Deze week herlas ik zijn interview uit december 2018 dat ging over Het keerpunt van Hans Ree en dit riep bij mij de herinnering op aan mijn ontmoeting met Hans Ree, nu al weer tien jaar geleden. Dit was ter gelegenheid van het verschijnen van Mijn Schaken. Een mooi boek met een bijzondere actie op onze site. Ik hoopte toen dat er rond de 75^ste verjaardag van Hans weer een nieuw boek van hem zou zijn. Met iedere week een mooie schaakrubriek op onze site, en dit al ruim tien jaar lang, mogen we natuurlijk niet klagen.

Geniet van het interessante interview dat Daan Mulder had met Hans Ree. Beiden bedankt voor de spontane medewerking!

Daan Mulder

mulderdaan@live.nl

Het keerpunt van Hans Ree

‘Ik beschouw wiskunde wel als een hoger iets dan schaken, aanzienlijk hoger’

Als ik schaakgrootmeester en schrijver Hans Ree (1944) mail met de vraag of hij zich wil laten interviewen, antwoordt hij dat vrijdagmiddag hem goed uitkomt. Niet te vroeg, want hij moet ’s ochtends zijn schaakcolumn in NRC nog afmaken. Het komt handig uit dat we allebei in Amsterdam wonen. “Om drie uur in café Welling?”, stel ik voor. Hans verbetert me; Welling is om die tijd nog niet open. Het wordt café Wildschut, vlak om de hoek bij het appartement waar hij met zijn vrouw Lien woont. Niet alleen studeerde Hans zelf wiskunde aan de Universiteit van Amsterdam, ook is Lien de dochter van Arend Heyting, de ‘kroonprins van het intuïtionisme’ na L. E. J. Brouwer. Een gesprek over wiskunde als ideaal en schaken als hartstocht.

Waarom koos je voor schaken in plaats van wiskunde?

Bij het schaken ben je aan niemand iets verschuldigd. Dat leven beviel me beter. Het idee dat je iedere ochtend een bepaalde tijd uit je bed zou moeten komen, dat stond me heel erg tegen. En het reizen is natuurlijk fijn, in een tijd dat verre reizen naar andere werelddelen helemaal nog niet zo gangbaar waren. In 1966 gingen we naar Cuba omdat daar een olympiade was, daar kwam geen mens, behalve schakers. De bedevaartstochten van Mulisch en zijn geestverwanten, die waren er nog niet. Dat was een paar jaar later.

Er waren een paar mensen die in mijn jaar zaten, waarvan ik meteen merkte, en iedereen wist, dat waren lui die ademden wiskunde. Dat was zoals een ander de Donald Duck las, zo lazen zij artikelen. Eentje daarvan was — misschien zegt de naam je iets, hij is later hoogleraar geworden — Peter van Emde Boas. Dat was een van die talentvolle mensen. Dat was iets totaal anders. Ik was, nou ja, redelijk bekwaam, maar verder niks. Maar zoals zij tegenover wiskunde stonden, zo stond ik tegenover het schaken.

Als ik een schaaktijdschrift had, hoefde ik geen tekst of diagrammen te hebben, ik las de zetten en zag de partij voor me. En dan had ik ook niet het idee dat ik een inspanning verrichte. Zoals iemand die de Donald Duck leest ook niet het idee heeft dat hij een inspanning verricht.

Schaken deed ik vanaf mijn zesde, maar vanaf mijn elfde jaar pas intensief. Lid van de schoolschaakclub, een jaar later lid van de jeugdschaakclub, met de boeken die ik kon vinden, schaakrubrieken van Lodewijk Prins uit Het Parool knippen. Dat was hartstocht, en wiskunde was niet een hartstocht. Hoewel ik het wel heel erg mooi vond. Ik had eigenlijk zelfs het idee: wiskunde is het mooiste wat er in de wereld is.

Ook vanuit een soort snobisme. Want wij, ik, een paar wiskundevrienden, wij wilden wiskunde die helemaal niks met het gewone leven te maken had. Toepasbare wiskunde, dat vonden wij niks, en toegepaste wiskunde al helemaal niet. Zuivere wiskunde, dat was het rijk van de geest. Dat was trouwens, maar dat wisten wij niet, zoals Brouwer er ook over dacht. Ingenieurs en zo, dat waren eigenlijk een soort apen. Goed, ik heb later wel ingezien dat het flauwekul was. Maar zo dachten wij toen wel, toen we tweedejaars waren.”

Lag schaken daar nog in het verlengde van?

“Ja, dat is ook nergens goed voor behalve voor zichzelf, net zoals de wiskunde. De zuivere wiskunde, als je ervan uitgaat dat het nergens goed voor is, wat dus niet juist is, dan heeft het nog een waarde op zichzelf, net als muziek een waarde op zichzelf heeft. En die is niet mis. Je kan zeggen: muziek is ergens voor, weet ik veel, om mensen in een vrolijke of juist een droevige stemming te brengen. Dan doe je muziek onrecht. Daar gaat het niet om, of de mensen er vrolijk van worden. Muziek is op zichzelf iets belangrijks. En zo zagen wij de wiskunde ook, en het schaken ook. Ik beschouw wiskunde wel als een hoger iets dan schaken, aanzienlijk hoger. Maar iets anders is wat je met je leven gaat doen.

Ik had lang gedacht dat ik als wiskundige zou gaan werken. Ik ben eerder bijvoorbeeld nog bij de Hogeschool Twente langsgegaan. Eerdergenoemde Lodewijk Prins organiseerde daar het studium generale en hij vond het wel leuk als ik ook naar Twente zou komen. Maar ik deed dat uit beleefdheid, want hoewel ik in Amsterdam nog wel aan een promotie zou willen beginnen was er toch eigenlijk geen haar op mijn hoofd die eraan dacht daarvoor naar Twente te gaan. Dat liet ik niet merken. Het moment van verlichting kwam voor mij in 1968 op de Schaakolympiade in Lugano. Ik stond onder de douche te piekeren en besefte dat ik het helemaal geen prettige gedachte vond om als wiskundige te werken. En toen dacht ik: ‘Niemand dwingt je toch?’

Met schaak was ik in staat om, weliswaar op bescheiden schaal, mijn inkomen te verdienen. Dat was op een kleine studentenkamer, een auto kwam helemaal niet bij me op. Je had ook niet veel nodig omdat je wel zo’n vier maanden in buitenlandse hotels zat, waar alles voor je betaald werd. Mijn inkomsten werden ook wel meer toen ik erover ging schrijven. In 1968 kreeg ik een wekelijkse rubriek in de Haagse Post. Ik weet nog dat ik daar 150 gulden in de week voor kreeg. Een Haagse Post zelf kostte in de kiosk een gulden. Nou ja, als het nog zou bestaan, zou dat weekblad nu zo’n 6 euro kosten. Als je dat maal 150 neemt, dan is het wel een groot bedrag. Het is niet een goede vergelijking, maar het was toch een heel aanzienlijk bedrag, waar alle vaste lasten makkelijk door gedekt waren. En daarnaast had ik nog de inkomsten van het schaken zelf.

Toch was ik vanaf 1970 als hobby aan een proefschrift aan het werken, of vooral niet aan het werken, in slakkentempo, bij professor Johannes de Groot, in de topologie. Het had nog niet veel voorgesteld, hoewel ik toch wel van plan was om het te doen. Maar ja, dan is er weer dit toernooi, dan is er weer dat toernooi. En toen plotseling overleed die De Groot.

Later, dat wist ik toen niet, hoorde ik van Lien — die kende hem ook, want De Groot woonde in Laren, en Lien woonde in Laren, en zij had ook een wiskundeprofessor als vader en zij speelde af en toe bij hen thuis met het dochtertje van De Groot — dat het was gekomen doordat hij zo lang was, en dat hij met zijn hoofd in zijn eigen huis tegen de deurpost was aangelopen, en daardoor stierf. Heel plotseling. Ja, dat was eigenlijk iets waardoor ik toch met wiskunde ben gestopt. Ik was wel aan hem gehecht, het was een heel aardige man en bijzonder enthousiast over zijn vak. Hij was ook in staat om mij, terwijl ik er voor het grootste deel buiten stond, toch binnenboord te houden. Maar ik zag er niks in om dat dan bij iemand anders een soort van opnieuw te gaan proberen.”

Kende je Lien toen nog niet?

“Nee, ik heb Lien pas in 1982 ontmoet. Wel kende ik haar vader, Arend Heyting. Die was door Brouwer naar Amsterdam gehaald en heeft die intuïtionistische wiskunde van Brouwer toen geaxiomatiseerd. Hij heeft ook een inleidend leerboek over intuïtionisme geschreven, waarover ik nog wel tentamen heb gedaan. Maar Heyting was zelf geen intuïtionist in de zin dat echte intuïtionisten zoals Brouwer vonden dat wiskunde zo moest en traditionele wiskunde verkeerd was. Heyting had dat niet. Voor hem was het een vak zoals er andere vakken zijn. Ik heb tijdens mijn studie een stuk meer met De Groot te maken gehad dan met Heyting. Het is dus niet zo dat hij mij en Lien bij elkaar heeft gebracht. Ik had geen idee dat Heyting kinderen had, laat staan dat hij er elf had. Lien was, toen ik haar ontmoette op kunstenaarssociëteit De Kring, al wel heel lang journalist, en dat was wel mijn wereld. Wiskunde was toen iets dat allang achter me lag.

Er waren veel schakers op De Kring. Donner, Timman, Sosonko, Hartoch, die ken je misschien niet, ook een schaakmeester. En veel mensen die geen beroepsschaker waren maar wel veel schaakten. We zaten vaak de helft van de week tot vier uur ’s nachts in De Kring te kletsen en te drinken. Wij waren vrij prominent daar, hoor. Ik herinner me nog eens dat ik met drie andere schakers aan een grote tafel zat met twee schaakborden en de stukken erop, en toen liep Nelly Frijda langs en die riep: ‘Ik wil aandacht, godverdomme!’, en gooide die hele tafel met alle stukken om, alles op de grond. Kun je nagaan hoe prominent wij daar aanwezig waren.”

Wat dacht je bij de opkomst van de schaakcomputer?

“In de jaren zeventig waren die schaakcomputers er, maar dat was iets waar je om lachte, zo van: ‘Kijk nou eens wat ie voor een malle dingen heeft gedaan.’ Ik weet nog dat — het zal in de jaren tachtig zijn geweest — ik af en toe bij Hein Donner op bezoek kwam. Hij had een hersenbloeding gehad en verbleef in een verpleeghuis van 1983 tot 1988, toen is hij gestorven. Hij had altijd gezegd: ‘Computers kunnen niet schaken, dat zal nooit iets worden.’ Op een gegeven moment, in 1988, kwam ik bij hem, en ik zei: ‘Kijk, Hein, een computer heeft in Amerika gewonnen van een internationale meester bij een echt officieel toernooi, zal ik die partij eens laten zien?’ Hij zei langzaam: ‘Ha-ha-ha,’ want hij kon nauwelijks meer praten, ‘computers kunnen helemaal niet schaken, alleen Ree gelooft dat! Laat maar een partij van Timman zien, dat is beter.’ Dat heb ik toen maar gedaan.”

