Lang voordat kunstmatige intelligentie het nieuws beheerste, zag Jaap van den Herik de toekomst al haarscherp voor zich. Als talentvol schaker boekte hij op jonge leeftijd de nodige successen, maar velen kennen hem vooral als de bevlogen commentator die samen met Lex Jongsma van elke schaakanalyse een voorstelling maakte. Entertainment én inhoud, dat was hun handelsmerk.

Toch lag zijn echte passie bij de opkomst van de schaakcomputer. Waar de buitenwereld lachte om het idee dat een machine ooit de mens zou verslaan, bleef pionier Jaap standvastig: de computer zou uiteindelijk de bovenliggende partij worden. Het kostte iets meer tijd dan hij zelf dacht, maar zijn vooruitziende blik bleek meedogenloos juist.

Kun je me wat meer vertellen over je schaakachtergrond? Hoe het begon en in grote lijnen hoe je schaakcarrière is verlopen?

Ik begon bijna zoals Euwe het zich voorstelde, want ik had een oom Jan en die leerde mij schaken. Het spel greep me aan en ik vond het leuk om spelen. Ik zat toen op het Marnix Gymnasium in de eerste klas en in mijn klas waren er anderen die ook schaakten. We vormden een team. Onze wiskundeleraar was een bekende schaker: W. Chr. Goris. Het is één van die mensen waar de schaakwereld er heel veel van heeft. Hij had een eigen dunk. Hij was penningmeester van de Rotterdamse Schaakbond (RSB) en scheidde zich daarvan af en richtte op 10 september 1955  de Nieuwe Rotterdamse Schaakbond (NRSB) op. Hij vond dat de mensen die bij de RSB speelden en in het bestuur zaten altijd zichzelf opstelden in allerlei vertegenwoordigende teams. Daar hield hij niet van. Met die mentaliteit ben ik dus opgevoed. Dus als je een functie hebt, dan moet je niet jezelf gaan opstellen. Het is voor mij een belangrijke levensles. Je moet uitkijken, welke positie je ook hebt, dat je er rekening mee houdt dat anderen naar je kijken en dat anderen je dan beoordelen op wat je doet.

Terug naar de Marnix-generatie. Ik noemde zojuist Goris. Maar de man die me veel meer in het leven hielp starten was Teun ten Kate. Hij was een hartstochtelijke schaker en een bekende hoofdklasser uit Rotterdam. Ten Kate was de eerste Nederlandse kampioen Correspondentieschaak. Goris en Ten Kate waren voor de leerlingen een mooie bron van inspiratie.

Door veel te spelen, onder andere bij het Marnix Gymnasium en bij de schaakvereniging Kralingen, werd ik steeds beter. Ik werd onder andere jeugdkampioen van Rotterdam. Vervolgens ging ik naar het Nederlandse kampioenschap en vandaar ging het verder. Tijdens mijn studie werd ik studentenkampioen van Nederland. Vervolgens speelde ik ook in de wereldkampioenschappen voor studenten.

Ondertussen was er in 1966 iemand in het schaakteam van de SV Rotterdam gekomen. Hij werd een vriendje van me. We speelden ook tegen elkaar. Het ging door me heen:

“Nou, als ik wereldkampioen wil worden, dan wordt hij het eerder dan ik!”

Je merkte het aan de manier waarop we over het spel spraken. Hij begreep het beter dan ik en zag dingen sneller. Om een lang verhaal kort te maken, het was Jan Timman. We zijn tot het einde toe bevriend gebleven.

Destijds kwam ik ook bij Timman thuis en kende pa en ma Timman ook heel goed. We vormden een hecht team. Dat was een leuke periode. Ook na het overlijden van de vader van Jan Timman  heb ik met zijn moeder nog veel opgetrokken en vanzelfsprekend ook met Jan en Ton. Sterker nog, Ton is een keer mijn tegenstander geweest bij het studentenkampioenschap van Nederland. Ik moest hem in de laatste ronde verslaan om kampioen te worden. Dat is gelukt. Vervolgens dacht ik:

“Wat wil ik nu?”

Ondertussen leerde ik mijn vrouw kennen. Die deed politicologie. Het ging door mee heen dat als ze bij een ambassade zou gaan werken, ik mee zou gaan en me dan op schaken zou richten. Maar ze vond dat de sfeer die bij de buitenlandse dienst heerste niet helemaal bij haar paste. Ze wilde het niet. Dus moest ik iets anders gaan doen en besloot eerst mijn studie af te maken. Ik studeerde wiskunde aan de VU en voltooide die studie met lof. Vervolgens  nam ik een baan als medewerker aan de TU Delft. Uiteindelijk verhuisden we van Amsterdam, waar ik ook nog even aan de VU heb gewerkt, naar Delft. In eerste instantie wilde ik complexiteitstheorie doen. Maar toen ontmoette ik Barend Swets. Barend zette ooit met Peter van Diepen het computerschaak in Nederland op. Zij zijn de aartsvaders van het computerschaak in Nederland. Toen kwam ik erbij. Ze vonden dat goed, maar ik werkte niet samen met Swets. Die deed het liever allemaal alleen. Dat was heel jammer want hij zou bij Euwe promoveren, maar dat is er nooit van gekomen.

Zodoende leerde ik ook Euwe beter kennen als wetenschapper. We trokken veel met elkaar op en gaven samen veel lezingen. Het leidde er toe dat computerschaak het onderwerp werd van mijn onderzoek. In plaats van complexiteitstheorie wilde ik nu promoveren op schaken en studeerde kunstmatige intelligentie. Het kostte een hoop energie om dat van de grond te krijgen. Je moest mensen wakker schudden om ze te laten zien dat ‘Artificial Intelligence’ (AI) een belangrijk onderdeel was van wetenschappelijk onderzoek.

Samen met Denis de Champeaux de la Boulaye legden we de basis voor AI aan de UvA  en de TU Delft (toen nog TH Delft).  Denis ging kort daarop naar de VS. Zodoende was ik eigenlijk de enige die de grondslagen voor AI heeft neergelegd en uitgebouwd in Nederland. Ik heb in die tijd  twee dingen opgericht die belangrijk zijn:

1. De Nederlandse Vereniging voor Kunstmatige Intelligentie (tegenwoordig de BeNeLux Vereniging voor Kunstmatige Intelligentie ).
2. Computer Schaakvereniging Nederland (CSVN).

Beide organisaties hebben me tot erelid benoemd. Daarna heb ik nog een AI-organisatie opgericht voor het recht: de Stichting JURIX ( Jurix). Daar ben ik erevoorzitter van. Dat was allemaal in de jaren tachtig toen AI nog in de kinderschoenen stond.

Je bent waarschijnlijk een tijdje geleden gestopt met het actieve schaken. Zie ik dat juist?

Dat klopt. Langzaam maar zeker speelde ik zelf steeds minder. Rond 1983, toen ik ging promoveren, werd het schaken minder. Dat je slechter gaat spelen heeft ook te maken met ouder worden. Daar had ik geen zin in en besloot ook niet meer in een team te spelen, want mensen rekenen op je. Ik deed er te weinig aan. Ik behoor tot de mensen die als ze iets doen het serieus nemen en dan moet het voor honderd procent goed zijn. Ik besteedde geen honderd procent meer aan het schaken, maar wel aan het computerschaak. Dus heb ik op een gegeven moment tegen mijn schaakverenigingen (Overschie en Rotterdam) (Overschie in Rotterdam) gezegd:

“Jongens, ik blijf nog wel lid, ja, maar ik speel niet meer voor jullie.”

Foto van Peewee van Voorthuijsen: IBM 1976 met Korchnoi, Velimirovic, Lagawa, Münninghof, v.d. Herik

Ik herinner me dat je vroeger commentaar gaf hij toernooien. Wat waren in het algemeen jouw ervaringen daarbij? Hoe keek het publiek er tegenaan? Wat is je daarbij opgevallen?

Mij is opgevallen dat ik op handen gedragen werd. Ik was natuurlijk de tweede man achter Lex Jongsma, daar voelde ik me ook senang bij. Het ging uitstekend en daarom probeerden we andere dingen te doen. Ik deed de suggestie om Hein Donner te vragen bij het IBM-toernooi. Hein Donner en ik kenden elkaar goed. Ik heb Hein wel eens gevraagd om tegen Belle te spelen. Hij reageerde positief en Donner speelde in Delft tegen Belle en won die partij.

Lex en ik gaven beiden commentaar op toernooi-partijen (Hoogovens en IBM). Men wilde graag dat het publiek begreep wat er gebeurde. We vonden het daarnaast ook belangrijk dat het publiek geamuseerd werd. Het was eigenlijk een soort amusementsprogramma. Daar waren zowel Lex als ik goed in. Lex was de frontrunner en ik was degene die als invaller voor hem werd opgeroepen. Lex moest af en toe lesgeven op de universiteit en dan kon hij niet. Gelukkig kon ik dan voor hem invallen. Op een gegeven moment waren er ook andere mensen die dachten:

“Dat is leuk, dat is ook wel iets voor me!”

Een van die mensen die dat zei, hij speelde zelf niet meer, was Hein Donner. Dat was natuurlijk prima. Hoe ging dat soms? Op een zaterdagochtend, ik geloof zelfs dat het de laatste ronde was van het IBM-toernooi, zou Donner commentaar geven, maar hij was er niet. De toernooileiding kwam naar me toe en zei:

“Jaap, Hein is er niet, zou jij commentaar willen geven?”

Dat wilde ik graag en voegde er aan toe:

“Als Hein Donner binnenkomt, dan hou ik er mee op. Want Hein is altijd scherp en ik wil geen ruzie met hem krijgen. Dan geef ik de microfoon aan Hein Donner!”

Ik had dat ook aan mijn publiek verteld. We begonnen rond elf uur (het toernooi startte om tien uur) en na ongeveer anderhalf uur ging de deur open en stond Hein daar met wat slaperige ogen. Ik verwelkomde Hein en sprak:

“Wees welkom, kom binnen!”

Zijn reactie (op de bekende Donnermanier):

“Zo jongen, het is goed dat je alvast begonnen bent!”

Het ging door me heen:

“Het is natuurlijk goed voor het publiek. Maar die vinden het leuk dat jij er nu bent, dus je kunt het overnemen!”

Zijn reactie:

“Jongen (hij sprak me altijd aan met jongen en niet met Jaap) het is wat laat geworden gisteravond en ik geloof dat jij het goed doet, ga maar door.”

Mij relatie met Donner was goed. Alleen Donner had altijd een grote mond en vond dat hij zijn waarheid moest kunnen verkondigen.

Hij belde me bijvoorbeeld een keertje thuis op en zei:

“Met Donner (op zijn bekende ietwat gedragen toon). Ik bel je even op omdat ik wil weten hoe het is met Jongsma.”

Lex Jongsma was net geopereerd aan een ernstige aandoening en hij wilde uit medeleven weten hoe het met Lex ging. Donner kon Jongsma niet bellen, dus zocht hij contact met mij. Ik heb altijd een zwak voor Donner gehad en ben een Donnerman. Ik weet ook wel dat hij allerlei rare dingen over mij geschreven heeft. Daar kon ik vaak om lachen. Dat kwam natuurlijk mede omdat ik op een gegeven moment niet meer van de schaakwereld afhankelijk was. Ik was van de computerschaakwereld afhankelijk. Ik kon op die manier de schaakwereld op enige afstand en wat objectiever bekijken. De mensen stoeiden met elkaar en dat vonden ze leuk. Hij stoeide ook graag nog even met mij en dat vonden we allebei grappig.

Je hebt ook een boek geschreven samen met Lex Jongsma en Hans Bouwmeester. Hoe is dat tot stand gekomen?

Daarvoor had ik al een boek geschreven samen met Jongsma met de titel “Het duel van de eeuw” (over de match Spassky-Fischer). Ik leverde een grote bijdrage aan het boek, maar Lex wilde daar omdat hij nog aan het begin van zijn carrière stond, graag als enige auteur op staan.

Waar jij op doelt is “Het schaak der wrake”  over de match Karpov-Korchnoi (1978) in Baguio op de Filipijnen. Daarover zei Lex, weet je, daar gaan we ook weer een boek over schrijven en nou ben je gewoon auteur. Je kunt stellen dat ik mijn positie als auteur had verdiend na de eerste uitgave. Vervolgens vroeg hij:

“Heb je er bezwaar tegen als we Hans Bouwmeester ook bij ons team vragen?”

