Wat zeg je? Een simpele stelling? Inderdaad, je hebt volkomen gelijk. Zwart zet zijn koning op c6, zijn loper op d6, en gaat verder met h3 en h2. Daarmee verovert hij de witte loper, en vervolgens wint hij met zijn goede randpion. Elementair.

Waarom ik dat dan niet deed? Nou, dat komt allemaal door mijn jeugd. En met name door vroegere voetbalwedstrijden. Want toen stond ik altijd buitenspel.

Je moet weten: ik vond mezelf nooit goed in voetbal, en mijn vriendjes vonden dat ook. Als ik tijdens gym werd toegewezen aan een team, leidde dat bij mijn medespelers tot grote teleurstelling. Vaak probeerden ze me te ruilen tegen een speler van de tegenstander, en één keer boden ze zelfs een pakketkorting: “Als jullie hem nemen, krijgen jullie er gratis nog een speler van ons bij.”

Toen ook deze deal doodliep, kwamen ze met een plan B. De aanvoerder sloeg een arm om mijn schouder en zei: “Jij staat deze wedstrijd buitenspel.”

Het was een term die hij ongetwijfeld een keer had opgevangen, en hij gaf er een eigen invulling aan. De hele wedstrijd bracht ik door buiten de lijnen. Ik ketste stenen in het water van het park, en wandelde naar de kinderboerderij, een paar honderd meter verderop. Daar kon je geitjes voeren en lammetjes aaien.

Zo werd voetbal mijn favoriete vak.

Beker
Ik moest hieraan denken toen ik enige tijd geleden werd uitgenodigd voor een bekerwedstrijd met LSG tegen Philidor. We speelden een dubbelrondige rapidmatch, en ik zat aan bord vier. En, zo luidde de toelichting in de mail, bij een gelijke stand valt dat laatste bord af.

Toen ik het las, voelde het als vroeger. Als buitenspel. En dus had ik een historische kans om een paar zaken in mijn leven recht te zetten. Om mijn medespelers te laten zien dat ik waarde kon leveren, ook als ik daadwerkelijk meedeed. Binnen de lijnen.

Oké, de eerste partij wilde dat nog niet lukken. Ik ging remise uit de weg, en verloor een pion. Mijn tegenstander, de zeer gewaardeerde Bert van der Marel, speelde het eindspel ijzersterk.

Maar toen kwam partij nummer twee. Die verliep een stuk beter. Na een rommelig middenspel was het Bert die in de fout ging, en na een zet of dertig stond het zo.

Simpel, zeg je, en je hebt nog steeds gelijk. Koning naar c6, loper naar d6, h3 en h2 – zwart wint. Natuurlijk besefte ik dat mijn koning zo snel mogelijk terug moest naar b6. Maar zoals met zoveel dingen in het leven: het kwam er gewoon niet van.

Na wat doelloos heen-en-weer geschuif volgde het beslissende moment.

Bert heeft net 5. Lg5 gespeeld en ik antwoordde met 5…, h3. Na 6. Ld8+ ging ik mat.

Nabeschouwing
Een tragedie voor LSG? Niet echt. Want de wedstrijd was geëindigd in 4-4. En inderdaad: ons laatste bord telde niet mee.

De historische revanche bleef dus uit. Maar na ruim 50 jaar kreeg ik weer datzelfde gevoel als in de kinderboerderij. Het was goed om af te vallen. Lang leve de buitenspelregel!

Dat komt niet door zijn state-of-the-art openingsrepertoire. Want Mr. Very Best heeft een voorkeur voor systemen die in de database matig scoren. Vaak kiest hij voor het onconventionele 1…, f6, en 2… Kf7, en als hij daar een paar keer mee heeft gewonnen, zet hij nog een tandje bij. Dan sprint hij met die koning via e6 naar b6, om hem vervolgens met a7 en Ka7 in veiligheid te brengen.

Chat
Indrukwekkend, vind ik. Want niet alleen heeft hij na deze manoeuvre steevast zo’n 10 incrementseconden gewonnen, ieder van die zetten gaat vergezeld van een bericht in de chat. Soms luidt dat “Good move, no?”, maar meestal gaat het om een boodschap in de trant van: “I am good, I am better, I am Mr Very Best!”

Dit zonnige zelfbeeld houdt hij knap vast, ook als het op het bord wat minder gaat. Op een avond kreeg ik hem drie keer achter elkaar mat, twee keer op d6, en een keer op b6 – maar dat kon zijn stemming niet drukken. “You are good”, meldde hij me, “but I am better. I am Mr. Very Best!” En inderdaad: dan won hij er weer vijf op een rij.