Op welk van je gespeelde partijen ben je het trotst?

“Ik heb in mijn leven een paar goede partijen gewonnen, en ook tegen heel prominente spelers, wereldkampioen Michail Tal, Viktor Kortchnoi, Bent Larsen. Het winnen van topspelers is wel fijn natuurlijk, maar ik kan niet zeggen dat het nou zo’n enorme indruk op me maakte. De meest gelukkige herinnering heb ik aan de partijen waar ik eigenlijk ten onrechte, terwijl ik glad verloren stond, terwijl ik nog maar een minuut over had voor vijftien zetten, terwijl de tegenstander ruim tijd had, toch remise wist te spelen of zelfs wist te winnen. Die dingen, zo veilig ontkomen terwijl je even in de muil van het beest bent geweest, dat geeft toch het grootste geluksgevoel.”

Goede suggesties voor een Nederlandse wiskundige met een keerpunt in zijn of haar carrière zijn welkom via keerpunt@nieuwarchief.nl.

Eerst een vraag

Voordat ik begin met dit artikel over de jonge student Frits Böttcher en zijn prestatie tegen wereldkampioen dr. Alexander Aljechin wil ik graag eerst een vraag voorleggen die mij al een tijdje bezighoudt :

Wie weet wie de eerste Nederlander was die een klassieke partij (geen simultaanpartij) speelde tegen Alexander Aljechin en in welk jaar dit was?

Aljechin in Nederland in oktober/november 1933

Wereldkampioen Alexander Aljechin had in 1933 het toernooi in Parijs gewonnen. Hij behaalde acht punten uit negen partijen. Dr. Tartakower werd tweede met zes punten. Het spel van Aljechin verraste steeds door grote originaliteit. Hij verliet zich niet op theoretische paden, hoewel hij de theorie goed kende, doch zocht steeds naar nieuwe wendingen. Na Parijs kwam hij naar Nederland om in oktober/november een serie lucratieve simultaans te spelen. Hij speelde o.m. in Maastricht, Heerlen, Heemstede, Bussum, Groningen, Amsterdam, Eindhoven, Utrecht, Den Haag en besloot zijn toer op 14 november in Rotterdam, waar hij te gast was van het Rotterdamsch Nieuwsblad. Aljechin was een echte broodschaker, hij leefde van het schaken.

Aljechin had hiermee een zwaar programma achter de rug. In slechts 17 dagen speelde hij 15 simultaans, 1 consultatie-simultaan en hield hij een voordracht in het Carlton-hotel welke door de AVRO werd uitgezonden. Ook een wereldkampioen raakt vermoeid en dat was soms af te lezen uit het aantal verliespartijen. Op de laatste dag in Rotterdam zelfs negen verliespartijen. In Amsterdam tegen de nieuwe Beursclub verloor Aljechin er zeven. Aljechin lag hier niet wakker van, je zou ook kunnen zeggen dat het spelpeil in Nederland zich in een stijgende lijn bevond. In totaal speelde Aljechin 624 partijen, waarvan 71 remise, 41 verloren en 512 gewonnen. Een score van bijna 90% en dat is uitstekend te noemen, ook een wereldkampioen kan niet alles winnen!

Zowel mooie winstpartijen als mooie verliespartijen van Aljechin kregen aandacht. Van beide hieronder een voorbeeld.

Een van Aljechin’s fraaie partijen was die gespeeld tegen Hölscher in Amstelveen. Euwe heeft deze partij behandeld in zijn schaakrubriek van dagblad Het Volk.

Deze partij is in veel (internationale) bladen gepubliceerd, soms met als tegenspeler NN, Mindeno of andere namen. De partij zou ook worden opgenomen in Aljechin’s best games.

Aljechin – Hölscher, simultaanseance Amstelveen, november 1933

Wit had een stuk geofferd om een sterke aanval te krijgen.

Stelling na 15 …. f7-f5

Hoe besliste Aljechin deze partij op fraaie wijze?

Deze stelling is onderaan uit te spelen.

Aljechin in Rotterdam op 14 november 1933

Eindelijk was het zo ver. Het was een drukte van jewelste op de burelen van het Rotterdamsch Nieuwsblad waar de simultaan werd gehouden. De Rotterdamse burgemeester Droogleever Fortuyn woonde de simultaan bij.

Alvorens de voorstelling aanving, werd dr. Aljechin door een der leden van de directie van het Rotterdamsch Nieuwsblad, den heer E.W. Geerling, in de Fransche taal toegesproken; na dezen sprak mr. Oskam enige woorden in het Russisch tot den grootmeester; In beide toespraken werd getuigd van de groote bewondering, die men in Rotterdam, zoals in de geheele wereld, voor den wereldkampioen koesterde. Dr. Aljechin dankte met enige vriendelijke wederwoorden. Uit: Algemeen Handelsblad 16 november 1933.

Het werd een bijzondere avond met meer dan 300 belangstellenden, teveel voor een goede schaaksfeer vonden sommigen. Hij begon met een blindpartij tegen schaakpromotor en vriend mr. Oskam, speler uit het meesterklasseteam van NRSV. Deze partij eindigde snel in remise.

Tegen het einde van de avond, het was al half twaalf, speelde Aljechin nog een blindpartij tegen het gelegenheidsduo mr. Oskam/Landau. Beiden spelend voor het meesterklasseteam van NRSV, de landskampioen van 1930/1931. Door een foute combinatie verloor Aljechin een stuk en vervolgens de partij. Deze partij is hieronder online na te spelen.

Aan de simultaan deden 75 schakers mee, waarvan 50 in duo’s, dit waren de zgn. consultatiepartijen. Daarnaast nog 25 individuele deelnemers. Natuurlijk waren er sterke spelers komen opdagen om tegen de wereldkampioen te kunnen spelen. Dit was in de uitslag te zien. Aljechin won er 32, speelde er negen remise en verloor er ook negen. Het grootste aantal verliespunten uit deze serie Nederlandse simultaanséances. De simultaan nam ruim zeven uur in beslag!

Euwe over deze simultaanséances

 Uit onderstaand bericht blijkt dat Euwe veel waardering had voor de schaker Aljechin, maar in het geheel niet voor de tafelmanieren van de mens Aljechin.

Het was de eerste maal, dat Aljechin een echte tournée in ons land gehouden heeft. Wel gaf hij vroeger bij verschillende gelegenheden een aantal séances, maar in al deze gevallen was het eigenlijke doel van zijn komst een ander.

Thans kwam de wereldkampioen uitsluitend, om kennis te maker met vereeniglngen van allerlei soort, zoowel groote als kleine, stedelijke en provinciale, sterke en zwakke. Met bizondere aandacht voor hoofdklasse en de schaakjeugd. Aljechin heeft dus een mooie gelegenheid gehad, de gemiddelde sterkte van onze vereenigingen te peilen en is tot de conclusie gekomen, dat deze minstens op één lijn te stellen is met die van andere groote landen.

 Aljechin was in het algemeen wel tevreden met de hier behaalde resultaten. Hij heeft een kleine negentig procent bereikt, wat in aanmerking nemend het moordende tempo — elken dag een séance! — en de kwaliteit der tegenspelers, inderdaad een bevredigende prestatie genoemd mag worden. De wereldkampioen heeft zich dus in ons land uitsluitend aan het schaakspel moeten geven. Tot op zekere hoogte een geluk, want hoe charmant Aljechin zich ook in den omgang toont, als mensch van de maatschappij is hij volkomen onbruikbaar. Presenteert men hem een schaal groente, dan omarmt hij deze, alsof hij een baby aanpakt en de soep wil hij eten met een dessertlepeltje. Men kan ook niet in alles wereldkampioen zijn! Aldus Max Euwe in Het Volk van 15 november 1933

18-jarige student Frits Böttcher wint van de wereldkampioen!

Een fraaie verliespartij van Aljechin was die tegen de 18-jarige Frits Böttcher in Rotterdam op 14 november 1933. Naast Frits wonnen ook T. ten Kate en J.F.W. Mannee. W.J. Mühring (een van de oprichters van R.S.C. Wilhelm Steinitz) en J.H.C. Fontein speelden remise.

Alexander Aljechin – Frits Böttcher, simultaanséance in Rotterdam, 14 november 1933

Stelling na 28. e6

Stelling na 39 …   Tc2

Slotstelling, 41 … Th2+, Aljechin gaf op!

Deze partij is onderaan na te spelen.

Een waardevol diploma!

Aljechin gebruikte altijd de titel doctor. Volgens sommigen heeft hij wel aan een proefschrift gewerkt aan de Sorbonne in Parijs. Maar hij heeft zijn proefschrift nooit afgemaakt. Frits Böttcher zou in 1940 promoveren tot doctor in de chemie.

Aljechin reist verder

Aljechin zou doorreizen naar Tsjecho-Slowakije om simultaans e.d. te geven. Eind 1933 zou Aljechin meedoen aan het Kersttoernooi in Hastings. Salo Flohr zou voor de derde maal Hastings winnen.

Euwe wereldkampioen in 1935

In 1927 versloeg Aljechin Capablanca en werd wereldkampioen. In 1929 en 1934 speelde hij matches tegen Efim Bogoljubov en prolongeerde zijn titel.

Nog geen twee jaar na Aljechin’s optreden in Nederland werd Euwe wereldkampioen door Aljechin te verslaan. Tot op heden is hij de enige Nederlander die het heeft gepresteerd om wereldkampioen te worden. Prachtige partijen van doctor Euwe tegen ‘doctor’ Aljechin.

Mr. G.C.A. Oskam vertaalde schaakboeken uit het Russisch

Zoals we hierboven konden lezen was mr. Oskam de Russische taal machtig. Hij zal vaak de gastheer zijn geweest van Aljechin, naast andere beroemde internationale schakers. Hij had een speciale logeerkamer met een mooi praalbed voor zijn gasten. Tartakower, Réti, Przepiórka , Capablanca, Euwe en veel andere schaakgrootmeesters hebben in dit praalbed geslapen.