Ik vond het prima en zelfs leuk. Vervolgens nam Bouwmeester de analyses voor z’n rekening. Als je destijds een schaakboek uitgaf dan werd het manuscript heel veel keer bekeken. Tegenwoordig doen computers dat. Dat had je toen nog niet. Daarom vroegen we Hans Bouwmeester of hij mee wilde werken.

Dat geeft meteen weer een nieuw verband want Letty (Jaap z’n vrouw) en ik gaan af en toe bij Hans Bouwmeester op visite. Toen hij laatst jarig was, was dat zeer gezellig. Het jaar daarvoor hebben ze een groot feest georganiseerd voor zijn 95^ste verjaardag.  Dat was heel leuk. We hebben een band voor het leven gelegd. Zie de collage hieronder met talloze bekende gezichten uit die tijd.

Op welk moment begon je schaken en automatisering met elkaar te combineren en wat waren daarbij de belangrijkste overwegingen of gedachten?

Dat is een diepgaande vraag en die vraag heb ik aanvankelijk overgeslagen. Want je vraagt wanneer begon je automatiseren en schaken met elkaar te combineren? Dat heb ik pas na afloop gedaan van mijn onderzoek. Dat betekent, kijk, ik was helemaal gegrepen door het schaakspel.  Het was schaken, schaken  en nog eens schaken. Ten tijde van mijn eerste ontmoetingen met Timman was ik dus gegrepen door het schaakleven. Maar het ging door me heen:

“De computer, die kan het misschien wel beter!”

Vanaf dat moment was ik tamelijk eenzijdig gericht op computerschaak en maakte er mijn leven van terwijl ik nooit dacht aan automatiseren en dat soort zaken. Ik automatiseerde het schaken en ik automatiseerde het schaakdenken en was er mee bezig om het schaakdenken in de computer te zetten. Maar daarmee was ik niet bezig met het automatisering van andere processen die je in de computer zou kunnen zetten. Ik had maar één doel en dat was: de computer moet goed kunnen schaken.

Pas nadat ik daarin geslaagd was en promoveerde, ben ik breder gaan kijken en dat breder kijken ging al heel snel. Ik promoveerde in 1983 en in 1987 werd ik hoogleraar in Maastricht. Bijna tegelijkertijd vroeg de universiteit Leiden me of ik hoogleraar wilde worden bij de juridische faculteit in Leiden. Via een brief bedankte ik de decaan en gaf aan dat ik al hoogleraar was. Hij wist dat nog niet omdat ik die taak heb aangenomen op 1 oktober 1987. Een ander punt is dat ik niks van het recht weet en hij dus beter iemand anders kon zoeken. Ze wisten niet dat ik al ergens anders hoogleraar was geworden, maar voegden er aan toe dat het maar voor één dag in de week was op de zogenaamde Leidse Universiteitsstoel. Dat vond ik op zich prima, maar het punt bleef dat ik geen kennis van het recht had. De decaan schreef weer een brief:

“Dat recht dat leren wij u wel, u moet ons leren hoe je met computers omgaat!”

De decaan vond dat ik een vooruitziende geest was en ze wilden aan AI gaan doen. Het was iets dat hij enorm steunde. Hij maakte het me makkelijk:

“Stuurt u ons maar de sollicitatiebrief die u naar Maastricht gestuurd heeft. Dan breng ik bij de commissie van hoogleraren en hoort u van me”.

Ze hadden zelf niemand die in de kunstmatige intelligentie zat, dus zodoende werd ik ook daar hoogleraar. Ze vroegen of ik mijn inaugurele rede een jaar later zou kunnen geven. Maar dat was te snel voor me omdat ik eerst veel meer wilde weten over het recht. Die rede hield ik in 1991 met de titel “Kunnen computers recht spreken?”

Voor mij was het een doorbraak die ik de rest van mijn leven heb meegenomen. De decaan, Van Staden, heeft hierin een belangrijke rol gespeeld. Alle lof voor de koninklijke behandeling die hij me heeft gegeven.

De juridische wereld had er, op een paar mensen na, moeite mee. Ze geloofden er niks van. Eén van de mensen die mij tot het einde verdedigde en steunde was (Peter) Pieter Kooijmans. Hij was destijds hoogleraar in Leiden. Maar hij is ook minister van Buitenlandse Zaken geweest. Hij verdedigde me tegen een front van juristen die uiterst sceptisch waren over een eventuele rol van de computer binnen het recht. Want geen enkele jurist geloofde dat dit kon. Dat enorme vertrouwen van Pieter heeft me flink versterkt. Ook Hans Franken heeft me geweldig geholpen. Hij was een tikkeltje sceptisch, maar besloot toch om me wegwijs te maken op de universiteit en me overal mee te helpen en samen te werken. We zijn tot op de dag van vandaag bevriend met elkaar.

En is daar uiteindelijk wat mee gedaan?

Mijn antwoord is natuurlijk een volmondig ja, voluit. Er waren ook mensen die het nog een tijdje tegenhielden. Ze namen me niet serieus en schreven zelfs een boek waarin ze mijn werk niet eens noemden. Zoiets is eigenlijk een schande voor de juridische wereld. De computer heeft uiteindelijk ook zijn intrede in het recht gedaan. Rechters kunnen het prima gebruiken. Ze moeten niet klakkeloos op computers afgaan en hun gezonde verstand blijven gebruiken. De computer geeft ze verschillende invalshoeken die ze wellicht zelf over het hoofd zien. Zeker bij hele complexe zaken.

Schaken en recht hebben met elkaar gemeen dat je je aan de regels moet houden. Maar bij schaken hoeft er niks meer geïnterpreteerd te worden. Dat is anders bij de rechtspraak. Het recht geeft meer mogelijkheden tot verschillende interpretaties .

Bij het MEC (Max Euwe Centrum) heb je een verhaal gehouden over Euwe die niet voorzag dat de computers beter zouden gaan schaken dan mensen. Ik herinner me vaag dat Botwinnik ook bezig was met een computerprogramma waarvan Euwe beweerde: dat gaat nooit lukken. Zie ik dat goed?

Het is juist wat je zegt. Daar kan ik niks aan verbeteren, maar ik heb er wel toevoegingen bij. Euwe dacht inderdaad dat de computer niet sterker zou kunnen schaken dan een mens. Hij was het eens met de psycholoog Adriaan de Groot en zijn argumentatie.  Hun redenering was dat mensen spelen met behulp van alle kennis die ze hebben. Bovendien hebben ze mede op basis van die kennis (o.a. de talloze patronen die ze kennen) een ontwikkelde intuïtie. Grootmeesters spelen veel op basis hun intuïtie. Ze voelen feilloos aan wat de beste zet is. Als je ze dan vraagt: waarom? Dan hebben ze niet altijd een antwoord maar ze weten wel zeker wat de beste zet is.

Intuïtie is een belangrijk element in het schaken voor grootmeesters en wereldkampioenen. De Groot en Euwe vonden dat je intuïtie niet kunt programmeren. Intuïtie is vaak gebaseerd op de concepten en patronen die we in ons geheugen hebben opgeslagen. Mede op basis daarvan kies je voor enkele zetten waarvan schakers denken dat die in een stelling hout snijden (kandidaatzetten) en daarmee ga je aan de gang. Je laat jouw gedachtegang niet uitsluitend overheersen door je intuïtie (die stuurt ons soms de verkeerde kant op). Je bekijkt de zetten en maakt vervolgens een keuze. Sommige zetten kunnen gemakkelijk weerlegd worden en andere zetten niet en dan moet je ze doorrekenen. Computers hebben veel meer rekenkracht dan mensen en dringen dieper in de stelling door.

Je haalde Botwinnik aan. Die was inderdaad bezig met een computerprogramma. Daarvan zei Euwe: dat gaat niet lukken of iets dergelijks. Nadat Botwinnik overleden was, heeft zijn kleinzoon de spullen naar me gestuurd. Maar dat waren spullen waar ik helemaal niks aan had. Het was typerend voor Botwinnik, die had wel de naam, maar die had niet het materiaal. Hij was ook een keertje naar een wereldkampioenschap voor computers gekomen in 1977. Uiteindelijk heeft hij  niet deelgenomen. Hij trok zijn programma terug omdat het nog niet goed was. Maar het programma is nooit goed geworden. Dat had Euwe wel uitstekend gezien. Adriaan de Groot zei:

“Kijk eens, dat de computer beter zal schaken dan de mens, gaat nooit gebeuren!”

Maar hij wilde wel graag mede promotor zijn. Feitelijk was Henk Lombaers mijn promotor. Hij was zelf programmeur en hoogleraar op het gebied van operationele research. Deze tak van wetenschap richt zich op de toepassing van wiskundige technieken en modellen om processen binnen organisaties te verbeteren of te optimaliseren.

Lombaers had veel belangstelling voor kunstmatige intelligentie en schaken, dus deed hij mee, maar dan op het gebied van computers. Let wel, op een gegeven moment vertelde hij me:

“Dit groeit boven mijn hoofd. Ik kan niet meer alleen promotor zijn van je. We moeten er een paar mensen bij hebben. Ken jij mensen die daarbij behulpzaam kunnen zijn?”

Mijn reactie was dat ik Adriaan de Groot heel goed kende. Het is de man van ‘Thought and choice in chess’ die kan ik wel vragen en hij zal zeker mee willen doen. Lombaers vond het goed, maar hij wilde er nog iemand anders bij hebben. Het werd de wetenschapsfilosoof Joop Doorman. Doorman werkte ook aan de TU Delft en had veel verstand van wetenschap. Hij werd mijn promotor voor de wetenschappelijke en intuïtieve aspecten.

Wat had Adriaan de Groot toe te voegen?

Ik kende Adriaan onder andere via het spelen van diverse vriendschappelijke wedstrijden. Denk daarbij aan bekende schakers, zoals Donner, Nicolaas Cortlever en Lodewijk Prins die daar afwisselend aan meededen. Kennelijk vond men me zo goed dat ik ook mocht meespelen omdat ik die studentenkampioen was. Ik was een opkomend talent, alleen had ik mezelf een beetje verstopt achter Timman. Door de deelname aan dergelijke wedstrijden had ik ook makkelijk toegang tot De Groot. Het werd een interessant gesprek. Ik sprak hem nu aan met professor en niet met Adriaan en zei tegen hem:

“Ik wil je wat vragen. Ik ben een beetje bezig met onderzoek naar computerschaak. Jij hebt onderzocht hoe schakers denken. Het zou mooi zijn als jij mijn medepromotor zou kunnen zijn bij Lombaers.”

Hij tikte me op de arm en reageerde met:

“Het is een moeilijke en interessante vraag.”

Hij bleef even stil en vervolgde met:

“Ik ga je vertellen dat wat jij onderzoekt helemaal nooit gaat gebeuren. Daar moet je je goed van bewust zijn. Maar overigens ben ik graag je promotor!”

Hij vond het onbegonnen werk, maar wilde er graag bij betrokken zijn omdat hij het zeer interessant vond. We spraken elkaar nog vele malen en ten slotte de laatste keer vlak voor zijn overlijden. Ik bedankte hem voor alles wat hij voor me heeft gedaan:

“Zonder jou was ik nooit zover gekomen en ik ben je daarvoor zeer erkentelijk!”

Zijn reactie was:

“Ik zou het als volgt willen samenvatten: we waren het zelden eens, maar we mochten elkaar graag!”

Terug naar artificiële intelligentie. Computers verslaan mensen bij het schaken en go, ze herkennen spraak en gezichten, kunnen medische beelden analyseren en gespecialiseerde problemen binnen een afgebakend domein oplossen, zoals juridische kwesties. De vraag is hoe ver zijn de computers vergeleken met menselijke vaardigheden?

Nou nog niet zo ver. Computers zijn al heel ver natuurlijk. Maar betrouwbaarheid is nog een probleem. Vergelijk het met wat we regelmatig zelf meemaken. Als je iemand tegenkomt, dan weet je niet of die persoon betrouwbaar is. Het zijn eigenschappen die je wel een beetje kunt  karakteriseren. Je kunt heel gemakkelijk concluderen als iemand gestolen heeft dat hij onbetrouwbaar is. Maar het tegengestelde van dat geheel is veel moeilijker te karakteriseren. Edoch, begrippen zoals betrouwbaarheid, geloofwaardigheid en eerlijkheid zijn begrippen die in de maatschappij super belangrijk zijn, daarbij zijn ze  voor ons niet goed tastbaar. Met andere woorden een duidelijk onderscheid is lastig te maken. Het zijn zaken die moeilijk te markeren zijn en op dit moment zijn ze voor AI nog een stap te ver.

