Vitolins’ stijl.

9… gxf6

Slaan met de pion is min of meer gedwongen, want na 9… Dxf6? 10. Pd5 Dd8 heeft zwart een tempo verloren, waardoor wit een sterk initiatief ontwikkelt. In 1977 speelde meervoudig kampioen van Letland Klovans tegen Klaman 11. c4 b4 12. Da4! Ld7 13. Pb5 axb5 14. Dxa8 Dxa8 15. Pc7+ Kd8 16. Pxa8 en wist zijn materiële voorsprong om te zetten in winst.

10. Pd5 f5

Zwartspelers die het offer op b5 niet vertrouwen kunnen hier opteren voor 10… Lg7 met het idee Pc6-e7, om daarna pas met f7-f5 door te gaan. Vitolins – Andrianov, Severodonetsk 1982 ging verder met 11. Ld3 Pe7 12. Pe3!? f5 13. g4!? fxg4 14. h3!? waarna de stelling na 14… gxh3 moeilijk te beoordelen is.

11. Lxb5

Op het eerste gezicht ziet 11. Pxb5?! axb5 12. Lxb5 er gevaarlijk uit voor zwart, maar Sveshnikov toonde aan dat 12… Lb7! 13. exf5 Ta5 14. a4 Txb5 15. axb5 Pd4 zwart het initiatief geeft, Chiburdanidze – Sveshnikov, Tashkent 1980.

11… axb5 12. Pxb5 Ta7?!

12… Ta4! is de huidige hoofdvariant. 13. O-O

(13. b4! is de sterkste voortzetting 13… Txb4 14. Pbc7+ Kd7 15. O-O Tb7 16. Dh5 Pe7 17. Dxf7 Kc6 18. Tab1 fxe4 19. Txb7 Kxb7 20. Tb1+ Kc6 21. Tb6+ Kc5 22. Tb3 Kc6 23. Tc3+ Kb7 24. Pxe7 Lxe7 25. Dd5+ Ka7 26. Da8+ en opgegeven, Shirov – Lautier, Monte Carlo 2000.)

13… Txe4 14. Pbc7+ Kd7 15. Dh5 Pe7! Zwart creërt een ontsnappingsroute voor zijn koning en dreigt een aanval op te zetten met …Tg8. 16. Dxf7 Kc6! 17. c4 Tg8! 18. Pb5?! (Een logischere voortzetting was 18. Pe6! Lxe6 19. Dxe6 Tg6 20. Pxe7+ Lxe7 21. Dxf5 Txc4 22. Tac1 d5! met onduidelijk spel, aldus Dorfman.) 18… Tg7! 19. Pxe7+ Dxe7 20. Dd5+ Kb6 Zwarts dreiging is nu 21…Txg2+ 22.Kxg2 Tg4+ 23.Kh1 Lb7. Wits onnauwkeurigheid op zijn 18e zet wordt nu op spectaculaire wijze afgestraft.

21. Dd3 Lb7 22. f3 d5!! 23. fxe4 (23. cxd5 Dc5+ 24. Kh1 Te3 25. Dxf5 Dxb5 -+) 23… dxc4! 24. De2 Lxe4 25. Tf2 Kxb5 26. a4+ Kb6 27. Dxc4 Dc5 28. De6+ Ka7 29. g3 Dd4 30. Kf1 Lc5 en wit gaf op, Vitolins – Sturua, 1978.

13. Pxa7 Pxa7 14. exf5 Lxf5 15. Df3 Le6 16. Pf6+ Ke7 17. Pd5+ Lxd5 18. Dxd5 Lh6 19. O-O

19… Db6

Ook na 19… Da8 20. Dc4 Tg8 21. g3 Tg6 22. a4 Kf8 23. Tfd1 is wit in het voordeel, met dank aan de verbonden vrijpionnen.

20. Tad1 Tc8 21. c3 Pb5 22. De4 Tg8 23. Td3

23. a4! Pc7 24. b4 +/- is de sterkste voortzetting; 23. Dxh7? Tg6 is geen goed vervolg, omdat de witte dame nu buitenspel staat.

23… Tg6 24. Tg3 Lf4 25. Txg6 hxg6 26. g3

Wit is consistent in het voortzetten van zijn plan, maar 26. Td1 was beter.

26… Lg5 27. a4 Pc7 28. b4 f5 29. De2 Da7

29… e4!? 30. a5 Dc6 had zwart nog kans op redding gegeven.

30. a5 f4?

Een antipositionele zet. Normaal gesproken is het beter om de pionnen niet op de kleur van het veld van de loper te zetten.

31. Tb1

Met 31. Dd3! had wit direct kunnen winnen.

31… fxg3 32. hxg3 Pd5 33. Dd3 Da8 34. Td1 1-0

Een indrukwekkende partij waarin Vitolins met een langetermijnoffer zijn tegenstander langdurig onder druk zet. Zoals dit voorbeeld wellicht laat zien, heeft de tijd ondertussen niet stilgestaan en zijn varianten als deze inmiddels behoorlijk uitgeplozen, al dan niet met behulp van engines. Hoewel dit boek oorspronkelijk in Letland is uitgebracht in 2008, is deze Engelstalige versie pas in 2021 uitgekomen. De analyses lijken daarbij geen update te hebben gekregen, wat betekent dat met de engine ongetwijfeld de nodige verbeteringen kunnen worden aangewezen. Dit betekent echter niet dat liefhebbers van aanvallend spel de schoonheid van de partijen niet zullen waarderen.

Conclusie

The Livonian Knight is een fraai eerbetoon aan de voor velen onbekende Letse topspeler Alvis Vitolins. Zijn manier van aanvallen in de stijl van Tal heeft spectaculaire overwinningen opgeleverd, die op levendige wijze door zijn Letse tijdgenoten zijn vastgelegd in dit boek. Liefhebbers van gewaagde offers vinden in dit boek een mooie aanvulling op hun collectie, terwijl spelers die op zoek zijn naar varianten om hun volgende tegenstander mee te verrassen met dit boek interessante ideeën kunnen opdoen.

The Livonian Knight: Selected Games of Alvis Vitolins

• Auteurs: Zigurds Lanka, Edvins Kengis, Janis Klovans en Janis Vitomskis
• Publicatiedatum: 27 april 2021
• Aantal pagina’s: 130
• Uitgever: Elk and Ruby
• ISBN: 9785604560778
• Sample pages
• Paperback: € 16,95
• Bestellen

Stukken ruilen, hoe moeilijk kan het zijn? In materieel opzicht kun je er toch niet minder van worden? Bovendien, als je een pion voor staat, kan het vast geen kwaad om met stukkenruil een stapje dichter bij een winnend eindspel te komen.