Toen Oskam in de oorlog als gijzelaar werd vastgehouden in kamp Sint-Michielsgestel hield hij zich bezig met het vertalen van schaakboeken uit het Russisch. Hij vertaalde vanuit het Russisch Mijn beste partijen van Aljechin. En Een keur van mijn beste partijen van Botwinnik (1926-1936). Uitgeven door de Tijdstroom uit Lochem. Dit leverde geweldige schaakboeken op. Velen zullen de partijen uit deze boeken hebben nagespeeld en genoten hebben van de technieken van Botwinnik en de geniale ideeën van Aljechin in die tijd. Echte collector’s items.

Hans Ree, schreef bij de honderdste geboortedag van Aljechin in 1992, in de NRC

‘De schaakliefhebber heeft geleerd om voorzichtig te zijn met partijen van Aljechin. Hij had een neiging tot mystificatie, zelfs in zijn schaakboeken, en er zijn beroemde gevallen waar hij een analyse ten onrechte opvoerde als een werkelijk gespeelde partij.’

Verantwoording

Dit is een serie over het rijke schaakleven van Frits Böttcher. De artikelen zijn gebaseerd op eigen onderzoek ondersteund door informatie uit het familiearchief die ik mocht ontvangen van Gerard Böttcher, zoon van Frits Böttcher. De verantwoording voor de inhoud van de artikelen ligt uitsluitend bij mij.

Over twee weken:

Aflevering 4: Frits Böttcher en de Schaakhersenkronkels

• de vergeetcurve van H. Ebbinghaus (1850-1909)
• de illusie van H. Ebbinghaus
• de illusie van E.H. Adelson
• de illusies van M.C. Escher (1898 -1972)
• de Illusie van een topschaker bij een Corus-toernooi
• de IJmuidense illusie (met een afscheidsvideo van Theo Henrar)
• de illusie van Wijk aan Zee

De vergeetcurve van Hermann Ebbinghaus (1850-1909)

Als je pas nieuwe dingen hebt geleerd kun je het vlak daarna weergeven, maar naarmate de tijd verstrijkt lukt dit steeds minder. Hermann Ebbinghaus, professor in de leerpsychologie, ontdekte ook dat zijn vergeetcurve uiteindelijk afvlakte tot een constante. Toen al wist hij dat slim herhalen van de stof een belangrijk hulpmiddel was om beter te leren leren. Alles wat we onthouden en leren doorloopt drie stadia: codificatie, opslaan en terugroepen. Vergeten is het proces waardoor informatie in ons geheugen verloren gaat. Naarmate iets langer geleden is vergeten we meer en meer. Dat laat Ebbinghaus zien met zijn vergeetcurve.

De ideeën van Ebbinghaus zijn gemoderniseerd en met behulp van computerprogramma´s in een nieuw jasje gestoken, ook op basis van aanvullend wetenschappelijk onderzoek. Bij de digitale schaaklessen is dit nu een topic en kom je dit tegen onder de naam ´spaced repetition´ of in gewoon Nederlands ´gespreid herhalen´. Bij Chessable, een onderdeel van het imperium van Magnus Carlsen, is gespreide herhaling een belangrijk uitgangspunt bij de aangeboden cursussen en boeken.

Op internet is veel gepubliceerd over ‘spaced repetition’, ook veel video’s.

Kijk maar eens naar onze Stappenmethode ontwikkeld in de vorige eeuw! Herhalen was hier ook een belangrijk thema!

De illusie van Ebbinghaus

Hermann Ebbinghaus is ook bekend van de illusie die hij ontdekte. Hij construeerde twee sets met cirkels met in het centrum een cirkel en daarom heen grote cirkels of kleine cirkels.

De vraag is welke van de twee oranje cirkels is het grootst?

Op internet is meer te vinden over deze illusie.

De illusie van de Amerikaan Edward H. Adelson

De Amerikaanse wetenschapper Edward Adelson (1952), die in 1995 professor was aan het vermaarde Massachusetts Institute of Technology (MIT), ontdekte de illusie van de schaduw op het schaakbord.

De vraag is welke kleur hebben de velden A en B?

Op internet staan verschillende filmpjes met uitleg.

De illusies van M.C. Escher

Onze beroemde kunstenaar Maurits Cornelis Escher (1898 – 1972) hield van schaken. Dit strategische bordspel was voor hem een prettige vorm van vermaak. Niet alleen was hij in zijn leven lid van meerdere schaakclubs, ook tijdens zijn vele bootreizen was het voor Maurits Escher een fijne manier om de tijd door te komen. Voor de schaakclub in Château d’Oex, de Zwitserse plaats waar hij een jaar woonde, maakte hij een mooie affiche.

Zijn liefde voor het zwart-witte bordspel is ook te vinden in zijn Metamorfoses. Hij verbindt o.m. het Italiaanse stadje Atrani met een toren in zee, die op zijn beurt onderdeel van een schaakstelling wordt waarin stikmat mogelijk is. Deze stelling had Maurits overgenomen uit een boek van Euwe. Hij fascineert door zijn spel met perspectief, ruimte en werkelijkheid.

Bron: Escher in het paleis

Permanente expositie

In het voormalige winterpaleis van koningin-moeder Emma in Den Haag worden permanent de wereldberoemde, fantasievolle voorstellingen van de kunstenaar Maurits Escher getoond. Dit paleis is in Den Haag het enige openbare gebouw waar de oude paleisfunctie nog te ervaren is.

Het Paleis is vanaf 1 juni weer open! Meer informatie op de website.

De topschaker die geen illusie meer had?

Illusies komen vaak voor bij eindspelen. Als het oog het simpel vindt, vindt de geest het een illusie. Als voorbeeld een partij tussen twee Russische toppers uit de hoofdgroep van het Corustoernooi begin deze eeuw. De laatste zet van wit was Lb7. Na lang nadenken gaf de zwartspeler op. Hij had geen enkele illusie meer dat hij remise kon houden laat staan winnen. Hij dacht dat wit twee gevorderde vrijpionnen kon creëren op de damevleugel gesteund door koning en loper waartegen hij machteloos dacht te zijn? Een van de twee toppers was wereldkampioen en de ander viervoudig Russisch kampioen. Een van de twee heeft niet lekker geslapen die nacht. De meningen waren verdeeld. Achteraf lijkt alles makkelijk zeker als er op de achtergrond engines mee razen en velen aan het analyseren slaan. De engines waren in die tijd lang niet zo sterk als nu, maar toch.

Voor onze eindspel liefhebbers

Was de analyse van de zwartspeler juist ?

Interessant is nog te melden dat tijdens dit toernooi een talent werd ontdekt die de illusie koesterde om wereldkampioen te worden. O ja, twee Nederlandse rivalen deden ook mee in de hoofdmacht. Nu vinden jullie het vast wel.

De IJmuidense illusie

Van Corus naar Tata is een kleine stap ook al lijkt het een eeuw geleden. De directie van Tata Steel Nederland heeft het ultimatum van de bonden verworpen en vandaag (donderdag) zijn de leden van de FNV bijeen gekomen op de grote parkeerplaats bij de Bazaar in Beverwijk, ook wel ‘Zwarte Markt’ genoemd. In hun auto’s volgden de leden de beraadslagingen en stemden over de te houden acties incl. stakingen. De uitkomst is dat acties gehouden gaan worden en dat stakingen sinds 30 jaar weer aan de orde zijn. Ook de CNV heeft een beraadslaging georganiseerd. Meer dan 4000 werknemers van Tata Steel Nederland zijn lid van de FNV. Een deel hiervan was vandaag aanwezig.

Het is misschien een illusie te veronderstellen dat IJmuiden zich niet hoeft aan te passen aan de nieuw ontstane economische realiteit en dit geen banen zou kosten. De vakbonden weten dit dondersgoed. Het gaat meer over de wijze waarop omdat het ‘gevaar’ nu van alle kanten dreigt. Maar om in staaltermen te spreken: ‘Je moet het ijzer smeden als het heet is’. Zie bijgaande pdf. Vanavond (donderdag) wordt er, tussen 18.00 en 19.00 uur, op NH-radio een peiling gehouden onder de burgers van Noord-Holland. De peiling gaat over de genoemde opties in het pdf-je. Je kan whatsappen, mailen of facebooken.

De Telegraaf wist de hand te leggen op een interne video waarop Theo Henrar, de directievoorzitter die onverwachts werd ontslagen, gisteren afscheid nam van zijn personeel. Zijn vertrek was mede aanleiding voor grote onrust in IJmuiden.

De Illusie van Wijk aan Zee?

Is het een illusie te veronderstellen dat het Tata Steel Chess Tournament gewoon doorgaat in januari 2021? Zie ook het artikel ‘Hollands Glorie’. Let ook eens op de tekst op het FNV-spandoek hierboven! Wat valt op?

Daar is ‘ie’ weer, hoor ik sommigen denken. De een instemmend en de ander afwijzend. Maar voor de kleine groep echt geïnteresseerden en meelevenden blijft de ontwikkeling in IJmuiden spannende en interessante kost. Hier kan geen Netflix-serie tegenop. Onze bezoekers zullen niet onder een steen hebben gelegen en uit de media hebben vernomen dat het weer flink hommeles is in IJmuiden en bijna dagelijks is er nieuws over de strijd die er is losgebrand! De situatie lijkt nu vele malen ernstiger dan tijdens de fusieonderhandelingen van de afgelopen jaren. Misschien maakt IJmuiden nu de ergste naoorlogse crisis door? Hoe diep moet een ‘transformatie’ gaan? Kan Hoogovens met staatssteun zelfstandig door, moet er genationaliseerd worden, moet er weer nagedacht worden over een fusie of komt er een nieuwe koper voor IJmuiden al of niet met tijdelijke hulp van de staat? De raderen draaien op volle toeren, ook op het hoogste niveau. IJmuiden is weer ‘Chefssache’ geworden.

In crisis- en coronatijd is het schaaktoernooi een voor de hand liggende prooi! Welke zijn de overlevingskansen in 2021? Resultaten uit het verleden zijn geen garantie voor de toekomst. Is online gaan een optie voor zowel de toppers als de amateurs?

Magnus Carlsen wist goed gebruik te maken van de ontstane situatie door corona. Hij startte online zijn Magnus Carlsen Chess Tour met een miljoen dollar aan prijzengeld.

Intussen bouwt de zakenfamilie Magnus Carlsen & Co, middels een fusie en een overname in 2019, aan een nieuw schaakimperium van wereldklasse dat al rond de 30 miljoen waard is. Zou Magnus een rol kunnen spelen bij een online Tata Steel Chess Tournament 2021, of ‘Hoogovenstoernooi’ zo u wilt?

Voor onze echt geïnteresseerde bezoekers is een uitgebreidere versie van dit artikel met veel achtergrondinformatie in bijgaande pdf te lezen. Met bronnen en ook links naar de eerdere publicaties op onze site. Ongetwijfeld zijn er nog meer meningen. Reacties, op- of aanmerkingen blijven welkom!

