Ik mocht een exemplaar ontvangen, en hoewel ik het nog niet helemaal uit heb, mag ik het nu al zonder meer van harte aanbevelen aan iedereen die iets heeft met Hans Böhm, met Jan Timman of met het Nederlandse schaken in het algemeen. Ik denk dat er weinig bezoekers van Schaaksite zijn, die zich niet tot deze groep rekenen.

Het is een kloek boekwerk, met hoofdstukken die zijn opgehangen aan de adressen waar Jan Timman heeft gewoond. In de chronologie van de adressen lopen Böhm en Timman in een dialoog hun leven door, als schaker en (zeker in het begin) als reislustige avonturier. Ieder hoofdstuk wordt afgesloten met een bijzondere partij van Timman, met een analyse van Erwin l’Ami, die niet onvermeld mag blijven voor zijn bereidheid om dit deel van het werk van Timman over te nemen, en een studie. Daarnaast worden de hoofdstukken gescheiden door een persoon die een belangrijke rol heeft gespeeld in hun beider leven. En ten slotte foto’s, veel foto’s, waarvan je er sommige al hebt gezien, maar waar ook enkele heel bijzondere exemplaren mij volstrekt onbekend waren.

Het heeft iets wrangs dat dit boek zijn oorsprong vindt in het ziek worden van Timman. Aan de andere kant hebben de beide mannen alles uit de kast getrokken om van die maanden die Timman nog restte zoveel mogelijk te maken en ons dit te presenteren. De epiloog moest de laatste hand zijn die beide er samen aan zouden leggen, maar dat was Timman niet meer gegeven. Dit heeft Hans Böhm alleen voor zijn rekening genomen.

Het resultaat is een heel uitgebreide, diepgravende, dubbele autobiografie. De jeugdjaren van schaken, reizen en avontuur, het succes en de teleurstelling, een levenslange vriendschap en een beeld van het leven van midden jaren zestig van de vorige eeuw tot februari dit jaar. Een mooiere kroniek van twee schaakvrienden kan de lezer zich niet wensen.

Reeds in 1961 maakte Nederland kennis met Hort, toen hij zijn land vertegenwoordigde bij het Wereld­kampioenschap voor spelers tot 20 jaar. Destijds werden in groepen voorronden gespeeld, waarbij men zich kon kwalificeren voor een finalegroep, enigszins vergelijkbaar met hoe tot en met 1974 de Olympiade werd gespeeld. Met nog één partij te gaan zag het er voor Hort goed uit: alleen als alles tegen zat liep hij kwalificatie voor de finalegroep mis. Alles zat tegen: hij verloor een lange partij van Coen Zuidema, die twee keer werd afgebroken (dat bestond nog in die tijd), en was veroordeeld tot de B-groep. Meer hierover vindt u in een uitgebreid verhaal (Schaakhistorie (4): Het WK-jeugd in Den Haag (1961) – Schaaksite) van Johan Hut.

Deze eerste ontmoeting met ons land mag dan veel weg hebben van een koude douche, maar dat was voor de jonge Hort geen reden om Nederland voortaan maar te mijden. Bij de grote, internationale toernooien die Nederland toen rijk was (Hoogovens-toernooi, IBM-toernooi, Interpolis-toernooi) was Hort een regelmatige gast en hij deed het vrijwel zonder uitzondering erg goed. Dat was niet zo verwonderlijk, want in die jaren behoorde hij tot de absolute wereldtop. Na al een paar keer op het podium te zijn geëindigd, maar nog niet als toernooiwinnaar, was het in 1979 dan toch raak: samen met Gyula Sax won Hort het IBM-toernooi.

Na in 1965 de grootmeestertitel te hebben bemachtigd kreeg Hort in de jaren daarna aansluiting bij de wereldtop. In 1976 kwalificeerde hij zich in het interzone-toernooi in Manila voor het kandidatentoernooi. De kwartfinale tegen Spasski verliep voor Hort dramatisch: de match over 12 partijen werd 6-6 (beiden één overwinning) en moest worden verlengd. Spasski werd ziek en nam al zijn verlofdagen op. Herstel van een blindedarmoperatie zou echter langer duren, waarop Hort besloot dat hij verkouden was en ook verlof opnam. Daarna hervatten de combattanten de match. In de 15^e partij (https://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1057967) kwam Hort gewonnen te staan. In plaats van de beslissende klap (36 … Dg4) uit te delen ging hij door zijn vlag en verloor. De 16^e partij werd remise en daarmee was Hort uitgeschakeld.