Begrijpen we zelf wel hoe AI tot bepaalde ideeën en conclusies komt?

Dat is een goeie vraag. Het antwoord is aan de ene kant ‘ja’ en aan de andere kant nog ‘nee’. Daarbij zijn de volgende begrippen van belang:

• Explainability
• Interpretability
• Intelligentability

Dat zijn drie moeilijke begrippen. De vraag is: kan AI uitleggen waarom hij tot bepaalde beslissingen komt? Dat is dus die explainability. Als het over eenvoudige dingen gaat, dan kan AI het uitleggen. Dus voldoet AI tot op zekere hoogte aan de explainability.

Bij intelligentability gaat het dus over begrijpelijkheid. Dat is ingewikkeld. Want bij mensen hangt het af van hoe ze in elkaar steken. Denk aan intelligentie, afkomst, geloof en bepaalde andere overtuigingen. Dan kun je op een gegeven moment zeggen die man of vrouw opereert aan de hand van bepaalde drijfveren. Al die verschillende achtergronden, overtuigingen, meningen en drijfveren zijn moeilijk te definiëren. Het is bijzonder complex om dat tastbaar te maken omdat je hierbij spreekt over totaal andere uitgangspunten. Zie daar maar eens heldere concepten voor te definiëren. En dan heb je direct de volgende vraag: hoe passen die concepten in elkaar?

Dan nu de grote hamvraag: kan AI het schaakspel uiteindelijk helemaal oplossen?

Dat kan in mijn optiek met Quantum technologie. We zijn er in Maastricht onlangs mee begonnen. Maar nog niet met het schaken want het schaken is nog niet kwantificeerbaar voor Quantum technologie. De uiteindelijke oplossing van het schaakspel is dus nog lang niet zover. Als je me vraagt wanneer Quantum technologie dat kan, dan denk ik ergens rond 2055. Het is uiteraard wel een gok.

Tenslotte: je bent voorzitter van het MEC-bestuur. Kun je die rol beschrijven?

Daar kan ik je een kort antwoord op geven: de naam en de ideeën van Euwe uitdragen.

Ik realiseer me dat wat ik nu schrijf niet helemaal klopt. Thomas zet de lezer meteen aan het werk met een serie van 60 opgaven, variërend van mat zetten, stukwinst en verdedigen. Het is een niet al te moeilijke binnenkomer. Maar wel lekker om even op te warmen. Daarna wordt het al snel een stuk lastiger.

Eindspelen minder geliefd?

Misschien is het voordat ik verder ga goed om een opmerking te maken. Als ik voorheen een artikel op mijn eigen blog plaatste met tactische stellingen, dan kon ik altijd rekenen op een flinke schare bezoekers. Maar als het over eindspelen ging, dan waren veel minder mensen geïnteresseerd. Dat is opmerkelijk. Want eindspelen kunnen boeiend en leerzaam zijn. En?

Clubspelers maken regelmatig grote fouten wanneer de laatste fase van de partij is aangebroken. Ik zeg niks verkeerd als ik de woorden leerzaam en boeiend gebruik voor de inhoud van dit boek. Ik beleefde heel veel plezier aan de opgaven en leerde diverse dingen over eindspelen die we prima in de praktijk kunnen gebruiken.

Een bijvoorbeeld uit het hoofdstuk over doorbraken bij pionneneindspelen. In dit geval gaat om verdedigen. Zie de volgende stelling waarin zwart aan zet is.

Het advies is luidt en duidelijk: raak de basis van de pionnenketen niet aan! Als zwart luistert naar dit advies, is er weinig voor hem aan de hand. Na bijvoorbeeld 35… Kd6 of 35… c5 of 35… h4 blijft de stelling keurig in evenwicht. Maar zwart kan gemakkelijk de fout in gaan. Na een zet als 35… Ke6 is het meteen helemaal mis. Maar deze misser, hoe instructief ook, is niet waar Thomas op doelt. Het draait om 35… a5?

Daarmee maakt zwart de fout om de basis van de pionnenketen aan te raken. Daarop reageert wit dankbaar met 36. c5! Na 36… bxc5 37. bxa5 is het einde oefening want de zwarte koning staat machteloos tegen twee vrijpionnen. Een andere mogelijkheid voor zwart is om zelf een vrijpion te creëren na 35. c5! met 35… b5. Maar ook dat helpt niet 3. axb5 cxb5 4. bxa5. De vrijpion heeft geen schijn van kans tegen de witte koning en een van de witte vrijpionnen promoveert.

In hetzelfde hoofdstuk laat Thomas mooi zien hoe je doorbraken kunt forceren en je jezelf er tegen kunt verdedigen. Het is bijzonder instructief! Dit lijkt allemaal heel eenvoudig, maar u wilt niet weten hoeveel fouten schakers maken met pionnen­eindspelen. Tot mijn schande moet ik bekennen dat ik bij het oplossen van puzzels op Lichess.org met pionnen­eindspelen meer fouten maak dan me lief is. Overigens is dit aspect slechts een onderdeel van het boek. Het boek is opgesplitst in vijf delen met in elk deel diverse hoofdstukken. Zie voor het complete overzicht de ‘sample pages’ bij New In Chess.

De delen:

1. Spelen met pionnen
2. Tactieken met één stuk
3. Tactieken met twee stukken
4. Tactieken met drie stukken
5. De finale test.

Voorbeelden uit de delen

Hieronder vindt u enkele voorbeelden uit de diverse delen. Op die manier krijgt u een voorproefje van wat u allemaal kunt verwachten. Uit het deel met tactieken met één stuk. Neem opgave 151 in het hoofdstuk: ‘Verdedig met paard tegen pionnen’. Wit is aan zet. De pion op c3 lijkt regelrecht naar promotie te wandelen.

Uit het deel met tactieken met twee stukken – nummer 547.

Uit het deel met tactieken met drie stukken. Opgave 787 daarin nemen toren en paard het op tegen de dame.

Bij het laatste voorbeeld valt u wellicht iets op. In de eerste voorbeelden begonnen we met zet 1 en hier met zet 4. De reden ligt voor de hand. Thomas maakt regelmatig gebruik van eindspelstudies. Maar hij heeft een deel weggelaten. Dat is een prima keuze. Eindspel­componisten en enthousiastelingen zullen me verketteren om wat ik hier beweer. Het boek is bovenal bedoeld als een praktisch boek en het woord ‘praktisch’ past vaak niet bij eindspelstudies. Ik kom regelmatig studies tegen die heel fraai en ingewikkeld zijn, maar weinig relatie hebben tot het praktische schaak. Wat Thomas hier doet is de studie terugbrengen tot de essentie: een bepaalde tactiek illustreren. Hij schrapte, de vaak bijzonder lastig te vinden, ruis. Wat mij betreft een prima keuze.

Ooit kwam ik dergelijke opgaven tegen in een ander werk. Daar werden de volledige studies geplaatst. De auteurs probeerden daarmee een bepaalde denkwijze te illustreren. Maar dat schoot zijn doel totaal voorbij. Ik haakte er op af. Deze fout heeft Thomas niet gemaakt. Dus vindt u regelmatig antwoorden die niet bij de eerste zet beginnen. Overigens vermeldt hij er keurig de bron bij. Wilt u de hele studie zien? Dan heeft Harold van der Heijden een prachtige database voor u gemaakt.

Conclusie

Het is een boeiend en leerzaam boek met maar liefst 1001 opgaven. De lezer leert er niet alleen meer over eindspelen, maar vooral allerlei fraaie tactieken. Daarnaasst is het een prima oefening ‘patroonherkenning’. Het kan niet missen of u komt soortgelijke patronen ook tegen in uw eigen partijen. Kortom: een aanrader. Nog een leuke mededeling: de opvolger van dit boek zit er ook aan te komen en is al beschikbaar op Chessable.

• Bestellen: New In Chess
• Auteur: Thomas Willemze
• Pagina’s: 366
• Uitgever: New in Chess
• Jaar: 2026
• Type: Paperback € 24,95 Hardcover: € 29,95
• Ook verkrijgbaar als Chessable course

Als u de omslag leest, zou het u toch op andere gedachten kunnen brengen. Want het zijn columns en artikelen die ooit eerder zijn verschenen. Maar daar heeft Paul van der Sterren het niet bij gelaten. Hij heeft alle verhalen van een inleiding voorzien. Daardoor ontstaan tal van nieuwe perspectieven. Dat is juist het leuke aan dit boek. Overigens is de kans groot dat zelfs fervente alleslezers lang niet alle columns onder ogen hebben gehad. Zelfs als dat wel het geval is, dan is het toch leuk om dingen uit een – overigens nou ook weer niet zo heel ver – verleden nog eens tot je te nemen.

Wat mag u verwachten?

• Columns uit schaakmagazine (45)
• Losse bijdragen SchaakMagazine (6)
• CaissaNieuws/Website Caissa (10)
• MEC Magazine (8)
• In Memoriam (6)

De columns in het ter ziele gegane schaakmagazine dateren uit de periode 2014-2022. Voor mij persoonlijk zat er veel nieuws tussen en uiteraard ook talloze momenten van herkenning. Het is bijzonder leuk om over schakers te lezen waarvan ik het bestaan weliswaar wist, maar die waren weggezakt in mijn geheugen. Idem dito met allerlei ontwikkelingen in de schaakwereld.

Met enige regelmaat las ik ook weer over bekende personen of zaken. Maar ondanks dat de verhalen over het algemeen niet zo nieuw zijn, heb ik me geen seconde verveeld. Het boek eindigt met enkele ‘In Memoriams’. Voor mij persoonlijk waren niet alle namen bekend, maar die van Robert Hübner en Frank Clevers sprongen er voor mij uit. Ik heb Hübner diverse keren ontmoet bij het Interpolis schaaktoernooi, waar ik het privilege genoot om me tussen deze grootheden te mogen begeven.

Bij Frank was dat heel anders. Het gekke is dat ik Frank nooit persoonlijk heb gesproken. Ongeveer in het jaar dat zijn ziekte zich openbaarde, werden we vrienden op Facebook. Op die manier hadden we regelmatig contact met elkaar via Messenger. Wat me is bijgebleven is dat het een bijzonder aardige man was die heel veel heeft betekent voor het schaken in Limburg.

Kortom: ik denk dat er voor iedereen talloze momenten van herkenning zijn. Het leuke is ook dat Paul dingen met zijn inleidingen vaak in een ander perspectief plaatst. Of had ik dat al geschreven? Het is een heerlijk boek om te lezen en een aanrader.

• Bestellen: De Beste Zet
• Auteur: Paul van der Sterren
• Pagina’s: 154
• Uitgever: Brave New Books
• Jaar: 2026
• Type: Paperback

Foto: New In Chess

Thomas is een sterke schaker, maar ik vermoed dat velen hem vooral kennen van zijn boeken en Chessable-courses. Thomas begon al vroeg met het geven van schaaktrainingen en heeft jong en oud beter leren schaken. Zijn grote kracht is vooral het begrijpelijk maken van moeilijke concepten.

 Kun je me iets meer vertellen over jouw schaakachtergrond, bijvoorbeeld hoe heb je het geleerd en van wie heb je het geleerd en wanneer het serieus werd?

Ja, van wie precies, dat vind ik lastig om exact te herinneren. Het zou zomaar van mijn vader geweest kunnen zijn of misschien van mijn broer, dat weet ik niet meer. Wat ik wel weet is dat ik op mijn zesde verjaardag lid mocht worden van ‘Op Eigen Wieken’ een schaakclub bij mij in de buurt in Leiden – daar kom ik vandaan. Daar ben ik ooit begonnen. Mijn broer – Jeroen was daar al lid. Die is drie jaar ouder dan ik. Je moest zes zijn, of er was een wachtlijst. Het was toevallig op mijn zesde verjaardag dat ik daar mocht beginnen. Dus dat is wat ik me met name heel goed kan herinneren.

Daar heb ik heel lang gespeeld. Tot mijn twaalfde of dertiende was ik er lid. Je had daar een hele leuke groep ouders en heel veel enthousiaste kinderen. Dat was echt wel een perfecte plek om terecht te komen. Rob Brunia die liep daar ook al heel snel rond als jeugdtrainer. Hij heeft daar de stappenmethode geïntroduceerd en er voor gezorgd dat iedereen veel en enthousiast aan het schaken was.

Wat vind je het leukste aspect aan schaken?