Malaise in de staalindustrie fors toegenomen door corona 

Het wordt na jaren steeds onrustiger in IJmuiden en omstreken. De een zegt dat het ‘oorlog’ is en de ander zegt dat het nu echt menens is. Er kwamen hervormingsvoorstellen van Tata Steel Europa (TSE). En als het nog niet erg genoeg is komen daar sinds maart de coronaproblemen bovenop. Er heerst in IJmuiden een anti-Tata stemming, de oude Hoogovenssfeer is weer volledig terug. Ook in de media laat men dit blijken door het zo veel mogelijk over Hoogovens te hebben en niet over Tata Steel. Werknemers, vakbonden, directie en raad van commissarissen rechten gezamenlijk de rug.

Tata Steel Verenigd Koninkrijk failliet?

Het faillissement van de zieltogende poot van Tata Steel in Groot-Brittannië dreigt en gevraagd is of de regering in Downingstreet 10 voorlopig wil bijspringen met een bedrag van 500 miljoen pond (ca. 560 miljoen euro). Tata Steel India wil geen geld meer stoppen in die bodemloze put in Groot-Brittannië, ze hebben al miljarden op dit hopeloze avontuur moeten afboeken en dit is lang nog niet alles. (Lees nog maar eens wat de afgezette Tata topman, Cyrus Mistry, hierover schreef in zijn afscheidsbrief in 2016).

Theo Henrar hardhandig van het staalschaakbord verwijderd

Al langer woedde er een hevige machtsstrijd tussen Theo Henrar, de voorzitter van de directie van TSN, en Henrik Adam, de nieuwe CEO van TSE. Henrar is voorvechter van de Nederlandse belangen en heeft inmiddels twintig jaar fusie-ervaring. Begin vorige week leidde dit tot zijn onverwachte ontslag. Dit tegen het nadrukkelijke advies in van de raad van commissarissen van TSN. Maar de aandeelhouder (Tata Steel India, Henrik Adam is volgens een TSN-medewerker en de vakbonden slechts een marionet die de opdrachten uit India moet uitvoeren) is de baas en Henrar, Hoogovensman in hart en nieren, moest na 33 jaar trouwe dienst met een regeling vertrekken.

Steunpakket

Ook IJmuiden heeft een eerste steunpakket gekregen van de Nederlandse regering door mee te doen met de NOW-regeling en er volgt nu een tweede ronde. TSN meldde bij monde van directievoorzitter Theo Henrar een geschat omzetverlies van 25% en dat 2000 medewerkers ‘thuis’ werken.

Terug naar Hoogovens?

IJmuiden zou bij afsplitsing van het Britse deel weer terug bij af zijn en blijft dan voorlopig in de etalage van Tata Steel India tot er een koper komt. Wie weet wordt het straks gewoon weer Hoogovens? Dan is de cirkel na twintig roerige fusiejaren weer helemaal rond!

Europese Ondernemingsraad van TSE is ontploft

De Volkskrant meldde vorige week zaterdag dat de Britten woest zijn om ‘verraad’ van de Nederlandse ondernemingsraad en vakbonden. Zij hebben de samenwerking in de Europese ondernemingsraad opgezegd.

Vakbonden stellen directie Tata Steel Nederland een ultimatum

De vakbonden maken van de chaotische situatie gebruik met (toeter)acties en korte onderbrekingen. Afgelopen donderdag hebben ze de directie van Tata Steel Nederland een ultimatum gesteld.

De Nederlandse directie heeft tot 2 juni 16.00 uur om de eisen van de bonden in te willigen. Hierna wordt aan de leden voorgelegd welke acties nodig zijn. Stakingen worden niet uitgesloten.

Fusiebesprekingen met ThyssenKrupp hervat?

Na de mislukte fusie met Tata Steel Europa vorig jaar heeft ThyssenKrupp niet stilgezeten. De topman Heinrich Hiesinger stapte op en zijn rechterhand en financiële man Guido Kerkhoff nam het stokje over. Ook Kerkhoff moest het veld ruimen. Martina Merz, gedelegeerd commissaris in de raad van toezicht, werd benoemd tot opvolger en topvrouw van het concern. Recent werd haar termijn met drie jaar verlengd.

Uit Duitsland en India kwamen er berichten in de financiële pers dat er mogelijk nieuwe verkenningen komen tussen ThyssenKrupp en Tata Steel Europa.

Moet Tata Steel Chess bezuinigen?

Voor aanvang van het toernooi dit jaar werd de mededeling gedaan dat het toernooi ook in 2021 doorgang zou vinden. Een zeer verheugende mededeling in moeilijke tijden, maar dit was voor de uitbraak van corona. Nu IJmuiden ook staatssteun krijgt (deelname aan NOW-regeling) en er meer staatssteun nodig zal zijn en corona voorlopig zijn grote beperkingen kent voor grote evenementen is de vraag of het traditionele Tata Steel Chess Tournament nog wel doorgang kan vinden. Om meerdere redenen lijkt dit voorlopig geen reële optie.

Hans van den Berg, een van de Nederlandse directeuren, meldde in het jongste personeelsblad. ‘We moeten letterlijk en figuurlijk ieder dubbeltje omdraaien om onze cashpositie te verbeteren ten behoeve van onze continuïteit. We moeten simpelweg alle zeilen bijzetten om ons geld in onze zakken te houden.’

Financieel moet het ergste nog komen en een forse reorganisatie lijkt onontkoombaar. Dan is het logisch dat ook het toernooibudget aan de orde komt.

So wie so moet de opzet van het toernooi vanwege corona drastisch worden aangepast zolang er geen vaccin of medicijn is. Een anderhalvemetertoernooi in Wijk aan Zee lijkt geen optie. Spreiding over het dorp evenmin.

Ook de toppers zullen niet staan te springen om fysiek bij elkaar te komen zolang de besmettingsrisico’s blijven bestaan. Carlsen verwacht dat ze pas in de loop van volgend jaar elkaar weer achter het toernooibord zullen ontmoeten, handen schudden is er voorlopig ook niet meer bij.

Luidde Magnus Carlsen een nieuw schaaktijdperk in?

Carlsen begon met zijn prestigieuze online invitatietoernooi met een goed gevulde prijzenpot met maar liefst 250.000 dollar. Hij won zelf de hoofdprijs (70.000 dollar). Giri presteerde het om zowel Carlsen als Caruana te verslaan, maar speelde verder een matig toernooi. Deze disciplines liggen hem (nog) niet zo.

Het initiatief van Carlsen was een groot succes en smaakte naar meer voor Carlsen c.s. Online toernooien volgden elkaar snel op. Hij deed mee met het FIDE Steinitz online toernooi en won dit. Carlsen bleek in staat voldoende sponsors te aan te trekken om een goed vervolg te geven aan zijn prestigieuze invitatietoernooi, dat de naam kreeg Magnus Carlsen Chess Tour. Totaal aan prijzengeld 1 miljoen dollar!

(Carlsen heeft zojuist in de halve finale verloren van Nakamura bij de Lindores Challenge, hij zal flink balen!)

Magnus Carlsen & Co. als zakenman en mede-eigenaar van Chess24 en Chessable

Een fusie en een overname

Vorig jaar is Magnus Carlsen & Co mede-eigenaar geworden van Chess24 door zijn, in Oslo gevestigde, bedrijf PlayMagnus samen te voegen met het bedrijf achter Chess24. Een aandelenconstructie met op de achtergrond investeerders die graag willen meedoen. Daarnaast hebben ze vorig jaar ook Chessable ingelijfd.

De geschatte waarde van de onderneming ligt volgens insiders rond de 30 miljoen euro. Ca. 25% van de aandelen zou, volgens niet bevestigde berichten, in handen zijn van de familie Carlsen, ca. 35% in handen van Enrique Guzman, Gustaffson en anderen, en ca. 40% in handen van overige investeerders.

Mag Tata Steel Chess Online?

De vraag is of er budget beschikbaar komt om Tata Steel Chess eventueel online te organiseren? Zowel bij de toppers als bij de amateurs. Het is dan wel de formule die Tata Steel Chess India hanteerde de afgelopen twee jaar, maar dan nog niet online. De vraag is ook of Tata Steel Chess India dit jaar (online) doorgaat?

Gaat Magnus Carlsen helpen?

De vraag is of er budget komt om Tata Steel Chess online te laten organiseren in 2021? Ik sluit niet uit dat Magnus Carlsen wel wil helpen als het hem gevraagd zou worden. Het Tata Steel Chess Toernooi is toch zijn toernooi! Wel jammer voor de middenstand in Wijk aan Zee en de amateurs die liever buiten willen spelen.

Tata Steel Chess Tournament en het Gibraltar Chess Festival

Deze twee toernooien overlappen elkaar ieder jaar weer. Het Gibraltar Chess Festival is de laatste jaren sterk in opkomst met een stevig budget. Tata Steel Chess is van 15-31 januari 2021 en het Gibraltar Chess Festival is van 18-28 januari 2021. Stel dat beide overgaan op een online toernooi. Dan wordt interessant wie welke uitzendrechten krijgt en welke toppers aan het een dan wel aan het andere toernooi zullen deelnemen. Aan de deelname van Carlsen is in ieder geval Chess24 verbonden.

Dank aan Theo Henrar

In de tien jaar dat schaaksite.nl bestaat kon jaarlijks veel aandacht worden besteed aan het Tata Steel Chess toernooi en alles er omheen. Hiervoor zijn we Theo Henrar, zijn team en Tata Steel Nederland veel dank verschuldigd en wij wensen hem het beste. Wie weet zien we hem nog wel eens terug bij het Hoogovens Schaaktoernooi?

Theo Henrar reikt Magnus Carlsen de winnaarstrofee uit, foto: Tata Steel Chess Tournament, Alina L’Ami

Ontstaan van R.S.C Wilhelm Steinitz

Het schaakvirus waarde rond in Rotterdam op de H.B.S. aan de Bergsingel en die aan de ’s Gravendijkwal. Op beide scholen besloten de jongelui in de hoogste klassen een schaakclub op te richten. Hierbij speelde een rol dat de jongens in de ‘korte broeken’ vaak niet welkom waren op de verenigingen van de elite. Ja, schaken was toen nog een elitesport. Aan de ’s Gravendijkwal kreeg de schaakvereniging de naam Greco. Gioacchino Greco was een Italiaanse schaakmeester van Griekse afkomst uit de zeventiende eeuw. In die tijd kon je schaken leren uit het boek van de Spaanse priester Ruy López de Segura. Schakers kennen de schaakopening Ruy Lopez, die naar deze priester werd genoemd.