Maar vandaag was anders. Plotseling deed Mr. Very Best de ene normale zet na de andere, en voordat ik van de schok was bekomen, stond het zo:

Mr. Very Best – Peter Passenier

+26, zegt de computer, en zo voelde het ook. Ik verwachtte een killer blow als 1. f6, gevolgd door een positieve zelfaffirmatie in de chat.

Maar verrassend genoeg bleef het stil. Een volle minuut lang.

Toen kwam het bericht. “My wife just came home.”
Gevolgd door: “I love my wife”
En toen: “She is much more beautiful than you.” Hij zette een foto in de chat. Ze was inderdaad aanzienlijk mooier dan ik.
“I resign the game”, meldde hij. “I want to be with her.”

0-1 dus. Het voelde niet als een overwinning, maar mooi was het wel. Die leven vast nog heel lang en gelukkig, Mr. en Mrs. Very Best.

“Zou je dit ook hebben gedaan voor mij?” vroeg mijn vriendin.
“Natuurlijk schat!” riep ik – maar ze hoorde de aarzeling.

Want opgeven…? In zo’n stelling…?

Het was een leuk gesprek, maar het hoogtepunt kwam toch aan het eind, toen de talkshowhost Anish en Jorden vroeg of ze ook blind konden spelen. Dat konden ze, en ze gaven direct een demonstratie.

Hier komt de partij…

d4, d5 2. c4, c6 3. Pc3, Pf6 4. cd5:, cd5: 5. Lg5, enzovoort.

Oké, misschien gaat je hartslag daar niet van omhoog, maar de presentator zat vastgenageld op haar stoel, en kwam even niet uit haar woorden. Want… deze jongens hadden het bord niet kunnen zien! Hoe was dit dan mogelijk? Hoe kon iemand…? Ze was sprakeloos, van pure verbijstering.

Begrijp me goed, in de A-groep van Tata Steel zou ik geen half punt scoren. Maar een partijtje van vijf zetten blindschaken, in het slaapverwekkende afruil-Slavisch – dat ga ik nog wel redden. En met mij duizenden andere 1800+ spelers. Toch is het juist blindschaken dat door onervaren spelers wordt geassocieerd met een bijna goddelijke genialiteit.

Italië
Ik moest weer denken aan die vakantie in Italië. We gaan terug naar 2003, naar een jeugdherberg in het centrum van Rome. Een groepje backpackers zat rond een tafel, en alle ogen waren gericht op een schaakbord. De winnaar bleef zitten en iedereen waagde een poging. Als clubschaker val je dan al snel op, en na een paar partijen kwam er aarzelend de vraag: “Ik heb wel eens gehoord dat mensen blind kunnen spelen. Maar dat… dat kan toch helemaal niet? Of kan jij…” En toen ik met mijn rug naar het bord ging zitten, klonk er geroezemoes, een mengeling van verbazing en anticipatie.

De avond ervoor was er een Braziliaanse jongen die een goochelvoorstelling gaf en zomaar de portemonnee van de één uit de achterzak van de ander toverde. Maar dat bleek slechts een voorprogramma voor de show die ik ging geven. Ik wees iemand aan die de notatie kende, en de rest speelde in overleg met elkaar.

Het was een leuke partij, herinner ik me, en met wat hulp van de overkant wist ik snel te winnen. Maar toen ik me weer omdraaide, zag ik overal diezelfde blik als in de talkshow: die combinatie van ongeloof en verering. De rest van de vakantie werd ik behandeld als een afgedaalde alien. Het is nu meer dan twintig jaar geleden, maar waarschijnlijk staat mijn foto daar nog steeds naast het Mariabeeldje op de balie, en worden er kinderen naar me vernoemd.

Rubik’s Cube
Jammer dus dat de magie van het blindspelen bij echte schakers niet meer zal werken.

Hoewel…

Laatst zag ik deze video. En wat ik hier zag… ik vond het echt ongelooflijk. Deze jongen… die kan gewoon… Hoe is dit mogelijk?

En hier is het interview met Jorden en Anish.

Maar één speler zat al in de grote zaal. Hij staarde naar zijn stukken, onbeweeglijk, met een doordringende blik. Het was duidelijk: deze man moest je niet storen.

Ik keek ernaar met een vaag gevoel van afgunst. Want dit was duidelijk een gestructureerde geest. Terwijl ik… meestal storm ik net voor de eerste zet de speelzaal binnen, veel te laat om nog koffie te halen. Mijn telefoon geeft bij het uitzetten een symfonie van piepjes, en de in de haast meegegriste pen blijkt bij nader inzien toch een kruiskopschroevendraaier.