Er zijn natuurlijk twee onderdelen. Je hebt het spel zelf en je probeert beter te worden als schaker. Het spel zelf is natuurlijk heel leuk, anders zou ik het niet mijn hele leven al doen. Het is boeiend dat je tegen een tegenstander speelt en je probeert elkaar te slim af te zijn. Ik heb geen hele positionele stijl en ben meer iemand van de trucjes en de combinaties. Ook al heb je een hele slechte stelling, je kunt proberen er wat van te maken en regelmatig de zaak omdraaien. Dat heb ik altijd heel erg leuk gevonden aan het schaken.

Het andere leuke aspect is vooruitgang boeken. Je kunt eraan werken en proberen beter te worden. Je kunt objectief zien of je beter wordt of niet. Dat je jezelf ziet groeien, is een leuk element. Bij andere sporten is dat niet altijd goed meetbaar. Stel, je maakt als voetballer meer doelpunten, dan is het lastig om vast te stellen of het nou echt beter gaat. Met schaken is het  heel eerlijk: je doet het in je eentje, je doet het zelf en je ziet of het beter gaat of niet.

Welk aspect van het spel beheers je het beste? Je zei al iets over tactiek.

Ik ben natuurlijk wat ouder geworden. Vroeger was het puur tactiek en dat is ook een beetje wat ik als kind heb meegekregen van de stappenmethode via Rob Brunia. Dat element is altijd heel erg dominant geweest. Vroeger was ik daar het beste in. Maar ik ben al heel lang trainer en heb natuurlijk in de loop der jaren ook andere dingen opgepakt, zoals eindspelen. Ik probeer ook wat netter te spelen, maar ik moet het nog steeds hebben van de tactiek en spelen op de aanval.

Wat vind je jouw allerbeste prestatie op schaakgebied?

In de jeugd ben ik een aantal keren Nederlands kampioen geweest in verschillende leeftijdscategorieën. Dat is iets wat je in ieder geval bijblijft. Er zijn enkele toernooien waar ik met veel plezier naar terugkijk. Ik plaatste me een keer voor de C-groep van Corus door het Cultural Village-toernooi te winnen. Dat was met een hele hoge score. In die periode behaalde ik mijn beste resultaten. Sindsdien heb ik toernooien gehad waar het goed ging en ook weer wat minder, maar geen gigantische uitschieters. Ik ben natuurlijk geen topspeler. Wel eentje met soms goede resultaten, maar ik heb nooit grootmeesternormen gehaald.

“Je bent wel internationaal meester!”

Dat is al weer twintig jaar geleden.

“Ja, dat is toch een hele mooie prestatie. Niet iedereen kan dat zeggen hoor!”

Dat is ook iets waar ik heel blij mee was toen ik dat werd. Maar ik ben op een gegeven moment in de trainersrol terechtgekomen. Ik heb altijd zelf enthousiast geschaakt en dat doe ik nog steeds, maar ik stop heel veel energie in het geven van trainingen. Dus ik bewandel twee wegen.

Wat is je beste partij?

Dat was mijn overwinning op Lucas van Foreest. Het is niet de speler met de hoogste rating die ik ooit verslagen heb, maar het was een hele mooie partij waarin ik een stuk offerde en uiteindelijk ook met een dameoffer won. Het is wel de partij waar ik met het meeste plezier op terugkijk. Ik won ook van grootmeesters met een hogere Elo, maar dat waren geen ‘partijen uit één stuk’. Op de partij tegen Lucas kijk ik met het meeste plezier terug. Het was in het Batavia-toernooi in 2016. Ik won er ook de schoonheidsprijs mee in dat toernooi.

Heb je nog andere hobby’s of liefhebberijen?

Ik voetbal, zowel in de zaal als op het veld. Dat doe ik al mijn hele leven. Sinds een paar jaar boulder ik ook. Dat is klimmen zonder touw. Ik doe dat veel met mijn zoon. Die vindt het ook heel erg leuk.

Via een interview las ik dat je in het dagelijks leven analytisch consultant bent. Kun je kort zeggen wat men zich daarbij moet voorstellen en beïnvloedt dat ook jouw denken over het schaken?

Ik zie zelf heel veel samenhang. Om het makkelijk te maken: data-analist dekt ook de lading. Ik ga uit van data en feiten. Dat is soms best wel ingewikkeld, maar ik probeer het heel makkelijk te maken. Dat is wat ik in mijn werk probeer te doen: ik moet eerst zelf snappen hoe het zit, en vervolgens probeer ik het heel simpel weer te geven en uit te leggen, zodat men er ook iets mee kan doen.

Dat probeer ik in mijn schaakboeken ook te doen. Schaken heeft allerlei moeilijke kanten en het is heel leuk om dingen uit te zoeken, te snappen en te kijken of ik het in kleine stukjes kan opdelen om het dan stap voor stap uit te leggen. Dat is waar ik mijn plezier uit haal en wat ik ook in mijn werk probeer te doen.

Mag ik je zeggen dat je daar in je schaakboeken goed in slaagt?

Dat is fijn om te horen en ook mijn doel, want ingewikkelde boeken zijn er genoeg. Ik probeer me er echt op te richten om dingen begrijpelijk te maken. Ik ben al op mijn veertiende begonnen met lesgeven. Dat is in de loop der tijd gegroeid, van kinderen tot volwassenen en op veel verschillende niveaus – overigens de laatste tijd weer wat minder. Op die manier leer je wel hoe je mensen iets moet bijbrengen en hoe je het ze makkelijker kunt maken.

Kun je iets meer vertellen over je beweegredenen om trainingen geven en wat je erin aantrekt?

Het is sowieso heel leuk om dingen uit te leggen of mensen dingen te leren. Uiteraard trekt het me ook aan om zelf beter te worden als schaker en andere mensen daarmee te helpen. Zoals gezegd begon dat tamelijk vroeg, bij Op Eigen Wieken was dat ook al zo. Op Eigen Wieken is een jeugdclub, dus als je twaalf of dertien bent, dan groei je er een klein beetje uit. Ik zette toen de volgende stap naar een andere club voor volwassenen. Ik ben lang actief gebleven met trainingen geven; denk daarbij aan club- en privétrainingen. Op die manier ben ik er een klein beetje ingerold. Ik heb ook bij de schaakbond als talentcoach gewerkt, zeg maar een soort van jeugdbondscoach. Daar kon ik heel veel met trainingen doen.

Waarin onderscheiden jouw boeken zich van anderen?

Ik probeer ze gewoon heel erg toegankelijk te maken. Dat is het voornaamste doel: dat je het kunt volgen en niet al heel snel de draad kwijtraakt. Als ik zelf boeken lees, kijk ik altijd wat daarbij helpt. Soms heb je een boek en geeft men vijftien zetten zonder diagram. Dan raak je de kluts kwijt. Als er op een hele bladzijde geen diagram staat, is het best lastig om de redenering te blijven volgen. Uiteraard kun je er een bord bij pakken, dat is natuurlijk prima, maar het is ook leuk om een boek gewoon door te bladeren.

In mijn boeken probeer ik na elke drie, maximaal vier zetten een diagram te plaatsen. En ook niet te veel varianten. Je mag best een variant hebben, maar dan niet nog een subvariant en daarbovenop nóg een subvariant. Want dan ben je heel veel mensen kwijt. Dat zijn dingen waar ik zoveel mogelijk op let. Mensen moeten de essentie kunnen blijven volgen bij wat ik uitleg. Dat is een belangrijk doel.

Wat zou jouw advies zijn als ik een partij analyseer? Hoe ga je ermee om, bijvoorbeeld met je eigen partijen en ook met het naspelen van partijen van anderen?

Het is belangrijk om te kiezen en je moet geduld hebben. Je moet gewoon de tijd nemen. Hoe lang mag je over een diagram doen? Zo lang als je wilt. Al doe je de hele dag over een diagram. Daar heb je meer aan dan dat je er honderd in een minuut probeert op te lossen bij wijze van spreken. Je moet jezelf de kans geven om het ook echt tot je te nemen.

Het advies is: doe het rustig aan en focus. Je kunt niet alles tegelijk. In mijn boeken kap ik het ook af wanneer partijen nog heel lang duren en de overige zetten niet relevant zijn voor wat je ervan kunt leren. Al het andere leidt alleen maar af van waar je het over wilt hebben. De kern van de zaak is dat je dingen kiest en die heel goed doet door er de tijd voor te nemen, in plaats van heel veel dingen uitproberen en uiteindelijk niks echt kunnen toepassen.

Je hebt een oeuvre opgebouwd bij Chessable. Hoe ben je daar gekomen en wat vind je het leukste aspect daarvan?

Dat is alweer zo’n acht of negen jaar geleden. Toen ik voor het eerst met New In Chess in contact kwam, waren zij ook aan het experimenteren met Chessable. Ik maakte toen een cursus met strategieopgaven uit de partijen van Magnus Carlsen. Het is alweer lang geleden, toen was Chessable ook nog niet zo groot. Bij die cursus heb ik destijds ook een video gemaakt; ik ben toen een beetje gaan experimenteren. Voor die video ging ik naar een studio in Friesland om het op te nemen.

Ik heb de mensen van Chessable op die manier een beetje leren kennen. Na verloop van tijd heb ik veel meer cursussen gemaakt, sommige op basis van mijn boeken en andere los daarvan. Wat ik heel leuk vind, is dat als je een cursus hebt gepubliceerd, je gelijk feedback krijgt. Je hoort van mensen wat ze ervan vinden en wat er beter kan. Met boeken krijg ik ook wel eens reacties en hoor je wel eens wat, maar bij Chessable gaat het veel sneller en directer. Je ziet gelijk of een stelling klopt of werkt. Bij een boek krijg je het niet altijd terug als er iets op aan te merken is, maar hier hoor je het heel snel. Dat helpt enorm om het beter te maken.

Als je Chessable vergelijkt met boeken en je móét kiezen tussen die twee – iemand zet je het mes op de keel met “je moet kiezen” – waar zou jij dan voor kiezen?

Het hangt een beetje af van voor wie het is en wat je ermee wilt doen. Chessable heeft enorme voordelen qua snelheid, flexibiliteit en feedback. Maar je moet het wel goed gebruiken. Anders denk ik dat het weinig zin heeft en je beter een boek kunt pakken. Als je bijvoorbeeld probeert alle varianten van de Najdorf uit je hoofd te leren, dan is het beter om een boek te pakken en dat door te nemen.

Maar als je bepaalde, heel technische eindspelen wilt oefenen met Chessable waarbij je het ook echt zelf moet uitvoeren, dan heb je daar weer meer aan dan aan het doorbladeren van een boek. Dus als je het goed gebruikt, kan het prima werken. Maar je moet oppassen dat je niet alleen nog maar bezig bent met dingen uit je hoofd leren en niet meer snapt wát je eigenlijk aan het doen bent. Belangrijk is dat je gedisciplineerd bent. Ik zie veel jonge spelers die heel veel onthouden, dus die kunnen er echt wel wat aan hebben. Maar ook daar zit een grens aan wat zinvol is. Je moet oppassen dat het niet een soort sport wordt om alles uit je hoofd te leren en dat het daarin een beetje doorschiet.

Stel, ik heb de Chessable-course én het boek van hetzelfde onderwerp. Vullen ze elkaar op de een of andere manier nog aan?

Ik denk het wel, al ligt het een beetje aan wat voor boek het is. Wat ik bijvoorbeeld zelf wel een aardig voorbeeld vind, is de World Chess Champions Strategy Training For Club Players. Dat is een strategieboek over wereldkampioenen dat ik gemaakt heb.

Die stellingen kun je natuurlijk heel goed oefenen op Chessable. Maar je kunt je ook voorstellen dat je een keer op de bank zit, of van mijn part op het strand, en je even geen scherm wilt maar een ontspannend boek. Ik heb een heel groot diagram per pagina geplaatst. Daar kun je rustig een keer een half uurtje over nadenken, terwijl je lekker op de bank zit. Ik vind boeken op die manier zelf nog steeds heel fijn. Alleen sommige dingen kun je op Chessable wel iets effectiever doen, zodat het je minder tijd kost. Die combinatie gebruik ik zelf ook wel vaak.

Wat kunnen we nog van je verwachten op het gebied van boeken?

Het eerstvolgende boek is de derde uit de serie van 1001 Chess Endgame Exercises. Het is voor gevorderde clubspelers. Ik heb het al ingeleverd en de Chessable course is ook al gemaakt. Hij moet alleen nog gefilmd worden en nog uitkomen. Het kan nog best wel een half jaar kan duren. Daarna gaat er wel weer meer komen want ik heb nog wel wat ideeën.