Aan de Bergsingel werd de naam Rotterdamse Schaakclub (R.S.C.) Wilhelm Steinitz. Niet bekend is hoe de jongelui op deze naam gekomen waren. Mijn vermoeden was het volgende. Wilhelm Steinitz was de eerste wereldkampioen. In de periode van oprichting, 1927-1928, was er veel aandacht voor het boek van Steinitz getiteld Leerboek voor het schaakspel, bewerkt door W.A.T. Schelfhout. Steinitz legde een wetenschappelijke basis onder het schaakspel. Deze basis werd later verder uitgewerkt door de wereldkampioenen Emanuel Lasker en Max Euwe, beiden ook wiskundigen.

Prominente Steinitzianen van het eerste uur

De initiatiefnemers voor de oprichting van een schaakvereniging aan de Bergsingel zaten in de hoogste klassen van de H.B.S. Bekende namen van het eerste uur waren Ivo Samkalden en zijn tweelingbroer Jaap, Pim Muhring en zijn broer Karel, Chris Vlagsma en Rocus van Yperen.

Ivo Samkalden (1912-1995)

De Samkaldens woonden op stand in een mooi appartement aan de Mathenesserlaan in Rotterdam. Ivo was samen met zijn tweelingbroer Jaap een nakomeling. Ivo werd later o.m. bekend als minister van Justitie en als burgmeester van Amsterdam.

‘Om zich te kunnen ontspannen verdiepte hij zich in bed in schaakliteratuur. In zijn Amsterdamse tijd moest hij knarsetandend zijn meerdere erkennen in Provo en Kabouter Roel van Duijn, die veel beter schaakte dan hij.’

Loting Euwe Vierkampschaken, mei 1976. Foto: Hans Peters, Bron: Nationaal Archief.

Vlnr: Browne, Samkalden, Euwe, Karpov, Olafson, Timman en onbekende man?

‘Ivo Samkalden was een verwoed schaker, dus iemand met een zakschaakspelletje. Op weg naar Israël stond hij al met 2-0 voor toen ik boven Cyprus een tegenpunt scoorde. De vierde partij ging gelijk op zodat we bij de landing maar remise hebben gegeven.’

In 1974 heeft een delegatie onder leiding van burgemeester Samkalden een bezoek gebracht aan Jeruzalem, hiertoe uitgenodigd door burgemeester Kollek van Jeruzalem. Dr. A. Pais de latere, eerste naoorlogse liberale, minister van Onderwijs, was een van de delegatieleden en tegenstander van Samkalden bij dit spelletje schaak.

Klik hier voor een mooie foto samen met zijn kleinzoon Daniël aan het schaakbord, foto Rijksmuseum 1992-1994. Ivo Samkalden was zijn leven lang een groot liefhebber van het schaakspel.

Jaap Samkalden, de tweelingbroer van Ivo, was ook lid.

Pim Muhring (1913 – 1997)

Toen Pa Muhring, zelf een huis-tuin- en keuken schaker, ontdekte dat zijn zoons Karel en Pim zich bezighielden met het duivelse kaartspel pakte hij de kaarten af en smeedt ze in de kachel. Met Sinterklaas kregen zij een dam- en schaakboekje in de schoen. Pim kreeg plezier in het schaakboekje en zoveel plezier zelfs, dat hij op de HBS aan de Bergsingel te Rotterdam prompt een van de initiatiefnemers van de schoolschaakclub ‘Wilhelm Steinitz’. Zijn vriend Rocus van Yperen was ook geïnteresseerd in het schaakspel. Meester Schepers was scheikundeleraar en in het scheikundelokaal hebben ze menig partijtje blind gespeeld. Meester Schepers, die op een schaakclub speelde, vroeg meermalen of Pim wilde nablijven. Zo een halfuurtje, na vieren. Dan bogen leraar en leerling zich in het bijzonder over eindspelen. De leraar had moeite om de leerling de baas te blijven. Pim was een groot jeugdtalent in die tijd en werd tot veler verbazing in 1932 al kampioen van Rotterdam door in een barrage een ontgoochelde mr. G.C.A. Oskam te verslaan. In 1951 werd hij Internationaal Meester van de wereldschaakbond FIDE. Pim was een sterke meesterklassespeler en o.m. actief voor NRSV en SV Kralingen.

De medewerkers aan de Teleaccursus Schaken 1969/1970. Vlnr. Joop van Tijn (interviewer), prof. dr. M. Euwe (hoofdredacteur), W.J. Muhring (samensteller/presentator) en Joop van Reede (regisseur). De twee leerlingen die schaakles kregen waren Lisa Heybroek en Henk van den Berg. De schriftelijke begeleiding werd verzorgd door Berry Withuis.

W.J. (Pim) Muhring werd de latere directeur van de Rijks Computer Centrale, een onderdeel van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Hij werkte op schaakgebied nauw samen met Max Euwe. Zij verzorgden voor Teleac op tv de match Spasski-Fischer in 1972. Pim heeft, naast diverse dagbladen, heel lang een rubriek gehad in Elsevier’s Weekblad, met misschien in totaal wel meer dan duizend schaakopgaven. Zijn hele leven was hij, naast liefhebber en schaakmeester, een uitstekende promotor van de schaaksport. In 1972 publiceerde hij het boek Leer Jong Schaken, een bewerking van een Engels boek. Samen met Max Euwe publiceerde hij nog de serie Zo leert u goed schaken, Schaken in de wachtkamer, Schaken op het strand en Schaken zonder bord.

Karel Muhring, de broer van Pim, was ook lid.

Rocus van Yperen (1914-1994)

Rocus van Yperen, een vriendje van Pim Muhring, werd later ook een goed schaker. Rocus woonde aan de deftige Avenue Concordia, ook bekend uit de tv-serie ‘Toen was geluk heel gewoon’. Rocus werd een vermaard componist, dirigent en muziekpedagoog. Hij staat bekend als oud-dirigent van de Koninklijke Militaire Kapel. Rocus was een sterke hoofdklassespeler actief voor SV Kralingen en zijn naam komt vaak voor bij de uitslagen in het Tijdschrift van de Schaakbond.

Rocus van Yperen was betrokken bij de opzet en uitvoering van Taptoe Delft. Het werd de jaarlijkse muzikale militaire manifestatie op de Grote Markt in Delft.

Chris Vlagsma (1912-1985)

Chris Vlagsma kwam uit een arbeidersgezin. Zijn vader richtte in 1918 in Rotterdam een arbeidersschaakvereniging op in navolging van Den Haag. Dit als tegenhanger van de eliteschaakclubs. Chris Vlagsma hierover:

‘Je moet je kunnen voorstellen hoe het schaakleven in Rotterdam toen was. Je had het Rotterdams Schaakgenootschap waarvan je alleen lid kon worden als je een titel voor je naam had of tenminste een forse aanslag van de inkomstenbelasting kon betalen. Daarnaast was er de NRSV. Die kende geen ballotage, maar jan-met-de-pet werd er weggekeken.’

Zijn vader was middelpunt van een zeer intensief schaakleven. Ieder weekeinde zat het huis vol met schakers. Chris was toen 7 jaar en mocht eerst meekijken en later meedoen. Hij was sinds 1927 ook lid van de vereniging van zijn vader. Op 14-jarige leeftijd speelde hij zijn eerste partij in een uitwedstrijd tegen de Residentie Schaakclub uit den Haag. Chris won. Chris werd een sterke meesterklassespeler actief bij SV Spangen, de club die hij zijn hele leven trouw bleef. Hij verzorgde enkele jaren het logboek bij het Hoogovens Schaaktoernooi samen met Henny Vijgeboom. Max Euwe schreef hierover: ‘Ik stel vast dat de Logboekaniers verdienstelijk werk hebben verricht en met het jaar geestiger, maar óók brutaler worden!’ Chris had lang zijn schaakrubriek in het Rotterdams Nieuwsblad waarbij hij niet vergat aardige dingen over zijn clubleden te vermelden als zij goed presteerden. Chris werd al vroeg een goede vriend van Max Euwe en was in die tijd een van de weinigen die Max mocht zeggen.

De oprichters

Pim Muhring, Chris Vlagsma en Ivo Samkalden waren de oprichters van R.S.C. Steinitz in oktober 1928. Ivo Samkalden werd voorzitter omdat hij de enige was die een schaakklok thuis had. H.B. Engelsman, wiens vader de vereniging financieel steunde, nam al snel het voorzitterschap over en zou dit tientallen jaren blijven.

De club ging ook meedoen aan de Rotterdamse competitie en volgens Vlagsma ging dit niet van harte. De Rotterdamse Schaakbond stelde nogal wat eisen aan de ‘kortebroekenclub’.

Frits Böttcher wordt lid van Steinitz

Frits Böttcher zou zich snel aansluiten bij deze oudere jongens. In de privé-memoires voor zijn kinderen schreef hij hierover het volgende.

‘In het begin van mijn tweede H.B.S.-jaar gebeurde iets bijzonders. Een paar leerlingen uit de vierde en vijfde klas richtten een schaakclub op en tot mijn vreugde vond mijn vader het goed dat ik daar lid van werd. Vanaf dat moment waren mijn zaterdagavonden bestemd voor het schaken. Al jaren was ik gefascineerd door de afbeeldingen van schaakstellingen in de krant, waarover niemand me uitleg kon geven. Eindelijk leerde ik nu ook eens schaken. (Voor dammen heb ik trouwens duidelijk meer aanleg dan voor schaken. Dat bleek veel later in mijn studententijd, toen ik nu en dan tegen een vriend damde, die hoofdklasser was. En tegenwoordig kan ik het testen door tegen de Challenger damcomputer te spelen, die een veel hoger niveau heeft dan schaakcomputers omdat dammen veel gemakkelijker in een computerprogramma kan worden verwerkt.)

De eerste avond op de schaakclub was het alsof er een nieuwe wereld voor me openging. Ik herinner me nog heel goed hoe ik de ochtend daarna (dus ‘s-Zondags) al om half zes in de weer was om in oude kranten schaakrubrieken op te zoeken, die ik nu eindelijk kon begrijpen. Ik maakte snelle vorderingen, want toen aan het eind van dat schooljaar mr. G.C.A. Oskam, een bekende Rotterdamse schaker, simultaan speelde tegen een twintigtal leden van onze club (Wilhelm Steinitz genaamd, naar een beroemde schaakmeester uit de vorige eeuw) won ik mijn partij en dat kwam zelfs in de NRC te staan. Het gevolg was dat ik aan het begin van het derde schooljaar (ik was toen dertien jaar oud) werd opgesteld in het tiental waarmee mijn club met succes ging deelnemen aan de competitie. Te beginnen met dat jaar speelde ik ook mee in wedstrijden om het persoonlijk kampioenschap van Rotterdam. Het boeiende van dat alles was niet in de eerste plaats schaken als zodanig. Belangrijk voor mijn ontwikkeling is vooral geweest dat mijn tegenstanders veel ouder waren dan ik, niet zelden academici van middelbare leeftijd. Meestal won ik en dat sterkte mijn zelfvertrouwen, hetgeen ik wel nodig had. Misschien was nog belangrijker voor mij dat de wedstrijden (vooral tournooien) niet zelden plaatsvonden in de beste hotels van Rotterdam (zoals het Parkhotel, het Maashotel en het beroemde Coomans dat de evenknie was van Krasnapolsky in Amsterdam). Daardoor raakte ik gewend aan het leven in grote hotels waar ik eigenlijk helemaal niet thuishoorde. In het begin keek ik mijn ogen uit, maar het wende spoedig. Het schaken kostte wel veel tijd; soms moest ik drie avonden per week een wedstrijdpartij spelen.