Maar dan het eeuwige dilemma, is het nu wel of niet een goed idee om het paard tegen de loper te ruilen? Is dit een eindspel uit de categorie goed paard tegen slechte loper? Zoveel vragen en ondertussen tikt de tijd langzaam maar zeker weg.

Een slechte beslissing is snel gemaakt, maar volgt soms ook na lang wikken en wegen. Het ene moment is het beter om stukken op het bord te houden, het andere moment is afruil naar een winnend eindspel mogelijk. Achteraf is het vaak eenvoudig om te kunnen stellen wat de juiste beslissing is. Tijdens de partij is het een heel ander verhaal.

Over de dilemma’s die bij stukkenruil komen kijken is tot nu toe opmerkelijk weinig geschreven in de schaakliteratuur. Jacob Aagaard en Renier Castellanos verkennen met hun nieuwste boek Mastering Chess Exchanges dit onontgonnen terrein. Hoewel er andere boeken bekend zijn met dit thema, zijn deze vaak gericht op het afruilen naar een winnende stelling of een winnend eindspel. Dit boek daarentegen richt zich op de positionele aspecten en overwegingen die bij stukkenruil komen kijken.

In de basis is dit boek volgens de auteurs een opgavenboek. Daarentegen worden de eerste 100 pagina’s benut voor het uitleggen van de verschillende thema’s die aan de orde komen. Dat begint bij evaluatie van stukken en het wel of niet vasthouden van de spanning in een stelling. Vervolgens gaan de auteurs in op structurele aspecten van de stelling, zoals zwakke velden. Strategische thema’s zoals het vechten voor open lijnen en doorbraken worden besproken, evenals dynamische thema’s zoals het ruilen van aanvallers of verdedigers. In het bijzonder wordt er aandacht geschonken aan thema’s in het eindspel. Na deze voorbereiding, waarin de lezer al stevig op de proef wordt gesteld, volgen 365 opgaven met toelichting.

Om een indruk te krijgen van de thema’s die Aagaard en Castellanos aanhalen, is dit een instructief voorbeeld uit het hoofdstuk over strategische zwaktes. De auteurs leggen de volgende keuze aan de lezer voor. Moet wit gaan voor de structuur in het bovenste diagram, of voor de structuur in het onderste diagram? Een van deze beide structuren is gunstiger voor wit, de andere is beter voor zwart.

Moet wit gaan voor optie A?

Of voor optie B?

Het antwoord op dit vraagstuk komt terug in de volgende partij, waarin goede en slechte lopers worden besproken.

Hakobyan, Aram – Antipov, Mikhail

1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 Pf6 4. d3 Lc5 5. Lxc6 dxc6 6. Pbd2 b6 7. Pc4 Pd7 8. O-O f6 9. c3 La6 10. b4

Het interessante vraagstuk is op het bord gekomen. Zwart heeft de keuze tussen de structuur die ontstaat met … Ld6 Pxd6+ cxd6 en … Lxc4 dxc4 Ld6. Voor de eerste structuur valt te zeggen dat zwart zijn goede loper behoudt en het potentiële probleem met de dubbelpionnen oplost. De tweede structuur heeft als voordeel dat wit ook wordt opgezadeld met dubbelpionnen en de loper op d6 een goede verdediging biedt wanneer wit met een pion wil doorbreken.

Optie A is in wits voordeel. Een confrontatie op de zwarte velden is onvermijdelijk en omdat wit de enige is met een zwartveldige loper, speelt hem dit in de kaart. De loper op a6 is minder effectief dan op e6. In de nabije toekomst gaan de zwaktes op de witte velden rondom de zwarte koning een rol spelen, waarbij de loper geen verdedigende rol kan spelen.

Optie B is in zwarts voordeel. In dit geval heeft zwart een solide stelling en hoewel de loper slecht staat, is hij nuttig. Een doorbraak van wit zal via de zwarte velden gebeuren, waarna de loper zal worden geactiveerd. Alleen wanneer wit ervoor kiest om niet op winst te spelen, heeft zwart moeite om zelf tot winstkansen te komen.

10… Ld6?

10… Lxc4! is de juiste keuze. Merk op dat na 11. bxc5 Lf7 wits pionnenstructuur is verslechterd en de zwarte loper zich beter heeft weten te positioneren.

11. Ph4?

11. Pxd6+! is nog altijd de juiste beslissing.

11… g6?

11… Lxc4!

12. Lh6?

Om aan te geven hoe wit zijn voordeel kan uitbouwen, geven de auteurs de volgende reeks: 12. Pxd6+! cxd6 13. Lh6 De7 14. Te1 O-O-O 15. a4 Kb8 16. Dd2 Pf8 17. c4 Wit heeft een groot strategisch voordeel. Een aanval op de zwarte koning staat op de planning.

12… De7

12… Lxc4!

13. g3

13. Db3 is een sterkere voortzetting. Als zwart op c4 slaat, houdt wit zijn structuur in stand door met de dame terug te nemen.

13… De6

13… Lxc4!

14. Db3

14. Pxd6+!? is nog altijd een redelijk alternatief. Na 14… Dxd6! heeft zwart een meer solide structuur dan na terugnemen met de pion.

14… Lxc4! 15. dxc4 a5

Dit ziet eruit als een zet die op de automatische piloot is gespeeld. 15… c5!? is intuïtief een redelijk alternatief. Zwart kan ook flexibel blijven met 15… Kf7! 16. Tad1 Thd8 waarna zijn stelling zich veel eenvoudiger laat spelen.

16. c5! Dxb3 17. axb3

17… bxc5?

Een curieuze concessie. Het is goed mogelijk dat zwart in zijn berekeningen iets over het hoofd heeft gezien. Elke grootmeester zou 17… Le7! spelen, met als mogelijk vervolg 18. bxa5?! Pxc5! 19. axb6 Kd7! De witte pionnen op de damevleugel vallen en wit moet erg nauwkeurig spelen om de balans te bewaren.

18. bxa5

De structuur is zeker prettig voor wit nu.

18… Kf7 19. Ld2 Ta7 20. Ta3 Tb8

21. Pg2

21. c4! zou het veld d4 verzwakken, waar het zwarte paard naartoe wil. Zelfs wanneer het paard daar komt, dan nog is zwart niet uit de problemen. De loper op d6 is verschrikkelijk en de vrije a-pion van wit gaat op termijn een rol spelen.

21… c4! 22. b4 c5

In het vervolg slaagt zwart erin alles op de damevleugel af te ruilen en eindigt de partij na 76 zetten in remise. In feite heeft wit in deze stelling al bijna geen kans meer op winst.