Wat vind je het leukste aspect aan trainingen geven?

Twee dingen. Ik vind het heel leuk om te kijken of dingen beter kunnen—dat is ook wat ik in mijn werk en zelf met schaken doe. Hoe kan ik iemand helpen om betere resultaten te boeken? Dat werkt heel motiverend. En uiteraard is de menselijke kant van training geven heel erg leuk: met mensen meedenken, ze helpen te bereiken wat ze willen en ze zien groeien. Dat is heel erg leuk om te doen.

Wat verwacht je van een trainee, hoe die zichzelf opstelt?

Het hangt er natuurlijk vanaf wat voor iemand het is, want ik heb kinderen van acht getraind en volwassenen van zestig. Bij die verschillende groepen heb je natuurlijk een heel ander verwachtingspatroon. Wat ik vooral verwacht, is dat iemand het leuk vindt. Of iemand er nou heel veel tijd in wil stoppen of heel weinig, dat is een persoonlijke keuze. Het is voor mij natuurlijk leuk als iemand er veel tijd in wil steken, maar dat laat ik toch echt aan de persoon zelf over. Ik zie vooral graag enthousiasme en dat iemand schaken écht leuk vindt.

Als je kijkt naar jongeren versus 60-plussers, wat zijn in jouw ogen de belangrijkste verschillen qua vooruitgang boeken en trainingsaanpak?

Bij hele jonge kinderen spreek je er met elkaar over hoe je gaat studeren, hoe je overzicht houdt en dat je de dingen doet die je moet doen. Dus iets meer sturing op discipline en dat soort zaken. Nu ben ik niet een trainer die enorm streng is, dat is helemaal niet mijn rol, maar ik kan iemand wel helpen met een schemaatje te maken en niet te veel per dag te doen. Kleine stapjes dus. Dan kun je iemand helpen om dat een beetje op te bouwen. Bij kinderen gaat het natuurlijk heel snel als je ze iets leert. Vaak hoef je het maar één keer uit te leggen en dan pikken ze het op.

Bij volwassenen gaat dat langzamer. Dus dan moet je het toch op een andere manier benaderen. Wat meer herhalen, misschien iets meer in stukjes opknippen. Het is een andere benadering, wat ook met leeftijd te maken heeft. Kinderen durven ook vrijer buiten de lijntjes te kijken; ze zijn meestal toch net even wat flexibeler dan ouderen.

Wat is naar jouw mening de belangrijkste schaakwijsheid waarmee je jezelf kunt verbeteren?

Wat je moet doen is gewoon heel veel spelen, dat sowieso, en met plezier. Dat lijkt mij wel echt veruit het belangrijkste aspect. En als je het hebt over verbeteren: doe niet alles tegelijk. Wat je doet, moet je goed doen. Neem er de tijd voor. En heb niet het gevoel dat je in één dag je hele schaakbibliotheek uit hoeft te lezen. Zet de tijd die je hebt dus goed in en accepteer dat je niet alles tegelijk kunt doen.

Heb je nog een tip of advies voor de bezoekers van Schaaksite?

Gewoon blijven kijken! Want het is al heel lang een hele leuke site. Het is echt een plek om telkens naar terug te keren. En als mensen het leuk vinden om zelf ook eens iets bij te dragen, dan moeten ze dat zeker doen.

Interview op youtube door Daniël King over het boek “World Chess Champion Strategy Training for club players”

Foto: Jeroen van den Berg

Afgelopen woensdag was een bijzondere dag. Het was op de kop af 125 jaar geleden dat Max Euwe op 20 mei 1901 werd geboren. Een uitstekende reden voor het Max Euwe Centrum om hier uitgebreid bij stil te staan. Jaap van den Herik nam de aftrap van de middag voor zijn rekening met een mooie lezing over Max Euwe.

Belangrijke elementen in dit verhaal waren hoe Euwe over bepaalde zaken dacht, er mee omging en wat zijn belangrijkste motivaties waren. Beide heren hebben elkaar goed gekend.

Die motivatie was namelijk best bijzonder: Euwe had de droom om hoogleraar in de wiskunde te worden, en was er niet zozeer op gebrand om de absolute schaaktop te bereiken. Het mooie is dat uiteindelijk beide dromen werkelijkheid werden.

Een ander boeiend aspect van de lezing was het verschil van inzicht tussen Max Euwe en Jaap van den Herik over de rol van de computer in het schaken. In dat opzicht was Van den Herik destijds een beetje een eenling; hij voorzag al in de jaren tachtig van de vorige eeuw dat de computer op den duur sterker zou spelen dan de mens. Euwe zag dat anders. Overigens stond Euwe daarin niet alleen. De bekende psycholoog Adriaan de Groot zat ook in het kamp van Euwe. Hiermee wil ik uiteraard niet de suggestie wekken dat de heren er een strijd van maakten. Zeker niet! Ze behandelden elkaar uitermate vriendelijk en met veel respect. Hoe dat afliep?

Weddenschappen

Van den Herik durfde het aan om enkele weddenschappen met mensen om hem heen af te sluiten. Er stond telkens 500 gulden op het spel. Hoewel hij eerst twee weddenschappen verloor, kreeg hij uiteindelijk alsnog gelijk. Het heeft hem en anderen wel enkele lekkere etentjes opgeleverd. Euwe heeft dit niet meer mogen meemaken, want hij overleed op 26 november 1981.

Foto: Jeroen van den Berg

Deze lezing was slechts het begin van een mooie middag

Uiteraard was dit lang niet het enige wat de middag voor de bezoekers in petto had. Erwin l’Ami gaf een kloksimultaan en kwam, ondanks hevige tegenstand, met een vlekkeloze 100%-score als winnaar uit de strijd.

Een ander hoogtepunt was de presentatie van het boek Max Euwe wereldkampioen. Paul van der Sterren nam de tekst voor zijn rekening en Erwin l’Ami analyseerde vierentwintig partijen uit de periode 1935-1937 — de jaren nadat Euwe de titel behaalde.

Het punt is dat Euwe vaak onterecht wordt afgeschilderd als een soort tussenpaus. Men beweert dan dat hij slechts tijdelijk kampioen was omdat Aleksandr Aljechin zich in hem had verslikt, maar dat Aljechin feitelijk veel sterker was. Dat klopt echter niet: Euwe behoorde in die periode simpelweg tot de allersterkste spelers ter wereld. Wat hem destijds parten speelde, was dat hij in tegenstelling tot Aljechin geen professionele schaker was; Euwe moest zijn aandacht verdelen en zich ook op maatschappelijke zaken richten.

Een ander aspect was dat Aljechin hoog over zichzelf opgaf en Euwe nogal bescheiden was over zijn prestaties. Dit en nog veel meer werd haarfijn uit de doeken gedaan door Paul van der Sterren, die diep in de archieven is gedoken. Hieruit ontstaat een veel positiever en historisch juister beeld dan wat vaak hardnekkig wordt gedacht. Ook de analyses van Erwin L’Ami mogen er wezen. Ik heb nog maar kort de tijd gehad om er naar te kijken. Maar ze zijn bijzonder uitgebreid met een prima uitleg.

Andere verdiensten…

De wereldtitel was overigens lang niet de enige verdienste van Euwe. Denk bijvoorbeeld aan de talloze boeken die hij over ons mooie spel schreef. Hij was een bijzonder sportieve persoonlijkheid en wellicht, zoals gezegd, ook wat te bescheiden over zijn eigen prestaties. Want die liegen er niet om: hij was wereldkampioen, hoogleraar én in 1972 de redder van de legendarische tweekamp tussen Spasski en Fischer. Ook daarna heeft hij zijn rol als voorzitter van de FIDE met verve bekleed (1970-1978). Met deze opsomming ben ik uiteraard lang niet volledig.

Het boek

De officiële uitgiftedatum van het boek is op 27 mei. Maar u kunt het nu alvast bestellen. Er is ook een Engelse versie. De exemplaren die de deelnemers aan deze middag konden kopen zijn door de uitgeverij aan het MEC gedoneerd. De opbrengst van deze boeken gaat dus volledig naar het goede doel.

Voor mezelf was het ook een bijzonder aangename middag en ik ontmoette weer vele bekenden. Eentje wil ik er graag uitlichten, zonder anderen tekort te doen: GM Vasyl Ivantchuk was er ook bij. Hij speelt dit weekend een match tegen Max Warmerdam. Tenslotte ging ik met een door beide auteurs gesigneerd exemplaar van het nieuwe boek terug naar huis en natuurlijk een fijn gevoel over deze bijzondere middag. Over het boek binnenkort meer.

Foto: Frans Peeters

Nico werd met zijn team Apeldoorn 1 kampioen van de Meesterklasse. Met een score van 6 uit 9 en een TPR van 2545 had hij daarin een belangrijk aandeel. Maar dat is niet het enige. Sinds enige tijd geeft hij trainingen en heeft hij via ChessBase al een flink oeuvre aan schaak-DVD’s opgebouwd.

Kun je me wat meer vertellen over je schaak­achtergrond, bijvoorbeeld hoe en wanneer je begon?

Mijn moeder leerde me schaken toen ik acht jaar was. Op de basisschool deed ik het best wel goed, dus zij dacht:

“Het is leuk om Nico eens een niet-schoolse uitdaging te geven.”

Dat werd schaken. Ik vond het meteen leuk en wilde overal waar ik kwam tegen mensen spelen, zoals bij mijn tante of op de buitenschoolse opvang. Al snel ontdekte ik dat er op mijn basisschool op dinsdagavond schaaklessen werden gegeven. Als je een achtjarige jongen bent en je kunt iets redelijk goed, dan ben je al gauw enthousiast. Zo is het ooit begonnen.

Wat vind je zelf het leukste aspect aan schaken?

Het spel zelf. Het is een fascinerend gevecht van mens tegen mens, waarin telkens weer persoonlijke aspecten naar voren komen. Zelf ben ik enorm fanatiek en bereid ik mijn partijen goed voor. Tegelijkertijd zie je dat ik op andere vlakken juist weer wat minder ben. Wat ik vooral aantrekkelijk vind, is dat jouw persoonlijkheid via het spel tot uitdrukking komt terwijl je met elkaar de strijd aangaat.

Heb je naast schaken nog andere liefhebberijen?

Ik vind sporten heel leuk en doe vrijwel iedere dag wel iets: wandelen, hardlopen of naar de gym. Vooral van wandelen hou ik erg; in coronatijd heb ik heel wat kilometers afgelegd. Gewoon ergens naartoe gaan, een koffietje halen en weer terug, of een beetje Amsterdam ontdekken. Maar ook als ik bijvoorbeeld op vakantie ga met m’n vriendin kiezen we vaak plekken waar we lekker kunnen hiken of een plek te voet kunnen ontdekken. Ik ben graag actief bezig.

Hoe ziet jouw voorbereiding eruit? Gebruik je daarvoor de computer?

Ja, daar gebruik ik de computer voor. Tegenwoordig zijn engines zoals Stockfish zo toegankelijk dat je er op elke computer mee kunt werken. Dat is wel anders dan vijftien jaar geleden. Destijds waren die engines nog niet zo goed. Dan zeiden ze dat wit beter stond, maar na drie zetten was het plotseling weer zwart. Door dat zelf uit te zoeken leerde je destijds wel veel, maar de huidige engines zijn vele malen sterker.

Wat ik al doe sinds de optie bestaat, is computercapaciteit huren via de ChessBase Cloud. Zo krijg ik stabielere waardes en ‘vliegt’ de engine niet alle kanten op. Het rekent net wat beter dan de engine op mijn eigen laptop. Bovendien kennen veel schakers het fenomeen dat de ventilator van je laptop flink begint te loeien als de engine aangaat; als je rekenkracht huurt, heb je daar geen last van. Ik bekijk wat me op dat moment interesseert en neem de openingsboom erbij: wat zijn de gespeelde zetten, wie zijn de topspelers en wat zijn de scores? Ik begin eigenlijk altijd gewoon van scratch.

Wat beschouw je als je minder sterke punten?

Dat zijn twee dingen. Allereerst ‘management’: ik zou met wat meer zelfvertrouwen mogen spelen en sneller beslissingen moeten nemen. Vaak speel ik wat ik als eerste bedenk, maar regelmatig wil ik het té graag bevestigd zien door berekening. Daarnaast scoor ik niet heel goed in het verzilveren van gewonnen stellingen.