Ik bofte ook dat mijn vader op de NRC geabonneerd was. Dat vond hij bij zijn standing als meester-kleermaker passen, maar het was heel ongewoon in onze omgeving. Niet alleen bofte ik daarmee omdat de NRC veel aandacht aan schaken gaf, maar natuurlijk ook omdat ik veel leerde door regelmatig een krant als de NRC te lezen, die ver uitstak boven de andere kranten die in Rotterdam verkrijgbaar waren. Dat heeft een niet te onderschatten invloed op mijn ontwikkeling gehad.’

‘Wiskunde, schaken en tekenen boeiden mij het meest toen ik in oktober 1929, kort voor mijn veertiende verjaardag, gedwongen werd mij in de chemie te verdiepen. Ik was net begonnen aan het derde leerjaar HBS-B. Mijn scheikundelessen op school zouden pas een jaar later beginnen. Mijn zusje die een klas hoger zat, werd langdurig ziek en ik beloofde de door haar vriendin gemaakte scheikundenotities uit te werken. Ik kon er geen touw aan vastknopen. Op een Rotterdamse boekenmarkt ontdekte ik een lijvig Duits boekwerk dat ik voor een paar dubbeltjes bemachtigde.

Door dit boekwerk-helaas in de hongerwinter in een potkacheltje opgestookt-was mijn belangstelling voor de chemie gewekt.

In het begin van het vijfde jaar werd ik attent gemaakt op de ernst van de huiselijke situatie. Mijn ouders waren niet in staat een universitaire studie te bekostigen. Het verwerven van een studiebeurs was de enige kans maar dan moest ik het laatste leerjaar alles op alles zetten en tijdelijk hobby’s als schaken, puzzelen en tekenen stopzetten. Voor alle exacte vakken haalde ik een tien op mijn examenlijst. Trots was ik er nauwelijks op. Bovendien werd het doel gemist, de aangevraagde studiebeurs ging naar een andere kandidaat. Wel kreeg ik van het Ministerie van Onderwijs een renteloos voorschot. De benarde financiële situatie had het voordeel dat ik genoodzaakt werd zelf de kost te verdienen. Ik legde mij toe op het geven van wiskundelessen en al na enige jaren kon ik zonder ouderlijke bijdrage rondkomen.’

Verantwoording

Dit is een serie over het rijke schaakleven van Frits Böttcher. De artikelen zijn gebaseerd op eigen onderzoek ondersteund door informatie uit het familiearchief die ik mocht ontvangen van Gerard Böttcher, zoon van Frits Böttcher. De verantwoording voor de inhoud van de artikelen ligt uitsluitend bij mij.

Gebruikte bronnen o.m.:

– Familiearchief Frits Böttcher

– Werken aan scheikunde, 24 memoires van hen die de Nederlandse Chemie deze eeuw groot hebben gemaakt. 1993.

– Chris Vlagsma, 50 jaar clubSCHAAK

– Leven en werken van een internationaal schaakmeester, Willem Jan Muhring, een tijdsbeeld. Uitgave van het Vermande Schaakfonds in 1978.

– Omkijken: een logboek, de memoires van Dr. A. Pais

– Teleaccursus Schaken, schriftelijke begeleiding door Berry Withuis

Over twee weken:

Aflevering 3: Frits Böttcher verslaat wereldkampioen Alexander Aljechin

Nog wekelijks komen er, via verschillende kanalen, schaiku’s binnen. Men vindt het een leuk idee en men geeft aan dat het niet altijd meevalt om in 5-7-5 lettergrepen iets kernachtig uit te drukken. Wel vindt men het een bijzondere activiteit voor het doden van coronatijd. Iedereen kan meedoen, ook niet-schakers en ‘oefening baart kunst’. ‘Het is al een uit de hand gelopen actie’, schreef iemand. Een ander:’ Het is net als bij schaken, je moet goed nadenken.’

Er wordt creatief meegedacht en verschillende leuke ideeën worden geopperd. Iemand had het idee notatieboekjes te laten maken met schaiku’s. Een ander vond dat het formaat van een notatieboekje zich ook goed leent voor de publicatie van een boekje met schaiku’s of schaikoes. Weer een ander vond het leuk een combi van een afbeelding en een schaiku te maken. Kees van Kooten doet dit, zoals wij al eerder zagen, ook bij sommige van zijn 575 Haikoots. Hier nog een mooi voorbeeld uit zijn boek, Haikoot 73.

zo tegen vijven

begint de kurkentrekker

zachtjes te juichen

Een van de leuke voorbeelden kreeg ik deze week toegezonden van Maarten de Wit uit Goirle. Maarten is een trouwe bezoeker van onze site, hij won wel eens een boek bij een van onze acties en Herman Grooten heeft, alweer vijf jaar geleden, een stukje over zijn kunstzinnige schaakpuzzels geschreven.

stelling op het bord
onder de voet gelopen
door horde smurfen

Hieronder een selectie van toevoegingen aan onze Hall of Fame. In de Hall of Fame zijn sommige tijdloos, andere zijn gebaseerd op een thema. Veel inspiratie werd ontleend aan Covid 19 en het kandidatentoernooi in Jekaterinenburg. Alleen 5-7-5 schaiku’s zijn opgenomen.

Begin april kregen we het bericht dat ook de Bridgebond op zijn site had aangekondigd dat het een creatief idee was om braiku’s te maken, de daiku (dammers) kwam bij een inzending voorbij en medio april was de internationale haikudag. Kortom belangstelling genoeg.

Onze Hall of Fame is bijgewerkt. Onder deze en komende inzendingen worden t.z.t. drie boeken van Kees van Kooten verloot met zijn 575 Haikoots. Ter beschikking gesteld door zijn uitgever De Harmonie. Inzenden kan nog steeds en wel als volgt:

1. Op schaaksite.nl in de commentaarbox onder de artikelen in de serie Dichter bij schaken
2. Mail: dichterbijschaken@hetschaakkasteel.nl
3. Twitter:@dichterbijschaken

We sluiten pas op 30 september!

 Interessante discussies over de anderhalvemetertoernooien en -schaakcompetities (intern en extern). De meest creatieve ideeën vliegen over het scherm. De een nog ingenieuzer dan de ander. Na de partij moeten de schakers thuis direct met bord en stukken in bad zolang er geen mondkapjes voor de schaakstukken zijn.

De minister-president gebruikte bij een van zijn corona persconferenties , als voorbeeld van exponentiële groei, de parabel van de graankorrels op het schaakbord. ’Les 1: zaadje op vakje 1, 2 op vakje 2, 4 op vakje 3 en als je dan bij vakje 64 bent heb je de productie van zand van over de hele wereld van een eeuw nodig. Dat gebeurt er als we ons niet aan de regels houden en alles te snel opengooien.’

De hamvraag voor ons is of alle schaakverenigingen met of zonder de uitwerking van al die mooie opties de crises zullen overleven? Eerst de coronacrisis en daarna de economische crisis?

De komende maanden zijn bij de schaakverenigingen de jaarrekening 2019/2020, de begroting 2020/2021 en een eventuele wijziging van de contributie aan de orde. Kunnen ALV’s wel worden gehouden? Digitaal? Veel is nog onzeker en toch moeten er verplichtingen worden aangegaan. 100% beslissen bij 50% informatie zoals Mark Rutte dit dilemma noemt.

Uitkomst recent onderzoek van het Mulier Instituut in opdracht van NOC*NSF

Vier op de tien sportverenigingen in Nederland maken zich (ernstige) zorgen over de gevolgen van de coronacrisis voor de vereniging. Met name zorgen over verlies van leden/vrijwilligers en inkomstenderving. Een op de vijf verenigingen verwacht dat meer bestaande leden hun lidmaatschap gaan opzeggen. Vier op de tien verenigingen verwachten minder nieuwe leden. Ongeveer een kwart van de verenigingen in Nederland geeft aan dat noodmaatregelen hulp of ondersteuning essentieel zijn om als vereniging de coronacrisis te kunnen overleven. Bron: Mulier Instituut, 8 mei 2020.

 NOC*NSF vraagt 150 miljoen

NOC*NSF heeft het kabinet recent om een steunpakket van 150 miljoen gevraagd voor de sportverenigingen. Nederland telt ca. 25.000 sportverenigingen. De denksporten staan meestal niet voor maar achter in de rij. Maar misschien is het dit keer anders?

Het kabinet geeft 110 miljoen

De ministerraad stemde onlangs in met het voorstel van minister Martin van Rijn (Medische Zorg en Sport) om sportverenigingen te hulp te schieten. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport maakt 110 miljoen euro extra beschikbaar voor sportverenigingen. Dit bedrag is bedoeld voor de breedtesport, niet voor het profvoetbal, etc. Het moet drie maanden soelaas geven, tot 1 juni, voor doorlopende vaste lasten, met name de zaalhuren.

RIVM-advies voor de schaaksport

‘Kan ik nog schaken op de club of op toernooien?

‘Het advies is om dit niet te doen. Schaken vereist dat schakers aan dezelfde tafel zitten en dat is in veel gevallen binnen 1,5 meter. Daarnaast worden de schaakstukken vaak doorgegeven waardoor het risico op besmetting vergroot wordt.

Schaken leent zich echter wel goed voor digitale varianten. Via internet zijn vele mogelijkheden. Zo verwijst de schaakbond de jeugd naar de online jeugdschaakclub Schaakmatties.’

Volgens de experts moeten we ervan uitgaan dat dit geldig blijft totdat er een vaccin is of dat de groepsimmuniteit boven de 60-70% ligt. Men verwacht dat dit de komende 12 maanden nog niet het geval zal zijn.

Schaakverenigingen kunnen voor grote financiële problemen komen te staan als ze geen buffers hebben, de leden niet langer solidair blijven, de leden geen financiële offers kunnen of willen brengen, zaalhuren niet tijdelijk omlaag aangepast kunnen worden en de KNSB geen noodfonds heeft om de in nood verkerende verenigingen tijdelijk op de been te houden.