Verder in de strijd om de wereldtitel is Hort nooit gekomen. In 1979 en 1982 liet hij de interzone-toernooien aan zich voorbij gaan. In 1985 was hij er in Tunis weer bij. Hij kwam een vol punt (of een half punt voor een play-off) tekort voor rechtstreekse kwalificatie voor het kandidatentoernooi. Tijdens dat toernooi in Tunis had hij de definitieve beslissing genomen om zijn geboorteland achter zich te laten en zich in West-Duitsland te vestigen. Hort was in het kandidatentoernooi van 1985 echter wel degelijk aanwezig, als secondant van Timman.

In het laatste (“Memorial”) IBM-toernooi van 1981 speelde Hort een cruciale rol door in de eerste ronde Karpov te verslaan (https://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1058214). Het was zijn eerste overwinning op de wereldkampioen, tegen wie hij een erg slechte score had. Karpov zou dat toernooi als tweede eindigen op een half punt van toernooiwinnaar Timman. Later in het toernooi speelde Hort nog een spectaculaire partij tegen Polugaevsky (https://www.chessgames.com/perl/chessgame?gid=1058213) die wonderwel in remise eindigde.

In de laatste ronde van het Hoogovens-toernooi 1983 was Hort betrokken bij een opmerkelijk voorval dat sterk doet denken aan de match tegen Spasski, maar nu zat Hort aan de andere, meer gelukkige, kant van het lot: Zijn tegenstander Kortchnoi was door een notatiefout in de veronderstelling reeds 40 zetten te hebben gedaan. Na 39 zetten ging hij, in alle rust nadenkend in een remisestelling, door zijn vlag. Deze meevaller leverde Hort een derde plaats in de eindstand op.

Na de jaren 80 verliet Hort langzaam maar zeker de wereldtop. Zijn laatste mij bekende wapenfeit als speler was het behalen van de titel Senior World Champion in het format Chess 960 in 2006. De laatste jaren speelde Hort nog incidenteel toernooien met een bijzonder karakter, bijvoorbeeld matches waarin legends of veterans het opnamen tegen talents of young stars. Ook was hij geregeld commentator op de Duitse televisie.

Kort na het overlijden van Robert Hübner, Boris Spasski en Fridrik Olafsson heeft de schaakwereld op 12 mei nu ook afscheid moeten nemen van Vlastimil Hort. Zoals Spasski nooit echt helemaal los is gekomen van Fischer, zo was Hort na het kandidatentoernooi van 1977 onlosmakelijk verbonden met Spasski.

Vlastimil Hort werd 81 jaar.

Ik heb me afgevraagd hoe de WK-cyclus kan worden ingericht, waarbij iedere wereldtopper een reële kans heeft om eerst maar eens uitdager en later uiteindelijk wereldkampioen te worden, maar die cyclus ook een stuk overzichtelijker wordt. Daarbij denk ik aan twee verschillende opzetten.

Opzet 1

Hierin vindt iedere twee jaar in de even jaren (2024, 2026, 2028 et cetera) aan het eind van het jaar (pandemieën buiten beschouwing gelaten) een match om de wereldtitel plaats tussen de regerend wereldkampioen en een uitdager die is voortgekomen uit het kandidatentoernooi. Min of meer zoals het nu is, maar de huidige kwalificatieprocedure voor het kandidatentoernooi verdient beter.

Uitgangspunt blijft een kandidatentoernooi in de vorm van een dubbelrondige achtkamp. De eerste hiervoor gekwalificeerde is dan de runner-up van de vorige cyclus, dus de verliezer van de laatste WK-match. Vervolgens kwalificeren de overige zeven kandidaten zich middels drie verschillende formats, te weten de World Cup (knock-out), de Grand Prix (round robin) en de Grand Swiss (open).

Het lijkt redelijk dat het format met de kleinste toevalsfactor de meeste kandidaten levert. De editie van 2022 van de Grand Prix (https://en.wikipedia.org/wiki/FIDE_Grand_Prix_2022) lijkt mij uitermate geschikt. Drie toernooien, elk beginnend met vier groepen van vier spelers die een dubbelrondige round robin afwerken. De vier groepswinnaars gaan naar de halve finale en de twee winnaars daarvan spelen in de finale tegen elkaar om de toernooiwinst. Elke speler speelt twee van de drie toernooien en na drie toernooien wordt de eindstand opgemaakt.

Bij het knock out-systeem, wat bijvoorbeeld in de World Cup wordt toegepast, is de toevalsfactor een stuk groter. De loting wordt weliswaar gekoppeld aan de ranking/rating, maar van de spelers die niet in jouw helft van het schema zitten, ontmoet je er hoogstens eentje, en wel in de finale! Ook kan je onderweg wat geluk hebben als in jouw helft van het schema sterke spelers vroegtijdig uitgeschakeld worden. Tot slot zijn minimatches met een rapid/blitz tiebreak niet bij uitstek het middel om de sterkste spelers boven te laten drijven.