Neem de wedstrijd waarin we met Apeldoorn kampioen werden. Ik speelde tegen Loek van Wely en benutte mijn openingsvoorbereiding optimaal. Volgens de computer stond ik vrij snel op winst. Het enige wat ik hoefde te doen, was de genadeklap uitdelen, maar die bleef uit. Ik zag diverse opties, maar koos steeds voor de veilige weg. Op een gegeven moment werd het steeds moeilijker om toe te slaan en verloor ik de overtuiging. Uiteindelijk kantelde de partij, nam Loek het over en verloor ik zelfs nog. Dat was vrij zuur, maar wel een duidelijk voorbeeld van waar ik nog winst kan boeken.

Hoe zou je jouw schaakstijl beschrijven?

Ik denk dat ik redelijk allround ben. Er zijn geen stellingstypen waarin ik extreem veel beter of slechter ben dan anderen. Over het algemeen ben ik pragmatisch ingesteld. Als ik in een toernooi weet tegen wie ik moet spelen, bestudeer ik vaak een uurtje de partijen van die tegenstander om de zwakke plekken te vinden. Dan maak ik een gameplan dat aansluit op die zwaktes, in plaats van dat ik puur naar mijn eigen sterktes kijk. Dat is wel een van mijn krachten.

Wat vind je jouw beste presentatie op schaakgebied?

Toch wel het winnen van Dortmund. Opvallend genoeg was dat niet eens de hoogste TPR die ik ooit heb behaald, maar zo’n sterk toernooi winnen… dat staat gewoon. Het is de vraag of me dat nog een keer gaat lukken.

Wie weet…?

Ik geef het zeker niet op! Ik ben de laatste tijd erg fanatiek en werk meer gestructureerd. Ik heb het idee dat ik weer progressie maak en wil in ieder geval terug naar mijn oude ratingniveau. Dat lag rond de 2500 en is nu 2425.

Sinds kort speel ik ook in de Italiaanse competitie. Die competitie wordt in één week beslist. Ik speel daar in een van de zwakkere teams op bord 1, wat betekent dat ik gemiddeld tegen 2500+-spelers speel. Ik ben daar via-via terechtgekomen; de club vond het leuk, ik vond het leuk, en nu hebben ze me weer gevraagd.

Foto: Frans Peeters

Wat is je beste partij?

Dat is een lastige, maar ik heb wel een antwoord uit mijn beginjaren. Ik ben op mijn achtste begonnen, maar ging pas rond mijn elfde of twaalfde naar een club; ik ben dus een beetje een laatbloeier. Een sleutelmoment was het NK Jeugd. In de vierde ronde versloeg ik Arthur Pijpers, die destijds 200 elopunten meer had en een van de favorieten was. Die partij was vrijwel perfect gespeeld en daar was ik heel lang erg trots op. Later heb ik ook een keer van mijn trainer, Erwin l’Ami, gewonnen. Dat was ook een gave partij. Niet foutloos, maar wel erg goed.

Hoe denk je dat de computer het schaakspel heeft beïnvloed?

Ik vond die vraag enige tijd geleden in een interview met Giri. Zijn reactie was – en daar ben ik het eigenlijk wel mee eens – dat veel schakers roepen dat de computer misschien het spel dood kan maken.  Maar hij zegt dat er door de computer juist meer opties bij komen en mensen creatiever moeten zijn. Je speelt wellicht de eerste of tweede keuze van de engine, maar je gaat zelf op zoek naar andere mogelijkheden.

Er gebeurt veel meer. Kijk naar het kandidatentoernooi: daar zie je openingen die ik, laten we zeggen na een zet of tien nog nooit had gezien. Het is cool dat er steeds meer van onder de oppervlakte naar boven komt en er steeds meer mogelijkheden blijken te zijn. De schaakstijl verandert mee. Meestal met de wereldkampioen en nu ook met de computer.

Het lukt de huidige wereldkampioen niet echt om grote indruk te maken. Ik geloof dat hij nog geen toernooi heeft gewonnen sinds het behalen van zijn titel. Hoe kijk jij daar tegenaan?

Klopt. Zijn eerste toernooi na het behalen van de titel was Tata Steel Chess; daar werd hij gedeeld eerste met Praggnanandhaa, maar verloor de tiebreak van hem. Daarna ging het minder. Ik had het er laatst over, want er zijn natuurlijk ook schakers die zeggen:

“Is hij nou de echte wereldkampioen?”

Zelf vind ik een wereldkampioen niet per se de nummer één van de wereld hoeft te zijn. Het is jammer dat Carlsen zichzelf uit de running heeft gehaald, maar stel iemand had hem verslagen en die was de nummer 10 van de wereld, dan is dat maar zo.

Er komt natuurlijk enorme druk bij kijken. We zagen Ding wegzakken en we zien bij Gukesh nu iets vergelijkbaars. Men denkt vaak dat dit Carlsen nooit is overkomen, maar toen hij wereldkampioen werd, zakte zijn rating ook van 2880 naar 2830 voordat hij de smaak weer te pakken kreeg. Magnus is simpelweg zo goed dat hij bijna alles blijft winnen, maar ook hij heeft zijn dips gehad. Hij heeft ook wel in interviews gereageerd op de vraag wie de beste schaakspeler uit de geschiedenis was. Zijn reactie was:

“Dat ben ik zelf maar dan van 2010!”

Dat was voor hij wereldkampioen werd en alle toernooien won met hoge scores.

Vergeet niet dat Magnus de matches tegen Caruana en Karjakin pas in de tiebreak besliste.

Precies, in die matches zag je dat hij het ook lastig vond. Als je gaat nadenken over het resultaat en het feit dat je niet mág verliezen, ga je krampachtiger spelen. Dat geldt voor elk niveau. Als wij in de laatste ronde kans maken op een prijs, schieten we ook in de kramp.

Je bent je gaan toeleggen op schaaktrainingen en we zien je regelmatig op Chessbase voorbijkomen. Hoe is dat zo gekomen?

Toen ik van de middelbare school kwam, was ik net niet goed genoeg om te zeggen:

“Ik neem een tussenjaar voor het schaken.”

Dus ben ik gaan studeren, maar dat werd nooit een succes. In 2018 heb ik mijn studie definitief afgebroken. Na een jaar werken besefte ik dat ik schaken nooit écht een volledige kans had gegeven. Ik was destijds net IM geworden en besloot:

“Weet je wat, ik ga er gewoon voor!”

Ik besloot om een bepaalde tijd te gaan spelen en bedacht dat het na 300 partijen wel helder zou zijn of hier mijn toekomst lag. Ik was trouwens net IM geworden. Het ging door me heen:

“Na 300 partijen zijn er drie mogelijkheden. Eén, ik ben grootmeester. Twee, ik ben het net niet, maar zit erin en drie het zit er niet in en vandaar uit bedenk ik dan een nieuw plan.”

Voor mij is zelf spelen het belangrijkste, maar dan is het natuurlijk wel de vraag: waarmee verdien je je brood? Ik vind lesgeven ontzettend leuk. Bij het bedrijf – Junior Einstein – waar ik een jaar lang werkte, heb ik ook les gegeven. Het is super leuk om te doen. Vandaar dat ik het ben gaan combineren met schaken. Langzaam maar zeker kwamen er steeds meer mensen die training van me wilden hebben. Overigens heb ik het idee van GM te worden zeker niet opgegeven. De factor geluk speelt ook een rol. Als alles mee zit, dan is het zeker te doen.

Wat ik vaak bij trainers (en in boeken zie) zie is dat ze aankomen met een brei aan varianten. Wat ik dan mis is een behoorlijke verbale uitleg. Hoe kijk jij daar tegenaan?

Dat is inderdaad de uitdaging. Schakers denken vaak in varianten, maar het is de kunst om die abstracte materie te vertalen naar woorden. Ik probeer die twee te combineren. Als ik over openingen schrijf, voeg ik bij de varianten altijd een soort mini-samenvatting toe. Dat helpt mijzelf overigens ook om de theorie beter te onthouden.

Je bent heel actief op Chessbase met redelijk wat dvd’s maar dus nog niet op Chessable. Klopt dat?

Dat klopt. Ik had heel lang zoiets als: ik wil eigenlijk eerst grootmeester worden en dan een Chessable Course uitbrengen. Alleen dat grootmeester worden, is toch moeilijker dan gedacht. Op een paar momenten was ik een beetje ongelukkig. Bijvoorbeeld mijn toprating was 2496. Je hoeft dan maar één partij te winnen en je bent in ieder geval de grens van 2500 voorbij. Zo’n course kost bovendien gigantisch veel tijd. Als ik het doe, wil ik het ook écht goed doen.

In die dvd’s zit heel veel minder tijd dan in zo’n Chessable course. Een Chessable course is echt veel werk en nogal uitgebreid. Als ik er aan begin, wil ik het dan ook graag heel uitgebreid doen. Maar wat nu voor mij op de eerste plaats komt – dat stond denk ik ook in het interview van Giri. Hij zei zoiets als:

”Ik ben verplicht naar mezelf toe om nog voor die wereldtitel te gaan.”

Zelf voel ik ook zo’n verplichting, nu het nog kan, om voor de GM titel te gaan. Daarom moet ik op wat dingen nee zeggen.

Het afgelopen jaar was mijn slechtste schaakjaar sinds ik full time schaak. Eén van de redenen is dat ik best wel succesvol ben als trainer. Er zijn behoorlijk veel mensen die wekelijks training van me krijgen en anderen om de week. Daardoor ontbrak de tijd om zelf te trainen. Eén van de dingen die ik heb veranderd sinds december vorig jaar, is dat ik veel meer bezig met mijn eigen spel. Ik sta eerder op en ga eerder slapen. In de vroege uurtjes werk ik nu dagelijks structureel aan mijn schaaktraining. Ik merk ook aan de partijen van afgelopen tijd, dat ik weer een stuk beter speel, meer op mijn oude niveau. Het kan nog flink beter, maar het is in ieder geval een goede eerste stap. In dat schema past een Chessable course nu even niet. Bij ChessBase is dat anders: ik ga af en toe naar Hamburg en neem daar in één keer een aantal video’s van 60 minuten op. Dat is heel praktisch en behapbaar voor de kijker.

Ik merk dat ik meer begrijp van een variant of partij, wanneer ik bord en stukken er bij pak en niet zo snel aan de computer vraag wat de beste zet is. Hoe denk jij daarover?

Ik raad iedereen aan om het bord en stukken erbij te pakken. Als ik openingen bestudeer, dan maak ik eerst een digitaal bestand en vervolgens pak ik het bord er bij op mijn tafel hiernaast en draai ik het scherm een beetje naar me toe. Eerst speel ik dan zo’n drie of vier varianten na op de computer en bekijk ze vervolgens op het bord. Weet ik het? Dan ga ik door na de volgende variant. Met enige regelmaat zit ik te twijfelen en denk:

“Hé dit is ook een logische set. Hoe zit dat?”

Dan kun je als je er niet helemaal uitkomt alsnog aan de computer vragen wat de beste voortzetting is.

Wat is jouw rol bij de trainingen van het MEC

Ik ben daar trainer en coördinator. Samen met Jeroen van den Berg en Merijn van Delft organiseren we de MEC-masterclasses en trainingen.

Wat vind je zelf het leukste aspect aan training geven?

Dat is toch dat je iemand anders iets leert, wat hij vervolgens vroeg of laat een keer kan gebruiken en dat ze er heel erg blij mee zijn:

“Hé ik heb deze partij gespeeld en je hebt me dit en dit geleerd en het werkt!”

Het geeft enorm veel voldoening als je samen het werk doet en de ander er dan de vruchten van plukt en er blij mee is. Wat ook een belangrijk en leuk aspect is dat je een persoonlijke band met iemand opbouwt.

Heb je nog bepaalde verwachtingen van iemand die je traint?

Als ik mensen training geef heb ik niet direct een bepaalde verwachting, zoals: je moet nu beter worden en dat je een bepaald niveau moet halen. Nee, dergelijke verwachtingen heb ik niet. Wat ik belangrijk vind is dat mensen veel plezier in het schaken hebben.

Ik geef ook spelers training die behoorlijk wat stappen aan het zetten zijn. Dat is op individuele basis en dat heeft al FM-titels opgeleverd. We proberen nu richting de IM-titel te gaan. Wat ik zelf ooit leuk zou vinden is als ik iemand training heb gegeven en hij uiteindelijk sterker wordt dan ikzelf. Dat zou ik oprecht cool vinden. Ik leg niet zomaar druk bij iemand anders met bepaalde verwachtingen. Ik zie het wel als zoiets gebeurt.