Bijlage

Voor geïnteresseerden in bijgaande bijlage een uitgebreide analyse van de huidige situatie. Een belangrijke sleutel bij de oplossing is het trouw blijven aan de vereniging en (financieel) steunen waar dit kan in deze moeilijke tijden. Schaaksite.nl steunen mag natuurlijk ook!

Indien u een goede zet wilt doen, kunt u dit doen via nummer: NL18 ABNA 0506 2024 96.

Ik aarzelde om iets over AM te schrijven omdat ik zelf AM ook nooit heb ontmoet, wel in actie gezien in Wijk aan Zee. Ik ken hem als journalist en van zijn schaakboeken die ik alle heb gelezen. Een paar jaar geleden had ik contact met hem over zijn boek De stamhouder. Hij en zijn uitgever wilde graag meewerken aan een promotieactie tijdens ons jaarlijkse Schaken tegen Kankertoernooi in Rotterdam. Nu is hij zelf aan de gevolgen van die vreselijk ziekte overleden, in het jaar dat de zesde editie van het evenement om coronaredenen niet kon doorgaan.

Na het uitkomen van De stamhouder kwam hij vaker in het nieuws, natuurlijk ook om zijn boek te promoten, zo gaat dat in deze tijd. Het boek werd een groot succes, hij won er verschillende prijzen mee en zijn meesterwerk is inmiddels ook vertaald.

AM kende ik vooral van zijn optredens voor radio en tv. Zijn stem herken ik uit duizenden. In mijn herinnering begon het toen hij verslaggever was bij het NOS-Journaal, eind jaren ‘70 waar hij ook over actualiteiten in Rotterdam berichtte. Daarna staat mij iets bij over de taalcursussen van Teleac. Ik probeerde mee te doen met Chinees en Russisch, mooie cassettes met lesmateriaal overigens. Bij Chinees ben ik niet verder gekomen dan Ni Hao en Russisch ging mij helemaal boven de pet, AM was hier de presentator. Maar dit lag natuurlijk niet aan hem. Een paar jaar geleden heb ik dit materiaal weggegeven, bijna niemand wilde het hebben, het stond thuis alleen maar in de weg.

Bij zijn optredens ging het ook vaak even over schaken en zijn kennis van de Russische taal. Daartoe wil ik mij nu beperken. Hij was charmant, zag er altijd verzorgd uit met als kenmerk zijn vlinderdasje en zijn bijzondere stem.

Russisch

Op 12-jarige leeftijd kreeg AM de keus van zijn ouders tussen leren pianospelen of Russisch leren. Hij koos, misschien mede gelet op zijn roots, voor Russisch leren. Hij sprak al een beetje Russisch en hij had immers twee Russische grootouders. Hij kreeg les van een Russische prins, Nicolai Obolonsky, die in de Sinaasappelstraat in Den Haag woonde. Toen hij geslaagd was voor het gymnasium ging hij in Leiden Rechten studeren maar stapte al snel over naar Slavische talen en letterkunde bij hoogleraar Karel van ’t Reve, de broer van schrijver Gerard van ’t Reve. Hij noemde Karel van het Reve vaak zijn ‘goeroe’. Zijn kennis van de Russische taal kwam hem, zoals elders al vermeld, goed van pas bij zijn bijdragen voor Schaakbulletin waarin hij over schaken in Rusland kon berichten. Daarnaast kon hij optreden als tolk bij Russische schaakgrootmeesters die Nederland bezochten. Hij onderhield hierdoor goede banden met o.m. Botwinnik, Flohr en Spasski. Hij was bevriend geraakt met Spasski en bewonderde hem om zijn durf en onafhankelijke geest.

AM heeft ook gezelschappen rondgeleid bij exclusieve reizen naar Riga (Letland), Moskou en St. Petersburg (Rusland) en andere culturele bestemmingen. Hij kon hier altijd enthousiast over vertellen en was een graag geziene gastheer. Hij was vroeger ook betrokken geweest bij de Teleac-serie Globetrotter.

Schaken

AM vertelde eens op de radio dat hij op een regenachtige zaterdagmiddag schaken had geleerd van de moeder van een vriendje van hem. Ja, inderdaad van een vrouw, hij was haar daar zeer dankbaar voor! De moeder had nog op schoot gezeten bij Lasker, de wereldkampioen, die daar weleens op bezoek kwam. Hij noemde het schaakspel zijn nieuw ontdekte koninkrijk. Hij kocht schaakboeken om zich in het spel te verdiepen en vond achteraf dat het soms wel iets te ziekelijk werd. Als andere klasgenootjes ’s zomers naar het strand gingen en achter de meisjes aan zaten, zat hij met een puistenkoppig schaakvriendje matches te spelen in een zweterig kamertje.

In zijn boek De stamhouder schreef hij dat schaken een sport is voor escapisten. De schaker leeft, volgens AM, in twee parallelle werelden. Een schaker bouwt makkelijk een vesting. Hij typeerde schaken als een gewelddadig spel en haalde vaak een quote van Fischer aan. Waar gaat bij schaken om? Bij schaken gaat het om ‘to crush the other guys ego’. AM was vooral door de schoonheid van het spel gegrepen. Zelf vertelde hij meermalen dat hij te weinig talent had maar wel erg fanatiek was. Het eindspel vond hij maar saai, dat appelleerde niet aan iets bij hem. Bekend is dat hij Hein Donner een markante figuur vond, die vind je niet meer, zei hij vaak. Het zijn allemaal van die computerjongentjes geworden. AM vond dat schakers naast schaken ook iets anders moesten presteren zoals Lasker, Euwe, Timman, Donner en Ree deden. Hij vond het schaken daarom minder leuk geworden met alleen dat computergedoe. Hij hield meer van sterke karakters met durf zoals Boris Spasski en Michael Tal, die hij geniaal vond. De schaakgeneratie van nu vond hij ‘getormenteerde’ wezens, een term die hij vaker zou gebruiken. AM moest niets hebben van computers, hij was een schaakromanticus van de oude stempel, pur sang.

Hij vertelde weleens over een gesprek dat hij, lang geleden, als tolk bijwoonde tussen Max Euwe en Michael Botwinnik. Euwe vond dat de computer wel goed kon rekenen maar geen intuïtie had. Botwinnik noemde intuïtie ‘nog niet herkende kennis’, herinnerde AM zich. AM vond dat we te veel in de sfeer van de robots dreigden te komen die alles wilden overnemen.

Bron: Het VPRO-Marathoninterview, Tessel Blok spreekt drie uur lang met AM op 25 december 2014. In het begin van het tweede uur vertelt AM over schaken.

Columnist bij het radioprogramma OVT

OVT is een geschiedenisprogramma over de onvoltooid verleden tijd. Met actueel nieuws over geschiedenis, columns en historische documentaires in Het Spoor Terug. OVT hoor je wekelijks op zondag tussen 10.00 en 12.00 uur.

AM was een gewaardeerd columnist bij dit radioprogramma. Hij was dertien jaar aan dit programma verbonden. Daarvoor werkte hij hieraan al mee als Ruslandkenner. Zijn ruim 50 columns duurden 4-6 minuten en veel onderwerpen kwamen langs. Zijn eerste column dateert van 2006 en zijn laatste van 2018. Af en toe gingen zijn columns geheel over schaken en de twee die ik mij herinner gingen over ‘zijn’ Hoogovenstoernooi. Hij hield er sterke opvattingen op na en schuwde boude uitspraken niet. Een tikkeltje cynisch en altijd liefdevol. Hij sprak zijn columns à tempo uit, alsof zijn vlag op vallen stond. De in Rotterdam geboren schrijfster Nelleke Noordervliet, ook columnist, was sinds hun studententijd in Leiden bevriend met AM. Zij noemde hem Sacha omdat AM haar had verteld dat ze in Rusland Sacha als koosnaam gebruikten voor de naam Alexander. Beluister hier het IM van Nelleke Noordervliet.

‘Zijn’ Hoogovens Schaaktoernooi

Ik heb de tel niet bijgehouden maar ik schat dat AM meer dan 50 keer aan ‘zijn’ Hoogovens Schaaktoernooi’ heeft meegedaan. In een van zijn laatste columns over ‘zijn’ schaaktoernooi wond hij zich op over de cover van het zoveelste boek over oud-Bondskanselier Helmut Schmidt. Met de titel Zug um Zug (Een dubbele betekenis. Schach Zug um Zug is een officieel leerboek van de Duitse Schaakbond waarmee kinderen een pionnendiploma, torendiploma of Koningsdiploma kunnen halen, net als vroeger in ons land.) Schmidt, de man die de pretentie had de wijsheid in pacht te hebben. Hij had dit boek gezien tijdens een van zijn bezoeken aan Berlijn. Wat was het geval? Het bord lag verkeerd om. AM vond het een voorbeeld van de respectloze manier waarop de reclamewereld met het spel der koningen omging. In de reclames voor whisky, computers, verzekeringen enz. komt het in de helft van de gevallen voor dat het bord verkeerd om ligt. Dat heeft iets ontzettends doms zoals er door onbevoegden mee wordt omgegaan, was zijn mening.

Luister hier nog maar eens naar deze column over ‘zijn’ Hoogovens Schaaktoernooi. En een vroegere uit 2006.

Bijzonder was ook zijn laatste column voor OVT in december 2018. Deze ging niet over schaken maar over zijn gedwongen vertrek bij OVT. OVT ging verjongen en er was geen plaats meer voor AM en Philip Freriks. Zij zouden worden vervangen door drie jongelingen waarvan twee van allochtone afkomst. AM was netjes drie weken van te voren ingelicht, Freriks kreeg het pas tijdens zijn laatste uitzending te horen. Hij was wit heet. Bekend is de grote rel die toen ontstond over de wijze waarop dit aan Freriks bekend werd gemaakt. AM liet dit natuurlijk niet onbesproken. Hij bleef wel aan als Ruslandkenner.

De stamhouder

In het VPRO-programma ‘Nooit meer slapen’ was hij te gast bij Pieter van der Wielen op 15 oktober 2014 en een paar dagen later was hij te gast in het VPRO-programma ‘Wim Brands met boeken’. Helaas is Wim Brands ook niet meer onder ons.

Over De stamhouder is door Ger Poppelaars voor de EO een mooie documentaire gemaakt.

De stem van de stamhouder

Neem nog eens de moeite om naar ‘De stem van de stamhouder’ te luisteren, het is meer dan de moeite waard ‘his master’s voice’ zelf te horen als het over schaken gaat! Gewoon even klikken op de links hierboven in het artikel.