Het volgende instructieve voorbeeld geeft een indruk van het opbouwen en vasthouden van de spanning in een stelling.

Steingrimsson, Hedinn – Stefansson, Hannes

1. d4 Pf6 2. c4 e6 3. Pc3 Lb4 4. Dc2 d5 5. cxd5 exd5 6. Lg5 h6 7. Lh4 Pc6 8. e3 g5 9. Lg3 h5 10. Lb5 h4 11. Le5 O-O 12. h3 Pe4!?

Objectief gezien geen slechte zet, maar eerst slaan op e5 was praktischer.

13. Lh2 Lf5 14. Ld3

14… Te8?

Om zijn actieve spel voort te zetten, had zwart 14… La5 15. a3 b5! moeten spelen, met grote complicaties. Volgens de engine is de stelling ongeveer gelijk, maar vanuit menselijk oogpunt is het lastig om tot een oordeel te komen.

15. Pe2 Ld6 16. Lxd6 Dxd6

17. a3?

Wit kan in het voordeel komen met 17. Lxe4! met het idee 17… dxe4 18. a3 Tad8 19. g3! waarmee wit een veld creërt voor het paard, lijnen worden geopend voor de torens, terwijl zijn koning veilig kan worden opgeborgen op de damevleugel.

17… Tad8?

17… Pxc3! was noodzakelijk.

18. Pb5?

18. Lxe4! werkt ook nu nog.

18… De7 19. O-O a6 20. Pbc3 Df6

21. f3?

Wit heft de spanning op, ten koste van een verzwakking van zijn pionnenstructuur. 21. Tac1! zou de spanning hebben bewaard, met als dreiging Pxe4 dxe4 Lxa6!. 21… Td6 22. b4 stelt wit in de gelegenheid om met de pionnen op de damevleugel op te rukken. Het is niet eenvoudig voor zwart om door te breken op de koningsvleugel.

21… Pxc3 22. bxc3 Lxd3 23. Dxd3 Pa5

Hierna heeft zwart eenvoudig spel, maar 23… De6! was een kleine verbetering. Hierna gaat zwart verder met het herpositioneren van zijn paard.

24. Tfe1 Te6 25. Pc1 c5 26. Ta2 cxd4 27. cxd4 b5 28. Pb3 Pc4 29. Tae2 Te7 30. Pc5 Tde8 31. Kh1 Kg7 32. Db3

32. e4 met kansen voor beide spelers.

32… Dd6

Zwart mist hier een fantastisch idee met 32… g4!? 33. hxg4 h3 34. Dd3 a5!? Wit staat onder druk, maar zou met een paar accurate zetten de stelling onder controle kunnen houden. De vraag is alleen of het spelen van accurate zetten in de praktijk ook altijd mogelijk is.

33. a4 bxa4 34. Pxa4 Dg3 35. Dd3?

35. Dc3 was beter. Zwart heeft nu een prachtig vervolg voor handen.

35… g4?

35… Pxe3! 36. Txe3 g4!! is een fantastische manier om tot winst te komen. 37. hxg4 [37. Txe7 Dxe1+ 38. Txe1 Txe1+ 39. Kh2 g3# is een fraai matbeeld.] 37… h3! 38. gxh3 Th8 en zwart wint.

36. fxg4 Pxe3 37. Kg1 Df4 38. Pc5 a5 39. Pb3?

Een typische fout als gevolg van tijdnood. Wit staat al geruime tijd onder druk en geeft zwart opnieuw een kans. 39. Tf2 Dg3 40. Tfe2 om op zetherhaling aan te sturen was beter.

39… a4?

Zwart kan winnen met 39… Pxg2! waarna de torens worden afgeruild en hij het paard op b3 wint met een schaakje op g3.

40. Pd2 a3?

Zwart mist een directe winst met 40… Pc2!

41. Pf1! Pxg2 42. Kxg2 Txe2+ 43. Txe2 Txe2+ 44. Dxe2 Dxd4 45. Pe3 Db2

46. Pc2?

Het paard staat hier ongelukkig. Om de spanning te behouden, moet wit de koning dichterbij brengen. Na 46. Kf3 hoeft wit niet te verliezen.

46… a2 47. Kf2 Dc3 48. Dd1 d4?

48… Dxc2+ 49. Dxc2 a1D gevolgd door …De5 en zwart consolideert zijn voordeel.

49. Ke2 Kg8

49… Dxc2+ 50. Dxc2 a1D 51. Kd3 wint nu niet voor zwart, omdat de witte koning de d-pion onder controle houdt.

50. Dd3 Dc5 51. De4 Kg7 52. Kd1 Dc4 53. De5+ f6 54. De7+ Kg6 55. De4+ Kh6 56. Df5 Dc6 57. Df4+ Kg6 58. Dxd4 Dh1+ 59. Kd2 Dxh3 60. De4+ Kh6 61. Df4+ Kg7 62. Dc7+ Kg6 63. Da5?

Deze zet geeft zwart toch nog een kans op winst. 63. Dc4 is een voorbeeldzet waarmee wit de stelling in evenwicht houdt. Hij heeft een schaakje op g8.

63… Dh2+ 64. Kd3

64… Dd6+?

Zwart krijgt opnieuw een kans om te winnen, nu met 64… Dg3+ 65. Kd2 [Met 65. Kc4 biedt wit meer weerstand, maar op de lange termijn moet zwart kunnen winnen met 65… Dxg4+] 65… Dd6+ 66. Kc1 Df4+!
haalt de pion op met schaak, of wint onmiddelijk met 67. Kb2 De5+

65. Pd4 Dg3+ 66. Kc4 1/2-1/2

Aagaard en Castellanos gaan in het vervolg verder met een reeks van in totaal 365 opgaven, verdeeld over 5 hoofdstukken, waarvan het niveau in het laatste hoofdstuk oploopt tot het toepasselijke Bloody Difficult! Voor elk van de opgaven wordt gebruik gemaakt van het multiple choice format. Dit eerste voorbeeld geeft een goede indruk van wat de lezer kan verwachten.

Mendonca, Leon Luke – Kotronias, Vasilios

Moet wit voor dameruil gaan met 46. Dg5 of met 46. Kh2 de koning terugbrengen?

De volgende opgave is er een uit het hoofdstuk Complexe Opgaven. Met deze titel doen de auteurs de inhoud zeker niet tekort, dus de lezer is bij deze gewaarschuwd. Om over Bloody Difficult! maar niet te beginnen…

Carlsen, Magnus – van Foreest, Jorden

Moet wit torens ruilen of niet?