Heb je nog een schaakwijsheid voor schakers die zichzelf willen verbeteren. Wat ze dan vooral wel moeten doen of misschien vooral niet?

Zoek de balans. Je kunt openingen bestuderen, puzzels oplossen of video’s kijken, maar doe vooral wat je leuk vindt. Als je een hekel hebt aan tactische puzzels maar jezelf dwingt om dat elke dag een uur te doen, dan gaat de lol er snel af. Plezier is de belangrijkste motor voor verbetering.

Heb jij nog een advies voor de bezoekers van schaaksite.

Blijf vooral lezen! Schaaksite is een enorm waardevol platform voor schaaknieuws, interviews en verslagen. Het zou zonde zijn als dat verdwijnt, dus als je een kleine donatie kunt missen om het platform te steunen, is dat heel welkom.

Foto door Harry Gielen

We kennen Ivan natuurlijk allemaal. Hij was een topspeler en tegenwoordig is hij actief als coach. Hij boekte zijn grootste succes als coach met Oezbekistan door de Olympiade te winnen in 2022. Maar dat is lang niet alles. Hij heeft diverse interessante publicaties op zijn naam staan en talloze boeiende en leerzame video’s geproduceerd. Kortom: hij heeft veel te vertellen!

Kun je me iets meer vertellen over jouw schaakachtergrond? Hoe en wanneer is jouw schaakcarrière begonnen?

Dat is een tijd geleden; dat was in 1974. Het was eigenlijk een normaal verhaal voor iemand uit een schaakfamilie. Mijn vader, Tsenko, ‘Cenko’, was een clubschaker. In die tijd kreeg je pas een rating vanaf 2200, dus hij was zogezegd ‘unrated’. Als ik het zou moeten inschatten, had hij een rating van ongeveer 2000 of zoiets.

Vanaf dat moment begon het allemaal. Ik speelde bij mijn schaakclub en deed in 1975 al mee aan mijn eerste toernooien. Het toeval wil dat Karpov in dat jaar wereldkampioen werd en op bezoek kwam in Sarajevo, de plaats waar ik toen woonde en ook ben geboren. Hij gaf een simultaan en ik speelde remise tegen hem! Dat heeft me een duwtje in de rug gegeven, want ik was pas zeven jaar oud. Zo is het begonnen en vanaf dat moment ging het rollen.

Wat vind je het leukste aspect van schaken?

Ja, dat is een moeilijke vraag. Wat ik een leuk aspect aan het schaken vind, is de strategische opbouw van het spel. En de wisselwerking tussen die strategische opbouw en dynamische afwikkelingen. Maar het gaat natuurlijk, ondanks alle mooie kanten van het spel, wel om het resultaat. Schaken is een sport, want jouw resultaat is meetbaar.

Wat vind je jouw beste prestatie op schaakgebied?

Er zijn een paar prestaties waar ik blij of trots op ben. Dan denk ik aan de beide keren dat ik het NK won met een gigahoge score. Ik was ook heel blij toen ik een supertoernooi in Sarajevo won en uiteraard het toernooi in Hoogeveen. Dat was een kort toernooi, maar ik won het wel met een hoge score. Ik won ook het Staunton Memorial met een hoge score. Verder ben ik een paar keer in IJsland geweest; die toernooien waren best sterk en ik won er een paar met een goede score.

Dan waren er nog twee overwinningen in de Lost Boys-toernooien en het zonetoernooi in Dresden (1997). Destijds had je nog van die zonetoernooien; dat toernooi in Dresden was zeer sterk bezet. In feite won ik ook het EK individueel 2009 op tiebreak. Maar in die tijd was er de regel dat als je won op tiebreak, je nog moest snelschaken voor de eindoverwinning. Ik verloor dat van Jobava, terwijl ik in het klassieke toernooi wel van hem won. Zou het toernooi onder de huidige regels zijn gespeeld, dan had ik gewonnen.

Wat is jouw beste partij?

Ik weet het niet. Natuurlijk praten veel mensen over mijn partij tegen Kasparov. Dat was een mooie partij, maar ik ben blij met een aantal andere partijen. Ik speelde een partij tegen Anand in Wijk aan Zee in 1996; dat was een hele goede partij. Een ander voorbeeld was een partij tegen Vladimir Kramnik in Wijk aan Zee (2004). Dat was ook een uitstekende partij. Er waren ook prima partijen tegen Judit Polgár en Aleksey Shirov. Er zijn meerdere partijen waarvan ik vind dat ik een mooie prestatie heb geleverd.

Je hebt zowel het computerloze tijdperk als het computertijdperk meegemaakt. Wat zijn volgens jou de belangrijkste verschillen tussen het pre-computertijdperk en nu?

Een belangrijk verschil is de manier en de snelheid waarmee je informatie opneemt. Dat is bijzonder belangrijk. Een voorbeeld: ik werd grootmeester in 1987. Toen was ik 19 jaar en daarmee destijds de jongste grootmeester ter wereld. Als je tegenwoordig grootmeester bent op je 19e, is dat geen bijzondere prestatie meer.

In het pre-computertijdperk bereikten schakers hun hoogtepunt als ze ergens boven de dertig waren. Je had tijd nodig om alle informatie te verzamelen en te absorberen. Dat gaat nu veel sneller. Maar het heeft ook als gevolg dat schakers veel eerder hun top bereiken in vergelijking met vroeger. Dat is een groot verschil.

Er is nog iets anders wat niet direct gekoppeld is aan schaaktechnisch vermogen, maar wel aan hoe men tegenwoordig naar schaken kijkt. In dat opzicht heeft schaken een bepaalde allure verloren. Wat ik daarmee wil zeggen? Je had bijvoorbeeld de matches tussen Karpov en Kasparov, de grote toernooien in Tilburg of het supertoernooi in Moskou in 1980. Bij partijen tussen bijvoorbeeld Kasparov en Karpov, Timman en Kasparov, of Kasparov en Spassky kon je misschien de indruk hebben dat er fouten werden gemaakt, maar daar was je niet zeker van. Er zaten vaak mensen dagenlang te analyseren om met verbeteringen te komen en te begrijpen wat er aan de hand was. Vandaag de dag schrijft elke patzer met een rating van 1700 op sociale media:

“Ik dénk dat Gukesh een fout maakt!”

Met de nadruk op:

“Ik denk!”

In dat opzicht heeft schaken haar uitstraling verloren. Een pluspunt is wel dat het toegankelijker is geworden voor heel veel mensen. Toernooien worden veel meer gevolgd dan destijds. Bijvoorbeeld: toen ik het laatste supertoernooi van voormalig Joegoslavië voor de oorlog speelde in Belgrado, was het normaal dat er zo’n 2.000 toeschouwers in de speelzaal zaten. Je voelde je als speler daardoor bijzonder. Tegenwoordig zijn er veel meer mensen die zoiets op andere manieren volgen, bijvoorbeeld via internet. Er zijn dus een aantal plusjes en minnetjes.

Schaaktechnisch is het verschil dat je openingen veel sneller kunt voorbereiden. Met ChessBase en door de invloed van engines kun je relatief onbekende varianten in twee uur tijd voorbereiden. Vroeger was dat onmogelijk; in diezelfde twee uur had je de informatie destijds nog niet eens verzameld, laat staan dat je een variant goed kon bekijken. Een tweede ding is dat je er vrijwel direct achter komt wat je fout hebt gedaan zodra de partij is afgelopen. Je hoeft niet eens een supersterke engine te gebruiken; je kunt gewoon je telefoon pakken en er redelijk snel achter komen of je dingen hebt gemist. Dat zijn de flinke verschillen tussen toen en nu.

Foto door Harry Gielen

Heb je een bijzondere band met het Nimzo-Indisch? Je hebt er zelfs een boek over geschreven: The Strategic Nimzo-Indian.

Een bijzondere band is misschien te veel gezegd, maar tijdens mijn schaakopleiding was er minder informatie beschikbaar dan nu. Je had natuurlijk de ‘Chess Informant’ en een aantal boeken. Zeker niet belachelijk veel, maar er waren er wel een aantal in de Russische taal geschreven. Ik had geen moeite om die te lezen, want ik begrijp Cyrillisch. Die taal ligt niet zo ver af van mijn eigen taal; vergelijk het met iemand die Spaans spreekt en daardoor Italiaans beter kan begrijpen. Ik begreep dus de essentie van wat er werd geschreven.

Een ander zeer populair boek was ‘Het Zürich Schaaktoernooi 1953′. In dat toernooi werd het Nimzo-Indisch heel vaak gespeeld, hoofdzakelijk de Sämisch- (4. a3) en de Rubinstein-variant (met 4.e3). Je had in die tijd ook verschillende analytische boeken van Botvinnik over zijn eigen schaakpartijen; ook daarin vond je vrij veel Nimzo-Indische partijen. Dat zou ik bijna nog vergeten: in Joegoslavië was het boek van Gligorić, ‘Play Against Pieces’, bijzonder populair. Daarin vind je ook veel partijen met het Nimzo-Indisch. Dat was relatief vroeg in mijn schaakopleiding en die boeken hebben zeker invloed op me gehad.

Je bent jezelf steeds meer gaan toeleggen op het geven van schaaktrainingen. Wanneer is dat voor jou begonnen?

Nou, dat is ergens rond 2010-2011 begonnen. Toen deed ik al bepaalde schaaktrainingen. Maar daarvoor gaf ik in het voormalige Joegoslavië ook al trainingen aan bijvoorbeeld Ivan Šarić en enkele anderen. Ik heb ook een paar keer wat trainingen gegeven op Papendal, maar dat was niet veel.

Met Ivan Šarić was dat een stuk intensiever. Maar het was toen nog geen volledige overschakeling; ik was gewoon een actieve schaker die er schaaktrainingen bij deed. Šarić was zeer sterk en dan werk je vanuit een bepaalde invalshoek. Het moment dat het serieus begon, was in 2013. Toen besloot ik dat het tijd was voor een omschakeling.

Je hebt ook een tijdje in het Midden-Oosten gezeten. Hoe was die ervaring?

Inderdaad, toen was ik in de Verenigde Arabische Emiraten. Dat was een hele andere ervaring. Ik begon daar met mijn trainerscarrière eind 2013. Ze hadden in die tijd Salem, die kort daarvoor grootmeester was geworden. Ze wilden dat iemand hem zou begeleiden om beter te worden. Ik denk dat het me gelukt is; op het moment dat ik er een paar jaar later mee stopte, was hij al individueel kampioen van Azië en had hij ongeveer 100 Elo-punten meer dan toen we begonnen.

Het is natuurlijk in dit soort situaties – dat gold ook voor mijn werk met Alireza Firouzja, Parham Maghsoodloo en vele anderen – moeilijk meetbaar in hoeverre een trainer iemand helpt om beter te gaan spelen. Dat is eigenlijk onmeetbaar. De rol van de trainer is die van een soort katalysator.

Trainers willen bepaalde informatie geven, hun mening over dingen delen en hun ideeën overbrengen. Maar niet iedereen heeft er evenveel baat bij. De één zal het sneller oppakken dan de ander. Het hangt er ook vanaf of wat je ze meegeeft bij hun stijl past. De inzet van de trainer kan bij iedereen ongeveer hetzelfde zijn, maar die inzet zal niet altijd hetzelfde resultaat bereiken. Jij blijft een soort inspirator, maar uiteindelijk moet de persoon die je traint zelf de beslissingen nemen in zijn eigen partijen.

Kun, wil of mag je zeggen wie je nu traint?

Ik werk al drie jaar in Roemenië als bondscoach en ben druk met veel verschillende profielen van Roemeense schakers. Dat is mijn hoofdbaan. Ik werk daar met de nationale ploeg en met mensen die er wellicht ooit onderdeel van zullen worden. In Wijk aan Zee had je bijvoorbeeld een jongeman uit Roemenië, Henry Tudor. Hij behaalde best goede resultaten en scoorde een prima TPR. Ik werk al een tijdje met hem.

Het werkt daar anders; een soortgelijke functie heb je niet bij de Nederlandse schaakbond. Er is bij de KNSB niemand die een fulltime functie heeft als bondscoach. Jan Smeets is bondscoach, maar feitelijk alleen tijdens bepaalde gelegenheden, zoals een Olympiade of het EK. Daar werkt hij uiteraard aan de voorbereiding en begeleidt hij het team tijdens het toernooi, maar daar houdt het op. Mijn baan is fulltime en daarom woon ik ook in Boekarest.”

Waar heb je nog meer gewerkt als bondscoach?