Door zijn boeken, zijn artikelen en de opnames voor radio-en tv zal hij lang bij ons blijven. ‘Een prachtmens’ zoals Peter Boel dit zo treffend beschreef!

In deze serie wil ik het rijke schaakleven beschrijven van Frits Böttcher aan de hand van het familiearchief en eigen onderzoek. Alvorens in te gaan op zijn boeiende schaakleven eerst een portret van deze markante en vooraanstaande Nederlander die in 1915 in Rotterdam werd geboren en op 93-jarige leeftijd in den Haag overleed. Grote bekendheid kreeg hij als lid en oprichter van de Club van Rome. De aanleiding voor deze serie was het volgende.

De KNSB-competitie bestaat dit jaar 100 jaar en mijn eerste twee bijdragen gingen over het landskampioenschap van Rotterdam (NRSV) in 1930/1931 waarmee de hegemonie van de Amsterdammers werd doorbroken. NRSV zou later fuseren met de Rotterdamse schoolschaakvereniging (HBS) Wilhelm Steinitz. Frits Böttcher was op 12-jarige leeftijd een van de leden van het eerste uur, samen met Pim en Karel Muhring, Ivo en Jaap Samkalden, Rocus van Yperen en Chris Vlagsma.

Prof. dr. C.J.F. Böttcher (1915 – 2008) postuum in het nieuws

Op zaterdag 22 februari verscheen er een groot artikel in de Volkskrant dat veel opzien baarde. De kop luidde: ‘De grote twijfelzwaaier of hoe Prof. dr. C.J.F. (Frits) Böttcher met steun van tientallen bedrijven de basis legde voor de klimaatscepsis in Nederland.’

Prof. dr. C.J.F. Böttcher was een wetenschapper, bestuurder en schaakliefhebber. Het schaakspel had een prominente plaats in zijn woonkamer met alle stukken altijd netjes op het midden van de velden. Tot kort voor zijn overlijden kwamen bekenden uit politiek, bedrijfsleven en wetenschap bij hem langs om een potje te schaken en bij te praten.

In het artikel, waarin Böttcher niet alleen wordt geschetst als centrale speler in de wetenschap, het bedrijfsleven en de politiek, wordt ook met nadruk verwezen naar zijn activiteiten als schaker: ‘Met ogenschijnlijk gemak speelt hij simultaan op meerdere borden: politiek, wetenschap en bedrijfsleven. Böttcher blijkt een goede organisator.’ Naar aanleiding van zijn kritiek op de rond de eeuwwisseling bekende klimaatmodellen schreef de Volkskrant ook: ‘Böttcher wees graag op de trage ontwikkeling van de schaakcomputer om de betrouwbaarheid van klimaatmodellen te relativeren.’

Reactie van Gerard Böttcher, zoon van Frits

Op 24 februari betoogde zijn zoon Gerard in de Volkskrant dat ten onrechte het beeld werd gecreëerd dat zijn vader de aartsvader was van de klimaatscepsis in Nederland. Uit eigen waarneming wist hij hoe zijn vader dag en nacht streed voor de boodschap van de Club van Rome. ‘De scepsis van mijn vader betrof niet de klimaatverandering op zich maar de oorzaken ervan en de urgentie van het probleem.’

1972 een bijzonder jaar

Voor schakers was 1972 het jaar van de beroemde match om het wereldkampioenschap tussen Boris Spassky en Bobby Fischer. Maar er gebeurde nog iets bijzonders dat toen heel de wereld in haar greep hield. Het rapport van de Club van Rome, Grenzen aan de groei, verscheen. Iedereen herinnert zich nog wel de bijzondere Aula-pocket over dit rapport dat voor slechts 2,50 gulden te koop was. Het was een jubileumeditie omdat het de 500^ste titel was in de Aula-reeks. Nu een collector’s item, toen een ongekende oplage, het werd een bestseller. Inmiddels zijn we internationaal aan de 90^ste druk toe. Dit rapport ging wereldwijd over vijf kritische factoren en de samenhang ertussen. Deze factoren waren: bevolkingsgroei, voedselproductie, industrialisatie, uitputting van natuurlijke hulpbronnen en vervuiling. Nu vijftig jaar later zijn deze factoren weer uiterst actueel met het Parijse klimaatakkoord van de VN met 17 duurzame doelen, de Europese Green Deal en het Nederlandse Klimaatakkoord’. Ook nu worden in Nederland felle klimaatdebatten gevoerd tussen voor en tegenstanders waarbij ook schakers zich niet onberoerd laten in deze discussies. Bijzonder was dat Frits Böttcher, als enige Nederlander, een van de oprichters en prominent lid van de Club van Rome was.

Voordat ik aan de artikelen begin over het bijzondere schaakleven van Frits Böttcher eerst enige informatie over zijn levensloop. Hij had een geweldige staat van dienst en dat mag niet onvermeld blijven.

Carl Johan Friedrich (Frits) Böttcher (1915-2008)

Gezin

De vader van Frits was meester-kleermaker in het Oude Noorden van Rotterdam, in die tijd een middenstandsgezin. Vader was kleine zelfstandige en deed alles zelf. Hij maakte kleding voor gala’s, toga’s voor academici en geestelijken, pakken voor bruiloften en andere feestelijke partijen. Met zijn kleermakerij opereerde hij in het ‘hogere segment’.

Frits had een oudere zus en een jongere broer.

Studie

De jonge Frits was hoogbegaafd en intelligent. Hij hield van wiskunde, schaken en tekenen. Hij voltooide zijn HBS-opleiding met tienen voor de exacte vakken. Hij had hiervoor hard gewerkt en dit had een bijzondere reden waarover later meer. Hij ging scheikunde studeren aan de Rijksuniversiteit van Leiden, een vak dat hem al langer intrigeerde. Geen studie wiskunde omdat zijn verwachting was dat er te weinig werk in zou zijn. In 1938 rondde hij zijn studie Chemie en Theoretische Natuurkunde af in Leiden. In 1940 promoveerde hij in Leiden en werd doctor. Hij had daarnaast een bijzondere andere hobby, grafologie. De oorlogsjaren benutte hij om zich hierin verder te verdiepen. Kort na de oorlog begon hij als hoogleraar met het geven van colleges in de fysische chemie. Vanaf 1949 ging hij aan psychologiestudenten ook colleges grafologie geven, hij werd buitengewoon hoogleraar in dit vak. Frits heeft veel onderzoek gedaan op tal van gebieden en hierover veel gepubliceerd.

Samen met A.D. de Groot, die promoveerde op het onderwerp Het denken van de schaker, schreef hij het boek De grafologie.

Besturen

Frits Böttcher is bij veel nieuwe ontwikkelingen als oprichter betrokken geweest en was hier vaak ook de voortrekker. Hij bekleedde bij verschillende instellingen het voorzitterschap. Om enkele belangrijke te noemen:

– voorzitter van de Nederlandse delegatie bij de OECD (Scientific and Technological Policy)

– voorzitter Raad van Advies voor het Wetenschapsbeleid

– lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

– medeoprichter van de Club van Rome, bestuurder van de Nederlandse afdeling.

– oprichter eigen onderzoeksinstituut: The Global Insitute for the study of Natural Resources

– oprichter van het European Science and Environment Forum (ESEF)

Bedrijfsleven

Frits Böttcher heeft vele commissariaten gehad bij vooraanstaande bedrijven zoals bij Hoogovens, Stork, Gist-Brocades, Volker Stevin en Estel. Hij was president-commissaris bij o.m. Pakhoed, Enraf-Nonius, Brown-Boveri en Elsevier Scientific Publishers. Hij is meer dan 30 jaar adviseur van de Research Coördinator van de Koninklijke Shell Groep geweest en was tien jaar buitengewoon lid van de Octrooiraad.  

Media

Böttcher kreeg bekendheid op radio en tv, schreef vele artikelen in dag- en weekbladen en werd regelmatig geïnterviewd over onderwerpen die samenhingen met natuurlijke hulpbronnen en het klimaat. Hoge bomen vangen veel wind en aan kritiek op zijn standpunten ontbrak het hem nooit. Belangrijke discussies gingen over de CO2-problematiek, het broeikaseffect, wenselijkheid van kernenergie, en schaarste van natuurlijke grondstoffen en vervuiling.

Sport

Frits beoefende in zijn jonge jaren verschillende sporten zoals tennis, dammen en schaken.

De jonge Frits kwam in de tweede klas op een Rotterdamse H.B.S. in aanraking met schaken omdat leerlingen van de bovenbouw een schaakvereniging hadden opgericht. Ook op een andere H.B.S. in de stad gebeurde hetzelfde. Van zijn vader kreeg de 12-jarige Frits toestemming om lid te worden van de Rotterdamse schoolschaakvereniging Wilhelm Steinitz. En naar we nu weten werden enkele van deze leden later prominente Nederlanders, waaronder Frits. Schaken heeft zijn hele leven zijn bijzondere aandacht gehad en het spel heeft een belangrijke rol gespeeld bij zijn ontwikkeling.

Verantwoording

Dit is het begin van de komende artikelen over het rijke schaakleven van Frits Böttcher. De artikelen zijn gebaseerd op eigen onderzoek ondersteund door informatie uit het familiearchief die ik mocht ontvangen van Gerard Böttcher, zoon van Frits Böttcher. De verantwoording voor de inhoud van de artikelen ligt uitsluitend bij mij.

Gebruikte bronnen o.m.:

– familiearchief Frits Böttcher

– de Volkskrant van 22 en 24 februari 2020

– Werken aan scheikunde, 24 memoires van hen die de Nederlandse Chemie deze eeuw groot hebben gemaakt. 1993.

Over twee weken:

Tweede aflevering: Schaken bij R.S.C. Wilhelm Steinitz op de HBS aan de Bergsingel in Rotterdam

Op onze site is nog niet eerder over hem geschreven. Frits Böttcher, geboren in Rotterdam in 1915, is zijn hele leven gefascineerd geweest door de vele facetten van het schaakspel. In 2008 stierf hij op 93-jarige leeftijd. Tot op zeer hoge leeftijd bleef hij thuis schaken tegen bekenden uit zijn netwerk.

Deze serie start komend weekend met een portret van deze bijzondere Nederlander. Daarna volgt iedere veertien dagen een artikel over zijn schaakbelevenissen. De serie is gebaseerd op eigen onderzoek en informatie uit het familiearchief. Door coronaproblematieken zijn de archieven tijdelijk gesloten en wordt de serie eind juli even onderbroken.

De idee is ook om een bijzondere Böttchertrofee ter beschikking te stellen, daarover meer in een van de komende artikelen.

Eerste aflevering: Prof. dr. C.J.F. (Frits) Böttcher, wetenschapper, bestuurder en schaakliefhebber