Dat zou deze man niet overkomen. Kijk hem daar eens zitten, aan bord 38, vijf minuten voor aanvang. De blik strak op het bord, het lichaam bevroren als een standbeeld.

De vraag was alleen: waarom? Er zijn heel veel stellingen waar ik heel lang over moet denken. Maar de beginstelling… die heb ik nu wel gezien. En natuurlijk kun je al je 287 files nog eens doorlopen en een inventarisatie maken van de 10¹²⁰ mogelijkheden tot en met zet 40 — maar dan is het de vraag of je zondag lekker fris de zesde ronde ingaat.

Thuis spelen
En toch, deze jongen had volkomen gelijk. Want hij maakte gebruik van het beroemde thuisvoordeel. En nee, dat is geen hoefijzer- of klavertjevierbijgeloof: het effect hiervan is meerdere malen aangetoond.

Het maakt niet uit of je voetbalt, honkbalt, schaakt of pim-pam-pet, overal en altijd zijn thuisploegen in het voordeel. Kijk naar de NBA-wedstrijden: de thuisploeg wint in 63%. En datzelfde geldt voor ijshockey, rugby, Australisch voetbal en hardrijden op de schaats. Het werkt zelfs in het alledaagse leven: wil je je baas om opslag vragen? Dan kun je dat het beste doen in je eigen kamer.

Nu vraag je je misschien af wat dit te maken heeft met die eenzame man in die grote speelzaal. Die zit toch achter bord 38, en niet thuis? Maar het interessante is… ook in zo’n neutrale omgeving kun je je thuisvoordeel uitbuiten. Werk je samen met een team van een andere organisatie? Dan loont het om te zorgen voor koffie en gebak. Daarmee verander je die betongrijze vergaderzaal in jouw huiskamer. En dus vergroot je de kans dat jij dadelijk de leiding kunt nemen.

Ooit las ik over een experiment met videospelletjes: de deelnemers die achter het scherm zaten vóórdat de tegenstanders binnenkwamen, hadden een grotere kans om te winnen. Volgens de onderzoekers werd de speelzaal hun territorium: de anderen waren slechts op bezoek.

Grenzen
Kijk nog een keer naar die deelnemer achter het bord, naar die grimmige blik achter die zware hoornen bril, die opperste concentratie. Wat je hier ziet is geen voorbereiding, maar een annexatie. Deze man heeft zijn grenzen getrokken, zijn territorium afgebakend, en dat zonder tanks en clusterbommen. Sterker nog, hij hoefde geen enkel ander mannetje te verjagen, of zelfs maar tegen bomen te plassen. Alles wat hij deed, was daar zitten.

Hij verloor wel. Heel vreselijk, in 22 zetten. Maar bord 38, dat was anderhalf uur van hem.

De film heet Groundhog Day en de hoofdpersoon bevindt zich precies in zo’n situatie. Iedere ochtend als hij wakker wordt, staat de kalender op dezelfde datum. Het is 2 februari, net als gisteren. Dus kan hij die dag helemaal opnieuw beleven – en dat doet hij ook. Wat maakt het uit of hij eindigt in een politiecel, of in een brandende auto op de bodem van een ravijn? Om 00.00 uur vannacht wordt zijn leven weer gereset. Hij begint weer met een schone lei.

Ik moest hieraan denken tijdens een levendig gesprek met een paar schaakvrienden. De centrale vraag: wat is precies de procedure bij een onreglementaire zet? Moet je direct claimen, of kun je ook een paar zetten wachten? En een van de wedstrijdleiders was heel stellig: dat kan direct erna, maar ook dertig of veertig zetten later.

Dat is interessant. Stel je bijvoorbeeld voor dat je tegenstander in deze stelling…

… kiest voor lange rokade. Inderdaad, een tikje riskant – maar ook volstrekt onreglementair. Want tien zetten eerder ging de zwarte koning naar f8, en drie zetten later, weer terug naar e8. En dus stop je de klok en roep je de wedstrijdleider. Zo hoort dat.

Maar doe jij dat werkelijk?

Want nogmaals, een lange rokade oogt nogal riskant. Is Tb7: hier niet gewoon een winnende zet? En is dat niet veel mannelijker dan dat flauwe klikken bij de wedstrijdleider? Reglementair, onreglementair… het zijn van die lege woorden. Ben jij je hele leven netjes binnen alle lijntjes gebleven? Nou dan!

En dus speel je door. Tb7:. Die zit!

Maar wat als die zet niet werkt? Wat als je dadelijk een toren achter staat? Geen probleem: wat er in deze partij ook gebeurt, je beschikt over de Groundhog-troef. Zodra de aanval doodbloedt, wapper je met je notatieformulier. “Hee, ik zie nu pas dat… die lange rokade van jou, dat mocht helemaal niet!”