Dit laatste voorbeeld geeft wel aan dat het ook voor de sterkste spelers niet altijd eenvoudig is om stellingen juist te beoordelen. De opgaven die volgen zijn van een vergelijkbaar hoog niveau. Dit boek is daarom zeker niet weggelegd voor de gemiddelde clubspeler, hoewel dit niet betekent dat ook deze categorie spelers niet van de fraaie voorbeelden kan genieten.

Conclusie

Stukkenruil is een onderbelicht thema in de schaakliteratuur. Aagaard en Castellanos hebben hier verandering in gebracht met dit boek. Met grote zorgvuldigheid hebben ze een fraaie reeks met opgaven samengesteld, voorzien van de verschillende facetten die bij het ruilen van stukken komen kijken. Voor sterke spelers die op zoek zijn naar manieren om de volgende stap te kunnen zetten, is dit boek een uitstekend hulpmiddel.

Mastering Chess Exchanges

• Auteurs: Jacob Aagaard en Renier Castellanos
• Publicatiedatum: 12 maart 2025
• Aantal pagina’s: 368
• Uitgever: Quality Chess
• ISBN: 9781784832452
• Sample pages
• Paperback: € 27,99
• Hardcover: € 32,99
• eBook: € 21,99
• Bestellen

1.e4 Gelukkig, vandaag geen slaapverwekkend Londen-systeem. Laten we wit eens goed aanpakken met het Siciliaans.

1…c5 2.c3 Oh nee, niet wéér de Alapin-variant. Al mijn voorbereiding op een spannende Siciliaan kan weer de prullenbak in…

Komt dit scenario u bekend voor? U hebt de nodige uren besteed aan het bestuderen van alle scherpe voortzettingen die in bijvoorbeeld de Najdorf-variant kunnen ontstaan en dan komt wit met de zoveelste anti-Siciliaan op de proppen. Geen scherpe open Siciliaan en toch weet wit met een voordeeltje uit de opening te komen. Sterker nog, als zwart niet oplet, kan het alsnog gauw gebeurd zijn.

Maar wat te doen met al die verschillende zijvarianten die wit kan kiezen tegen het Siciliaans? Daarvoor heeft grootmeester Daniel King met zijn nieuwste boek King’s Anti-Sicilians for Black een oplossing. Middels de nodige jaren ervaring met scenario’s zoals het bovenstaande heeft hij een repertoire ontwikkeld waarmee zwart vol vertrouwen de strijd kan aangaan wanneer wit kiest voor een van de vele zijvarianten van het Siciliaans, zoals de Rossolimo-variant, het gesloten Siciliaans, het Morra-gambiet, noem maar op.

Een kleine kanttekening hierbij. Het repertoire dat door King wordt voorgesteld, is bedoeld voor spelers die normaliter 2.Pf3 beantwoorden met 2…Pc6. Het boek sluit hiermee perfect aan op zijn vorige boek King’s Kalashnikov Sicilian, waarover u hier een recensie kunt vinden. Net als dat boek is dit boek, uitgegeven door New In Chess, oorspronkelijk gebaseerd op een Chessable course. De praktische aanpak die in King’s Kalashnikov Sicilian wordt voorgesteld, vindt u ook nu terug. Dat wil zeggen, in het eerste deel van het boek volgt een serie modelpartijen waarin de verschillende varianten voorbijkomen. Volgens King is dit de geijkte manier om de onderliggende strategie achter de opening onder de knie te krijgen. In het tweede deel van het boek bespreekt King zijn repertoire tegen de verschillende varianten, beginnende bij de Rossolimo-variant, om uiteindelijk te eindigen bij de meer obscure varianten, waaronder 2.Pa3.

Over al die zijvarianten, dat blijken er best nogal wat te zijn. Genoeg voor King om 280 bladzijden mee te vullen. Waar King’s Kalashnikov Sicilian handig gebruik maakt van heldere thema’s zoals de ‘Bad Bishop Bounce’, de ‘Breakout Bishop’ en ‘Liberation Station’ om de openingsconcepten in de Kalashnikov te onthouden, is dat met de grote verscheidenheid aan anti-Sicilianen minder vanzelfsprekend. Eén duidelijk thema komt wel prominent terug: the Trojan Horse, oftewel het paard dat zwart naar d4 speelt. Dit paard biedt vaak een aanknopingspunt voor het zwarte tegenspel. De volgende modelpartij geeft een goed voorbeeld van hoe zwart volgens King de Rossolimo-variant het beste kan aanpakken.

Karjakin, Sergey – Topalov, Veselin

1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 Pf6

Dit is King’s aanbeveling tegen de Rossolimo-variant. Het idee achter deze zet is dat wit niet in de gelegenheid wordt gesteld om een sterk centrum met c3 en d4 op te zetten.

4. Pc3 g6 5. Lxc6

Hier zijn 5.0-0 en 5.e5 goede alternatieven die door King in zijn repertoire besproken worden.

5… dxc6

Door terug te slaan met de d-pion kan de witveldige loper snel worden en ontwikkeld en maakt zwart zich op voor tegenspel via de halfopen d-lijn.

6. h3 Lg7 7. d3 O-O 8. Le3 b6 9. Dd2 e5

Als wit e4-e5 niet doorzet, claimt zwart ruimte in het centrum. Op 10.Pxe5 volgt 10…Pxe4, wat prima is voor zwart.

10. Lh6 Dd6 11. Lxg7 Kxg7 12. O-O-O

Door lang te rokeren verscherpt wit het spel. De praktijk heeft uitgewezen dat zwart voldoende tegenwicht heeft in het centrum en dat zijn koning veilig staat.

12… a5 13. g4 a4 14. Pe2 Ta7

Een ongebruikelijk plan van Topalov. Zwart kan ook meer voor hand liggend spelen met 14… b5 15. Pg3 b4 16. Dg5 Te8 17. Pd2 a3, Shirov – Leko, Dortmund 2002, gewonnen door zwart.

15. Pg3 Te7

Het idee achter deze manoeuvre is dat de e-pion wordt gedekt en dat de toren een handige verdediger blijkt te zijn op de zevende rij wanneer wit vol op de koningsaanval speelt.

16. g5

Het paardoffer is zeker een zet om rekening mee te houden: 16. Pf5+ gxf5 17. gxf5 Dit ziet er gevaarlijk uit, maar zwart verdedigt zich met 17… Pg8! Het paard dekt f6 en h6 en biedt de koning bescherming. 18. Thg1+ Kh8 19. Tg4 f6 Zwart heeft alle potentiële zwakke velden gedekt en is veilig.