Van 2016 tot 2019 werkte ik in Iran. Eigenlijk begon ik daar al vlak voor de Olympiade van 2016. De schakers waren toen nog vrij onbekend, maar nu kennen we ze allemaal: Parham Maghsoodloo, Amin Tabatabaei en Alireza Firouzja. Ze hadden destijds een relatief lage rating en toch behaalden we een mooi resultaat. Een jaar later wonnen we het Aziatisch kampioenschap voor teams, waar ook China en India aan meededen. Dat was dus een bijzonder goed resultaat. Daarop volgde het geweldige succes met Oezbekistan: we werden eerste op de 44e Olympiade in 2022.

En nu dus Roemenië. Het is een topteam; we werden gedeeld vijfde/zesde bij het EK. Dat was bijzonder goed, want veel teams met een hogere gemiddelde rating, inclusief het Nederlandse team, eindigden achter ons.

Wat vind je het leukste aspect aan training geven?

Er zijn verschillende aspecten. Het is moeilijk om daar één lijstje voor te geven, want je kunt groepstraining geven, lezingen houden of één-op-één trainen. Het ene deel is het werken aan de voorbereidingen; het andere deel is het werk tijdens een Olympiade of EK. Dan werk je met het team aan het opbouwen van een goede prestatie.

Wat ook meespeelt, zijn je eigen ervaringen als speler en later als coach. Als coach probeer je die mix aan ervaringen over te dragen aan het team of aan individuele spelers. Daarnaast spelen de tegenstanders een rol. De coach moet de juiste benadering zien te vinden die past bij de situatie om zo goede resultaten te behalen. Er zijn dus heel veel elementen aan elkaar gekoppeld.

Wat vind je dan het moeilijkste?

Het moeilijkste is als mijn eigen visie op het spel en mijn karakter totaal niet overeenkomen met de betreffende persoon. Dan is het bijzonder lastig om te communiceren. Ik ben bijvoorbeeld redelijk direct. Dat kan lastig zijn, omdat niet iedereen die directheid op dezelfde manier opvat. De één zal je bedanken voor die eerlijkheid, terwijl anderen zich aangevallen voelen. Het is belangrijk dat je een goede inschatting maakt van de persoon tegenover je. Ook de verschillende culturen waarin je werkt spelen een grote rol; dat valt niet altijd mee.

Je hebt al heel wat boeken en dvd’s op je naam staan. Kun je daarover wat meer vertellen?

Ze gaan meestal over het middenspel. Ik heb gewerkt aan een Chessable course ‘Self-Improvement Course for Advanced Players’ die is zojuist uitgekomen. Deze course is gericht op het nemen van betere beslissingen in bepaalde situaties tijdens de partij. Daarin komen allerlei zaken aan de orde: eindspelen, de voorbereiding van openingen en diverse middenspelthema’s.

Mijn werk is nu hoofdzakelijk gericht op het middenspel. Zoals mijn laatste twee boeken voor New In Chess: ‘Winning Chess Middlegames 1 en 2′. Deel 1 is een soort update van mijn oude boek, maar eigenlijk is het meer dan dat: het is in feite een nieuw boek omdat veel materiaal totaal nieuw is. Deel 2 over structuren na 1. e4 is volledig nieuw. Daarin heb ik overigens keuzes moeten maken, want je kunt niet alle bestaande structuren in één boek stoppen.

Op het gebied van openingen heb ik voorheen ook wat werk gedaan voor New In Chess, zoals over de Nimzo-Indisch met 4. e3 (Rubinstein). Maar in de loop der tijd ben ik veel minder geïnteresseerd geraakt in openingswerk. Ik kan wel proberen mijn eigen mening en waarnemingen te geven, maar veel mensen willen tegenwoordig alleen maar op een knopje drukken om te zien wat Stockfish of andere engines ervan zeggen. Dat is een eindeloze discussie zonder winnaar. Je kunt dan bijna zeggen:

“Koop mijn werk niet, blijf maar gewoon op de knopjes drukken!”

Met mijn werk probeer ik een balans te vinden: menselijke keuzes die nog steeds worden goedgekeurd door de engine. Ik probeer de bizarre varianten die computers soms geven te beperken, maar dat is in deze tijd niet altijd makkelijk.

Zijn er naast de Chessable course nog andere projecten waar je aan werkt?

Momenteel niet direct. Die course is zojuist uitgekomen, als het goed is komt het vervolg daarna. Dat zijn mijn plannen voor 2026 en 2027. Er is een kans dat ik in de zomer twee video’s voor ChessBase ga maken. Dat is een optie, maar ik weet het nog niet zeker. Het hangt af van de tijd die ik heb en welke projecten ik prioriteit geef.

Heb je nog een bepaalde schaakwijsheid voor het publiek?

Dat is een moeilijke vraag, want mensen spelen op verschillende niveaus. Maar het meest praktische advies dat ik kan geven, gaat over een probleem dat ik vaak zie. Een speler heeft zich bijvoorbeeld goed voorbereid, bouwt een groot voordeel op en geeft dat voordeel vervolgens binnen een paar zetten weer weg. Wat mensen vaak niet begrijpen, is dat een tegenstander na die geweldige voorbereiding niet zomaar in een direct verliezende variant trapt en waarschijnlijk op dat moment de stelling (bijzonder) goed begrijpt. Het resultaat van de voorbereiding is dat je beter staat, maar ver van gewonnen. Als je goed voorbereid bent, gebeurt het vaak dat je tijdens het spelen van die zetten – terwijl je tegenstander diep nadenkt – even gaat wandelen of naar andere partijen kijkt. In de tussentijd verdiept jouw tegenstander zich intensief in de stelling. De kans bestaat dat hij de stelling op dat moment beter begrijpt dan jijzelf, ondanks jouw voorbereiding. Jij weet wel dat je +0.9 staat volgens de computer, maar de tegenstander voelt de stelling simpelweg beter aan. Mijn advies is dan:

“Je weet dat je beter staat. Ga dan een tijdje op je handen zitten, verdiep je in de stelling en probeer de boel echt te doorgronden, in plaats van te gaan blitzen of de indruk te willen wekken dat je alles al begrijpt.”

Ik zie die fout telkens weer.

Dat doet me denken aan het interview dat ik had met Anish Giri…

Michel: “Ik moet erom lachen, niet omdat het raar is, maar omdat het volkomen logisch is. Anish Giri zei iets soortgelijks: hij bereidt zich met de computer heel goed voor, maar dan blijkt soms dat zijn tegenstander de stelling beter begrijpt omdat die het aan het bord allemaal zelf heeft zitten uitzoeken.”

Ivan: “Ja, dat is precies zo. Ik heb het in mijn eigen carrière ook beide kanten ervaren. Wanneer ik minder stond, bleek regelmatig dat ik de stelling veel beter begreep dan mijn tegenstander, waardoor het lukte om het tij te keren. Aan de andere kant is het me ook overkomen dat ik te snel bleef zetten, niet goed in de partij zat en zo al mijn voordeel weggooide.”

*Partijen gevonden in Megabase 2026. Analyses door: Viswanatan Anand (Anand-Sokolov) – Lubomir Ftacnik (Sokolov-Kramnik) – Ilya Tsesarsky (Sokolov-Kasparov)

Het lukte Giri dinsdag niet om tegen Sindarov een vuist te maken en de deur naar de eindoverwinning op een piepklein kiertje te zetten. Maar vandaag ging het een stuk beter. Want er was nog wel wat te winnen voor Giri. Een ongedeelde tweede plek levert veel meer prijzengeld op dan een gedeelde of lagere klassering.

Onze landgenoot kreeg ook wel een beetje hulp van zijn tegenstander Bluebaum. Op de 11e zet bevonden beide heren zich al op onbekend terrein. Er was één partij die na 10… h6 verder ging met 11. Pge4. Bluebaum koos voor het scherpe 11. h4. Op zich is er dan nog niets aan de hand. Maar hij nam een paar zetten later in de volgende stelling te veel risico.

In plaats van 14. Pce4 speelde hij 14. O-O-O? Dat kon zijn stelling niet hebben. Vanaf dat moment ging het bergafwaarts en maakte Giri het netjes af. Daarmee was plek twee veiliggesteld.

Eén van de vooraf gedoodverfde favorieten Caruana speelde een enigszins teleurstellend toernooi. In de laatste ronde deed hij met zwart wat hij hoort te doen tegen een minder sterke tegenstander: winnen. Beide heren waren al vroeg uit de theorie. Er verscheen een Najdorf op het bord met de voor wit weinig populaire zet 6. Dd3. Daarop zijn diverse goede reacties mogelijk: op z’n Najdorfs met 6… Pbd7 en een soort van Drakenvariant met 6… g6 Deze laatste zet is iets scherper en daagt meer uit. Zwart kreeg al snel voordeel. Het voordeel werd groter na 17. g4? Vervolgens ging het steeds beter met zwart en bemachtigde Fabiano een ongedeelde derde plaats.

Over beide andere partijen hoef ik weinig te zeggen. Sindarov deed wat je kunt verwachten als de buit binnen is: relaxed remise spelen. Hetzelfde resultaat kwam op het bord bij Prag en Nakamura.

U vindt hier de eindstand en hieronder alle partijen.

Het toernooi bij de dames

De uiteindelijke toernooiwinnares Vaishali kreeg al snel uitzicht op meer dan een half puntje. Haar tegenstander speelde de drakenvariant van het Siciliaans. Als je dat speelt moet je heel goed op de hoogte zijn van de theorie. Want je hebt het vaak niet makkelijk. Het is meestal messcherp. Maak je met zwart een slippertje? Dan kan het al snel “einde oefening” betekenen. Ik heb er veel ervaring mee in een ver verleden. Specialist Genna Sosonko inspireerde me en ik besloot het ook met de draak te proberen. Aanvankelijk werd ik talloze malen hardhandig van het bord getimmerd. Maar na verloop van tijd behaalde ik er prima resultaten mee. Je verwacht dat de damestop ook goed op de hoogte is. Naar mijn smaak viel dat wat tegen.

Hier is 11… e6 een solide voortzetting. Het leidt tot min of meer gelijk spel. Maar zwart speelde 11… Le6. Het gaat te ver om dit een fout te noemen maar erg nauwkeurig is het niet. Op de 16e zet verscheen onderstaande stelling op het bord.

Op het eerste gezicht lijkt het eigenlijk wel lekker voor zwart. De lijnen naar de witte koning zijn open en beide zwarte lopers kijken priemend naar de witte monarch, die zich overigens redelijk veilig achter zijn pionnetjes en een loper heeft verschanst. En niet onbelangrijk: wit heeft een extra pionnetje en het is drie tegen één (pionnen) op de damevleugel. Maar zwart heeft geen goede stormram. De pion op a7 kan die klus alleen niet klaren en wit heeft weinig moeite om beide lopers te neutraliseren. Overigens ging in het vervolg niet helemaal crescendo voor wit. Vanaf de 30ste zet slopen er over en weer wat foutjes in het spel van de dames. Maar uiteindelijk zegevierde Vaishali.

Goryachkina speelde tegen hekkensluiter Tan. Na enkele fouten over en weer kwam er een eindspel op het bord met ieder een paard en beiden vijf pionnen. Het lijkt me een bijzonder lastig eindspel. Merk op dat het zwarte paard zich op a3 vast diep ongelukkig voelt. De witte merrie is daarentegen veel gevaarlijker bezig.

Hier speelde wit 40. Kc5? en ze gaf daarmee vrijwel alle voordeel weg.  Veel sterker was 40. g3. Maar zwart ging daarop direct in de fout met 40… f5 waar 40… g5 veel beter was. Nu kon wit de zwarte meerderheid op de koningsvleugel in bedwang houden met 41. h4 en kwam de winst in zicht. .

De beide andere partijen eindigden in remise. In de partij tussen Muzychuk en Zhu ging dat tamelijk evenwichtig. Dat kun je niet zeggen van de andere partij. Na wat wederzijdse onnauwkeurigheden kon wit winnend voordeel krijgen. Maar ze liet dat glippen. Ze deed een op het eerste gezicht logische zet. Dat is goed te begrijpen als we bedenken dat ze veel minder tijd had dan haar tegenstander. Zie onderstaande stelling. Wat zou u hier doen?

Uiteindelijk bleek het bij de dames een boeiend en vooral zeer spannend toernooi. Wat dat betreft overtroffen de dames de heren glansrijk. Want laten we eerlijk wezen: bij de heren was de spanning er veel te snel uit.

U vindt hier de eindstand en daaronder alle partijen.