In de (open) toernooien waar het Zwitsers systeem wordt toegepast, zoals het Grand Swiss, is de toevalsfactor nóg groter. Zelfs bij een toernooi met een groot aantal ronden kan een meevaller in de laatste ronde(n) grote verrassingen in de eindstand opleveren.

Als de FIDE de kwalificatietoernooien organiseert in de volgorde World Cup (voorjaar), Grand Prix (zomer) Grand Swiss (najaar), dan levert de World Cup met de twee finalisten twee kandidaten. Deze worden net als de titelhouder en de runner up uitgesloten van de Grand Prix. De Grand Prix levert vier kandidaten, namelijk de top vier van de eindstand. Rest nog één plek in het kandidatentoernooi, en die is voor de eerste in de eindstand van de Grand Swiss van alle deelnemers die nog niet voor het kandidatentoernooi waren gekwalificeerd. Dus reeds gekwalificeerden kunnen gerust aan de Grand Swiss meedoen, maar spelen niet mee voor de strijd om de laatste kwalificatieplek voor het kandidatentoernooi.

Tot zover weinig nieuws. De Grand Prix levert meer kwalificatieplekken dan momenteel, en dat gaat ten koste van kwalificatie volgens rating (blijft tot het einde toe een janboel) en wild cards (bleek voorheen een kwestie van willekeur). Dit jaar is de Grand Prix vervangen door een kalender vol met toernooien die punten opleveren, waarbij je nauwelijks tegen kan houden dat tegen het einde van het jaar toernooien worden toegevoegd om spelers een extra/laatste kans te bieden punten te verdienen en op te schuiven. Niemand kan bezwaar hebben tegen het bieden van kansen, maar wel tegen de wijze waarop je aan je punten kan komen.

Opzet 2

In opzet 2 heeft de uiteindelijke titelstrijd twee verschillende formats die om en om worden toegepast, namelijk een WK-match en een WK-toernooi. In de jaren van de Olympische Zomerspelen (2024, 2028, 2032 et cetera) is er een WK-match. In de jaren van de Olympische Winterspelen (2026, 2030, 2034 et cetera) is er een WK-toernooi. Iets soortgelijks is eerder geopperd door een van de vaste Schaaksite-bijdragers in de discussie, volgens mij Eric César van ’t Hof, die het kende uit de damwereld. Altijd lastig om namen te noemen als je niet geheel zeker van je zaak bent, dus op voorhand mijn excuses als ik me hier in de persoon heb vergist.

De cyclus die afsluit met een match tussen titelhouder en uitdager is vrijwel gelijk aan wat hierboven in opzet 1 is beschreven. In het kandidatentoernooi zit één verschil, waar ik later op terug kom.

In de WK-cyclus die eindigt met een toernooi om de WK-titel heb ik een dubbelrondige achtkamp op het oog, die zowel het kandidatentoernooi als de WK-match vervangt. In dit titeltoernooi zijn de wereldkampioen en de runner-up uit de WK-match van de vorige cyclus als eerste gekwalificeerd. Dan zijn er nog zes plekken te vergeven, en niet zeven, zoals bij het kandidatentoernooi in opzet 1. Dat plekje minder gaat ten koste van de Grand Prix, waar niet de top 4, maar de top 3 zich kwalificeert.

De winnaar van dit toernooi is dus de (al dan niet nieuwe) wereldkampioen. Die heeft zich daarmee meteen geplaatst voor de WK-match van de volgende cyclus en ziet via de kwalificaties en het kandidatentoernooi zijn uitdager tegemoet. Er is nu echter geen runner-up uit een WK-match, het verschil met opzet 1. In plaats van daarvan wordt de nummer twee uit het WK-toernooi de eerste die voor het kandidatentoernooi is geplaatst. Daarbij voegen zich dan weer twee spelers uit de World Cup, vier spelers uit de Grand Prix en één speler uit de Grand Swiss.

There you have it! Een WK-cyclus waarbij de kwalificatie voor een kandidatentoernooi of voor een WK-toernooi zich beperkt tot drie door de FIDE zelf georganiseerde events, elk met hun eigen format: een knock out toernooi (World Cup), een round robin toernooi (Grand Prix) en een open toernooi (Grand Swiss). Ongetwijfeld valt ook hier wel het een en ander over te mopperen. Ikzelf zou nog wel een verfijning willen in het WK-toernooi, waarvoor zowel de winnaar (wereldkampioen) als de verliezer (runner up) van de voorafgaande WK-match zich op voorhand kwalificeren. Voor beide hetzelfde privilege, waardoor de kampioen wel wat mager bedeeld lijkt. Ook in het WK-toernooi is de nummer twee wat rijkelijk bedeeld met een rechtstreekse kwalificatie voor het kandidatentoernooi in de volgende cyclus.

Het zij zo. Het voornaamste doel was dat de wijze van kwalificeren vast ligt, zonder achterdeuren die op elk gewenst en ongewenst moment open waaien.