16… Pe8 17. Dc3

17. Tdg1 a3 18. b3 f6 was een betere optie voor wit, maar met zijn laatste zet probeert zwart de zwakke velden op de f-lijn uit te buiten.

17… Pc7 18. Tdf1

Om de potentieel zwakke f-pion te dekken, maar deze passieve zet geeft aan dat het de verkeerde kant op gaat voor wit.

18… Pb5 19. Dd2 a3

Hiermee creëert zwart zwaktes rondom de witte koning.

20. b3 f6 21. c4

21. gxf6+ Txf6 22. Pe1 Dd4 en wit zit in de problemen.

21… Pd4

Het Trojaanse paard! Vaak eindigt er een zwart paard op d4, soms via Pg8-f6-g4-h6-f5-d4, anders via Pg8-f6-d5-c7-e6-d4 en in deze partij via b5.

22. gxf6+ Txf6

Vanaf hier is er praktisch geen houden meer aan.

23. Pe1 Pf3 24.De3 Pxe1 25. Txe1 Tef7 26. Thg1 Tf3 27. Ph5+ Kh8 28. Dh6 Dxd3 29. Te3 Txe3 30.
fxe3 Dc3+ 31. Kd1 Da1+

En hier gaf wit op. Na 32. Ke2 Db2+ 33. Kd1 Db1+ 34. Kd2 (34. Ke2 Dc2+ 35. Ke1 Df2+ en zwart wint materiaal.) 34… Tf2+ 35. Kc3 Dc2# staat wit zelfs mat.

Over King’s keuze tegen de Alapin-variant (2.c3) heeft hij naar eigen zeggen veel opmerkingen ontvangen, die niet uitsluitend positief zijn. Zwart geeft namelijk met 2…e6 wit de keuze om over te stappen naar de doorschuifvariant van het Frans. Wacht even, zwart wil toch Siciliaans spelen, geen Frans? King kan zich in het commentaar vinden, maar weerspreekt dit door aan te geven dat zwart na 2.c3 sowieso niet zijn gewenste open Siciliaan krijgt en dat de reguliere antwoorden 2…d5 en 2…Pd5 wit teveel in de kaart spelen. Met 2…e6 blijft er meer dynamiek in de stelling behouden. Deze partij van Carlsen toont aan wat hij bedoelt.

Kosteniuk, Alexandra – Carlsen, Magnus

1. e4 c5 2. Pf3

2. c3 e6 3. d4 d5 4. exd5 exd5 5. Pf3 is de zetvolgorde die in het repertoire wordt behandeld. Merk op dat met 4.e5 de doorschuifvariant van het Frans op het bord staat.

2… e6 3. c3 d5 4. exd5 exd5 5. d4 Pc6

King’s hoofdvariant tegen de Alapin.

6. Lb5 Ld6 7. O-O Pf6

7… Pe7 8. dxc5 Lxc5 9. Pbd2 O-O is standaard en prima speelbaar voor zwart. De tekstzet is iets aanvallender.

8. dxc5 Lxc5 9. Pd4 O-O

9… Ld7 10. Te1+ is beter voor wit. De stelling na 9…0-0 wordt uitgebreid behandeld in het repertoire.

10. Le3

Dreigt op c6 te slaan, gevolgd door slaan op c5. Het alternatief 10. Pxc6 bxc6 11. Lxc6 Pg4! is zeer goed voor zwart.

10… Dd6

Een standaardzet in dit type stelling, waarmee zwart een belangrijke diagionaal claimt. 10… Pg4 is zoals King aantoont nog sterker.

11. h3 Lb6 12. Pd2 Pxd4

12… Lc7 13. P2f3 Te8 is ook mogelijk, met druk.

13. cxd4

13. Lxd4? Lxd4 14. cxd4 Db4 verliest een pion.

13… Lf5

Merk op dat de zwarte lichte stukken duidelijk beter gepositioneerd zijn dan die van wit.

14. Pf3 Tac8 15. Ld3 Pe4 16. Db3 Tce8 17. Pe5 f6 18. Pf3

De paarduitval heeft weinig effect gehad. Met de witte dame op de damevleugel onderneemt zwart nu actie op de koningsvleugel.

18… g5 19. Tfc1 h5 20. Pd2 Kg7 21. Lxe4

Dit versnelt de zwarte aanval juist.

21… Lxe4 22. Pxe4 Txe4 23. a4 Tf7 24. Tc8 Lc7

25. Tc1

25. g3 h4 en de koningsstelling wordt opengebroken.

25… Dh2+ 26. Kf1 Lf4

26… Dh1+ 27. Ke2 Dxc1 wint de toren, maar Carlsen heeft iets anders gespot.

27. Dxd5 Dh1+ 28. Ke2 Dxg2 29. Kd1 Df3+ 30. Kc2 Txe3 31. fxe3 Dxd5 0-1

De volgende partij geeft een goed voorbeeld van hoe zwart de typische betonnen stelling van wit aanpakt die in de meer gesloten structuren kan ontstaan.

Rahman, Mohammad – Giri, Anish

1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. Pc3

Wit stelt d2-d4 uit en houdt zwart in het ongewisse. Wordt het een open of een gesloten Siciliaan? Op 3…g6 kan wit 4. d4 spelen, waarna na ruil op d4 de drakenvariant op het bord staat. Aangezien deze variant ook het nodige huiswerk vereist, heeft King een praktisch alternatief.

3… e5 4. Lc4 Le7

4… Pf6 5. Pg5 is ongelukkig voor zwart, daarom moet de loper eerst worden ontwikkeld.

5. d3 d6 6. Pd2

Wit wil het paard omspelen om d5 nog steviger in handen te krijgen. 6.0-0 is het alternatief.

6… Pf6 7. Pf1 Lg4

Deze kenmerkende loperuitval komt in King’s Kalashnikov terug als de ‘Poke’. Wit wil zijn dame niet naar d2 spelen, maar het opspelen van de f-pion verzwakt de witte koningsstelling lichtjes.

8. f3 Le6

Dit is dé plek voor de loper, waarmee d5 wordt gedekt en na ruil op e6 de pion de belangrijke velden d5 en f5 dekt.

9. Pe3 O-O 10. Pcd5

10. O-O Tb8 wordt door King in het repertoire behandeld.

10… a6 11. c3

Op 11.a4 volgt 11…b5 of 11…Pb4 met tegenspel.

11… b5 12. Pxf6+ Lxf6 13. Ld5 Dd7

Deze stelling lijkt op een anti-Marshallvariant van het Spaans, waarbij in dit geval de pion op f3 de witte dame in de weg staat en de a7-g1 diagonaal is verzwakt.

14. O-O Tab8 15. Ld2 Lg5

De ‘Breakout Bishop’! Deze loperzet komt veelvuldig terug in de Kalashnikov. Met deze zet vecht zwart over de controle van d5.

16. Pf5 Lxd5 17. Lxg5 Le6 18. Pe3 f6 19. Lh4 d5

Zwart heeft inmiddels een behoorlijk ruimtevoordeel opgebouwd en zet nu door.

20. exd5 Lxd5 21. Lf2 Tfd8

De druk op de d-lijn wordt opgebouwd en wit heeft geen tegenspel.

22. De2 Lf7 23. Pc2 Lg6 24. Pe1 Dd5

24… Lxd3 25. Pxd3 Dxd3 26. Dxd3 Txd3 27. Lxc5 zou het wit een stuk eenvoudiger maken om de stelling te verdedigen. Zwart houdt de druk erop.

25. Le3 Tb7 26. f4

Een vrij kansloze poging om alsnog tot activiteit te komen.

26… exf4 27. Txf4 Te7 28. Df2 Tde8 29. c4 bxc4 30. dxc4 De6 31. Ld2 Pd4

De zwarte stukken staan superieur. Ook een kwaliteitsoffer kan wit niet redden.

32. Txd4 cxd4 33. Dxd4 Td7 34. Dc3 Ted8 35. Pf3 Td3 36. Te1 Dd7 0-1

Zo heeft King voor elke zijvariant tegen het Siciliaans een passend antwoord. Wat opvalt is dat zwart in alle gevallen dynamisch en praktisch tegenspel krijgt. Dat gaat soms ten koste van een pion of zelfs meer, waarbij de compensatie niet altijd even vanzelfsprekend is. King’s advies is om vooral de varianten uit te proberen. Daarvoor vereisen sommige van zijn suggesties wel wat meer studie. Met name de varianten tegen de Alapin, waarin zwart de switch maakt naar het Frans, laten zich niet uit zichzelf spelen. Daarentegen valt er vanuit psychologisch oogpunt zeker wat voor deze keuze te zeggen. In plaats van een rustige Alapin wordt wit opeens geconfronteerd met een potentieel scherpe tegenaanval.

Conclusie

Liefhebbers van het open Siciliaans worden op clubniveau regelmatig geconfronteerd met een van de vele anti-Siciliaanse varianten. King laat met zijn nieuwste boek zien dat er ook in deze varianten nog genoeg te halen valt voor zwart. Met praktische aanbevelingen en een dosis humor presenteert hij een repertoire waarbij dynamisch en actief tegenspel centraal staat. Samen met zijn boek King’s Kalashnikov Sicilian biedt King een volledig repertoire voor het Siciliaans waar menig speler veel plezier aan zal beleven.

King’s Anti-Sicilians for Black

• Auteur: Daniel King
• Publicatiedatum: 6 november 2024
• Aantal pagina’s: 280
• Uitgever: Chessable
• ISBN: 9789083434988
• Sample pages
• Hardcover: €29,95
• eBook: €21,99
• Bestellen

Openingsboeken, ze zijn er in vele soorten en maten. Van korte en bondige introducties over wat te spelen na 1.e4, tot vuistdikke exemplaren over obscure varianten met talloze bijbehorende zijvarianten. Voor de een zijn ze een verschrikking, voor de ander een uitgelezen mogelijkheid om zijn of haar tegenstander te verrassen met een diepzinnig nieuwtje. Op clubniveau wordt spelers veelal aangeraden om niet teveel tijd aan openingen te besteden. Waarom vijftien zetten theorie stampen om iets beter uit de opening te komen, om vervolgens op zet 25 door een simpele combinatie een stuk te verliezen? Ga vooral juist tactiek oefenen, dat is veel effectiever en nog leuker ook.

Helemaal mee eens, dit advies. Alleen helpt het niet echt wanneer je vanuit de opening al in een slechte stelling bent beland. Enige mate van openingskennis is onontbeerlijk, hoe hard sommige spelers ook beweren nooit iets aan openingen te doen en toch een rating van 1800 hebben weten te bereiken. Hoe krijg je dan een speelbare stelling zonder talloze uren aan openingstheorie te moeten besteden? Grootmeester Daniel King heeft een antwoord in de vorm van King’s Kalashnikov Sicilian. Dit openingsboek, gericht op de Kalashnikov-variant van het Siciliaans, biedt een praktische oplossing om 1.e4 met het Siciliaans te lijf te gaan. Dat alles in net geen 200 pagina’s, dat is te overzien. Overigens goed om te vermelden dat dit boek, uitgegeven door New In Chess, oorspronkelijk is gebaseerd op een Chessable course. Wie de voorkeur geeft aan het bekijken van videolessen kan daarom bij Chessable terecht.

Voor wie Daniel King niet kent, op zijn YouTube-kanaal PowerPlayChess heeft hij een zeker voor schaakbegrippen behoorlijk aantal volgers (ruim 100.000), waarin met enige regelmaat partijen voorbijkomen met de Kalashnikov. Wat hem naar mijn mening onderscheidt van de meeste andere commentatoren of streamers, is zijn heldere en enthousiaste uitleg van een partij op een beheerst tempo, voorzien van herkenbare begrippen, in begrijpelijk Engels. Presenteren en schrijven zijn daarentegen een vak apart, wat de vraag oproept in hoeverre King dit ook in zijn boek voor elkaar weet te krijgen. Om alvast een voorzet te geven: absoluut!

Over naar de inhoud. De Kalashnikov-variant van het Siciliaans staat op het bord na 1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 e5

Zwart dwingt met zijn laatste zet wit tot het maken van een keuze: waar moet het paard naartoe? Verrassend genoeg biedt alleen 5. Pb5 wit een serieuze kans op voordeel. Na alle andere zetten kent zwart weinig problemen. Voordat King ingaat op de verschillende varianten, presenteert hij in het eerste deel van het boek 20 modelpartijen met de Kalashnikov, met daarin uitleg over de strategie die bij de opening komt kijken. Hij stelt dat alleen door het bekijken van volledige partijen je een idee krijgt waar het in de opening om draait. In het tweede deel komt dan de theorie aan de orde, beginnende bij alle varianten waarin wit geen 5. Pb5 speelt, om vervolgens meer de diepte in te duiken na 5. Pb5 d6 6. P1c3 en alternatieve zesde zetten voor wit. Om de aanpak van King te volgen, laten we er een tweetal modelpartijen bijpakken, van niet de minsten.

Nepomniachtchi, Ian – Carlsen, Magnus

1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 e5 5. Pb5 d6 6. P1c3 a6 7. Pa3 Le7 8. g3 Pf6 9. Lg2 b5

Een goede zet, maar het was ook mogelijk om 9…Lg4 te spelen. Met deze typische loperuitval, in King’s woorden ’the Poke’, wordt de witte dame aangevallen. Ongeacht hoe wit hierop reageert, elke zet betekent een compromis. In het repertoire legt King uit waarom.

10. Pd5 Pxd5 11. exd5 Pb8

Na de ruil op d5 is een veelvoorkomende pionnenstructuur ontstaan. De strategische kenmerken zijn echter totaal verschillend, afhankelijk van of er een pion of een stuk op d5 staat. Ook dit wordt door King nader toegelicht.

12. O-O Pd7 13. c4

Wit heeft een pionnenmeerderheid op de damevleugel, zwart op de koningsvleugel. Dit gegeven bepaalt de strategie die beide zijden volgen.

13… O-O

13… bxc4 14. Pxc4 a5 Om b2-b4 en Pc4-a5-c6 tegen te houden. 15. Ld2 O-O 16. Tc1 en wit maakt vorderingen op de damevleugel.

14. cxb5 axb5

14… f5 15. bxa6 Lxa6 is ook mogelijk. Het witte spel op de damevleugel moet nog op gang komen.

15. Pc2

15. Pxb5 La6 wint materiaal voor zwart. Het paard dekken met 16. a4 werkt niet, want na 16…Lxb5 staat de pion gepend.

15… f5 Zwart speelt zijn f-pion op. Het thema van de oprukkende e- en f-pion zijn in de woorden van King ’the Steamroller’. Met deze pionnen gaat zwart de witte koningsstelling te lijf.

16. Pb4 Lf6 17. Pc6 De8 18. a4 Pc5

Een natuurlijke zet, maar de computer beveelt 18… bxa4 19. Txa4 La6 20. Te1 Pc5 21. Ta5 e4
aan, gevolgd door het plaatsen van een stuk op d3, waarna alle lichte stukken van zwart goed staan.

19. Le3 Pxa4 20. Dc2 Ld7 21. b3 f4

21… Pc5 22. Txa8 Dxa8 23. Lxc5 dxc5 24. Dxc5 zou juist wit in het voordeel hebben gebracht.

22. bxa4 Hier had wit 22.Ld2! moeten spelen, waarna de partij nog alle kanten op kan. 22… fxe3 23. axb5 Txa1 24. Txa1 Lg5! dreigt op f2 te slaan.

25. b6 Nepo gaat all-in op de b-pion en laat zwart zijn gang gaan op de koningsvleugel, tot op zekere hoogte. Na 25. fxe3 Lxe3+ 26. Kh1 Tf2 27. Db3 Lb6 staat de toren geweldig op f2 en beheerst de zwartveldige loper een fantastische diagonaal. Merk op hoe deze loper zowel een aanvallende, als een verdedigende rol speelt.

25… exf2+ 26. Kh1 Lc8 27. Tf1 Df7 28. De2 e4 29. h4

29. Lxe4 Lh3 30. Lg2 Lxg2+ 31. Kxg2 Dxd5+ wint voor zwart. De beste optie die wit heeft, is 29. Dxe4 La6 30. De6 Lxf1 31. Lxf1 Kh8 wat volgens de computer als houdbaar voor wit wordt beoordeeld.

29… e3!! Een buitengewone zet, waarmee Carlsen correct heeft ingeschat dat de pionnen het stuk waard zijn.
29… Lh6? 30. Lxe4 Lh3 31. Pe7+ Kh8 (31… Dxe7 32. Lxh7+) 32. Lg2 Lxg2+ 33. Kxg2 en het paard op e7 verdedigt de pion op d5.

30. hxg5 Te8 Zwart dreigt met de dame de pion op g5 op te halen, gevolgd door een dodelijk schaakje op h6.

31. Kh2 Lg4 32. Dxg4 e2 33. b7 Dxb7 34. Txf2 e1D Carlsen heeft de race gewonnen. De rest van de partij is een kwestie van uitschuiven.

35. Df5 De3 36. Tf3 De2 37. Pd4 De5 38. Dg4 Dbxd5 39. Pf5 Dde6 40. Dh5 Dg6 41. Dg4 h5 42. Dc4+ d5 43. Db5 Dxg5 44. Dd7 h4 45. Tf1 hxg3+ 46. Kg1 g6 47. Lxd5+ Kh8 0-1

De tweede modelpartij geeft een goed voorbeeld van hoe zwart in de Kalashnikov de zogenaamde Maroczy-structuur van wit (pionnen op c4 en e4) aanpakt.

Anand, Viswanathan – Maghsoodloo, Parham

1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 e5 5. Pb5 d6 6. c4 Le6 7. P1c3 a6 8. Pa3 g6 9. Pc2 Lg7 10. Le3 Pf6 11. Le2 Tc8 12. b3 O-O 13. O-O b5

Om de terminologie van King aan te houden: Hammer Time! Met deze kenmerkende breekzet wordt de witte structuur op de damevleugel aangetast.

14. cxb5 Pe7

14… axb5 15. Lxb5 Pe7 komt eveneens in een van de modelpartijen aan de orde, terwijl King’s aanbeveling 15…Pa7 is.

15. Ld2 axb5 16. Lxb5 Db6 17. Pa3

17… Txc3

Een gewaagde zet. Zwart offert de kwaliteit en krijgt er een pion en een sterk centrum voor terug. 17… d5 18. exd5 Pfxd5 is eveneens een sterke mogelijkheid voor zwart om controle over het centrum te verkrijgen.

18. Lxc3 Pxe4 19. Lb2 d5

Het plan voor zwart is om de centrumpionnen door te drukken, waarna hij zijn pijlen richt op de witte koning.

20. Le2 d4

In plaats van deze zet kan zwart ook verdergaan met 20…Pd6, om in het vervolg te gaan lopen met de d-pion.

21. Pc4 Lxc4 22. Lxc4 Pd6 23. La3 Pef5 24. Tc1 e4

Zwart heeft een indrukwekkend centrum opgebouwd.

25. Lc5 Dd8 26. Te1 Te8 27. b4 Pxc4 28. Txc4 e3

De witte koningsstelling wordt aan de tand gevoeld.

29. fxe3 Pxe3 30. Da4 Te6 31. Tcc1 Dd5 32. Te2

32… d3?

Een verleidelijke zet, maar zeker niet de beste. Na 32…h5 is de stelling volgens de computer in evenwicht. Welke zijde zou u kiezen?

33. Td2? Anand is ervan overtuigd dat zijn stelling slecht is. De juiste zet is 33. Txe3! waarna 33… Ld4 lijkt te winnen voor zwart, maar met 34. Da7! heeft wit een ongebruikelijke verdediging waarmee hij de partij redt.

33… Ld4 Zwart domineert het centrum en wit kan de aanval niet langer tegenhouden.

34. Kh1 Pxg2 35. Db3 35. Txg2 Te2 en zwart wint. 35… Da8 36. Lxd4 Ph4+ 37. Kg1 Pf3+ 0-1

Een spectaculaire partij die een goed beeld geeft van de stellingen die kunnen ontstaan in deze variant. In het vervolg legt King in dezelfde heldere bewoordingen zijn aanbevelingen uit over hoe hij het Siciliaans met de Kalashnikov te lijf wil gaan. Daarbij geldt wel dat hoe verder de lezer komt in het boek, hoe langer de varianten worden. Dit punt is King niet ontgaan, daarom geeft hij aan dat de lezer zich vooral moet focussen op de plannen en de thema’s. Dat gezegd hebbende, in een aantal varianten waarin zwart de achtergebleven pion op d6 offert, is de door King veronderstelde compensatie niet altijd even overtuigend, zelfs niet met de hulp van een engine. Zeker op clubniveau speelt materiaal een belangrijke rol. Daarentegen krijgt de lezer zonder meer een beter gevoel voor de dynamiek van het spel.

Conclusie

King geeft met King’s Kalashnikov Sicilian een zeer toegankelijke introductie tot het Siciliaans en een praktisch en dynamisch repertoire voor zwart. De heldere bewoordingen, voorzien van duidelijke thema’s, zorgen ervoor dat de diverse varianten veel beter blijven hangen dan bij de meeste andere openingsboeken. King geeft daarnaast met dit boek een praktische manier voor het bestuderen van openingen. Dit boek is daarom zeer geschikt voor spelers vanaf een gemiddeld niveau die op zoek zijn naar manieren om meer dynamiek in hun opening aan te brengen, zonder te verdwalen in de talloze, soms messcherpe varianten van het Siciliaans. Voor gevorderde spelers biedt dit boek een interessante aanvulling op hun repertoire.

Er is één maar. Wat als u, net als ik, graag zo’n open Siciliaan op het bord wil zien, maar wit niet meewerkt, door voor het gesloten Siciliaans te gaan, het Morragambiet, de Grand Prix aanval of noem maar op? Ook daar heeft King een oplossing voor! Daarover binnenkort meer.

King’s Kalashnikov Sicilian

• Auteur: Daniel King
• Publicatiedatum: 14 juni 2022
• Aantal pagina’s: 192
• Uitgever: Chessable
• ISBN: 9789493257313
• Sample pages
• Hardcover: €29,95
• eBook: €21,99
• Bestellen

Vasyl Ivanchuk, wie kent zijn naam niet? Alleen de jongste generatie spelers zal zich misschien afvragen over wie we het hebben. Daarom een kleine introductie, wellicht ten overvloede. Deze Oekraïense grootmeester behoort sinds begin jaren 90 bij de wereldtop, waarbij hij zelfs kortstondig de tweede plaats op de wereldranglijst bezette. In 2002 verloor hij een tweekamp om de wereldtitel van Ponomariov, maar in 2016 wist hij nog het wereldkampioenschap rapid op zijn naam te zetten, waarbij hij terloops Magnus Carlsen versloeg.

Tegenwoordig speelt hij misschien niet meer op hetzelfde topniveau als in de jaren hiervoor, maar dat betekent niet dat hij door de hedendaagse top als een walk-over kan worden beschouwd. Vraag dit maar aan Wesley So, die er tijdens de recente Olympiade nog aan mocht geloven in de match tussen de VS en Oekraïne. Ivanchuk in topvorm is in staat om van de beste spelers ter wereld te winnen. Schrijver, voormalig secondant en landgenoot Viktor Moskalenko kent naar eigen zeggen Ivanchuk al vanaf zijn jeugd en heeft besloten de creativiteit van Ivanchuk eer aan te doen door dit boek te schrijven, gebaseerd op zijn partijen.

Over de auteur, Viktor Moskalenko is zeker geen onbekende bij New In Chess. De meeste van zijn werken betreffen openingsboeken zoals The Fully-Fledged French, The Diamond Dutch en The Perfect Pirc-Modern. Daarnaast heeft hij in 2017 het boek Training with Moska geschreven, waar mijn collega-recensent Daniël Zevenhuizen een recensie over heeft geschreven, zie Schaakles en kampvuurverhalen. Dat boek had als ondertitel Practical Chess Exercises: Tactics – Strategy – Endgames. Diezelfde ondertitel staat ook nu vermeld op dit boek en geeft aan dat een breed scala aan thema’s aan de orde komt. Zeer aardig om te vermelden is trouwens dat New In Chess recent nog een interview met Moskalenko heeft gehouden over zijn nieuwste boek, zie a quick Q and A with Viktor Moskalenko.

Het boek is verdeeld over vier delen, met onderliggend twintig hoofdstukken. Het eerste deel beslaat partijen en fragmenten van Ivanchuk tegen zeven klassieke wereldkampioenen. De delen die volgen bestaan uit partijen en fragmenten tegen vier FIDE wereldkampioenen, zeven topspelers uit het zogenaamde ‘gouden pre-computer tijdperk’ en een serie bewonderenswaardige partijen en combinaties. In totaal bestaat het boek uit 49 modelpartijen en 138 fragmenten, wat tot maar liefst ruim 500 oefeningen leidt. De moeilijkheid hiervan is nogal breed. Om een idee te krijgen, laten we eens kijken naar een aantal fragmenten. Het commentaar is afkomstig van Moskalenko, met hier en daar een paar aanvullingen van mijn zijde.

Ivanchuk, Vasyl – Kramnik, Vladimir

1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 Pf6 5. Pc3 d6 6. Lg5 e6 7. Dd2 a6 8. O-O-O h6 9. Le3 Pxd4 10. Dxd4 Dc7 11. f4 b5 Moskalenko vraagt hier om een idee voor wit te bedenken.

12. a4! Wit wil naar een gunstig eindspel afwikkelen. Toegegeven, dit is niet de eerste zet die bij mij opkomt. 12… bxa4 13. Dxa4+ Ld7 14. Lb5! Db7 15. Lxd7+ Dxd7 Hier stelt Moskalenko de vraag hoe nu verder te gaan.

16. Td4! Met het idee om de torens te verdubbelen op de d-lijn. 16… Le7 17. Thd1 O-O Hier opnieuw de vraag, hoe nu verder? [Na 17… Dxa4 18. Txa4 g5 is 19. e5! de beste zet, met voordeel voor wit.]