En dus gaan we terug naar de stelling van het eerste diagram, de stelling vóór lange rokade. Jij begint weer met die schone lei – en 2 minuten tijdstraf extra.

Donkere kant
Fijn dus, maar die hoofdpersoon van Groundhog Day, die ervoer het anders. Die kreeg schoon genoeg van de eeuwige herhaling, en wilde de vloek juist doorbreken. En inderdaad: ook voor schakers kent het Groundhog-scenario een groot nadeel.

Stel, je speelt een belangrijke KNSB-partij. Jijzelf bent al een paar uur klaar, en al je teamgenoten verheugen zich op het eten. Maar aan bord 6… daar wordt nog gespeeld. Jullie speler staat een pion voor, maar het is zo’n dame-eindspel met een g-pion. Zo’n eindspel waarin wit eerst 49 zetten lang niets doet en dan besluit tot g3-g4.

En o ja: de stand in de wedstrijd is gelijk; dit gaat alles beslissen.

“Ik heb het restaurant gereserveerd om 18:30 uur”, fluistert de teamleider in je oor. “Ik hoop maar dat ze de tafel vasthouden.” En inderdaad, ook jij krijgt langzamerhand wel trek.

Maar je moet nog even wachten, want drie kwartier later staat het zo.

Het is nu over zevenen, en jullie krijgen flinke honger. “Ik ga altijd voor de zeebaars met saus van bouillabaisse”, fluistert de teamleider. “Maar ze hebben ook kwartel gevuld met quinoa, granaatappel en amandel.”

Maar dan, gelukkig, grijpt de tegenstander eindelijk mis.

Hij geeft een schaakje, maar dat is de beslissende fout. Jouw man kan het pareren met Dg6+ – met schaak – en het pionneneindspel is simpel gewonnen. Met een beetje geluk zitten jullie met een half uur aan het voorgerecht.

Maar nu toont Groundhog Day zijn duistere kant. Die tegenstander… die geeft niet op. In plaats daarvan werpt hij aandachtige blik op zijn notatieformulier. En dan komt het: “Hé, stop, ho! Wacht even, jij speelde 14. 0-0. Weet je nog? Maar dat mocht helemaal niet, want…”

En dus gaan we weer terug naar zet 14. De witte g-pion staat weer op g2 en we maken ons op voor een interessant middenspel. En nogmaals: jouw man moet echt winnen.

In de film wordt de vloek uiteindelijk doorbroken als de hoofdpersoon zijn grote liefde in de armen sluit. Maar bij jullie, op zaterdagavond om 20.30 uur, is er van zulke gevoelens geen sprake. Een paar kilometer verderop worden de laatste maaltijden geserveerd. De keuken gaat sluiten, en jullie krijgen geen tweede kans.

PS
Of… zit het toch heel anders? Toen ik deze column liet lezen aan Gemini, haalde die er een streep doorheen. Onreglementaire zetten, die kun je claimen – maar dan wel meteen. Doe je dat niet, is je kans verkeken.

Stel, ik verras jou in deze stelling…

… met het onconventionele Dg3 x f7+. En van schrik speel je Ke8-d8. Dan is er geen weg terug. Je kunt niets meer claimen; de situatie is definitief.

Nog leuker vind ik deze:

Zwart rokeert kort, en zet zichzelf schaak. Dat mag niet, maar wit antwoordt met Le3 en maakt de situatie dus definitief. Bovendien valt hij de dame aan, en… geeft schaak. Dat levert meer op dan een tijdstraf.

Aldus Gemini dus. Maar klopt dat? Wat denken de experts?

Maar dan wordt er op je schouder getikt – en achter je staan twee ernstige mannen. “Kunt u even meekomen? Want dít – ze wijzen op je bord – dit kan écht niet.”

Absurd? Jij vindt van wel. Je doet je mond open om te protesteren, maar dan… doe je hem weer dicht. Want je blik valt op de tekst op hun T-shirt: Startbalans.nl. Je kijkt naar dat shirt, naar je stelling, en dan weer naar die mannen. En je vraagt je koortsachtig af: mijn leven en mijn repertoire… zijn die wel in balans?

Actie
Een goede vraag inderdaad. Maar je kunt dit vrij gemakkelijk nagaan. Stel, jij bent een action hero. Je vult je dagen met schieten, beschoten worden, en net dat goede groene draadje doorknippen, voordat de teller op nul staat. Als mensen op je googelen, verschijnen er afbeeldingen van kofferbommen, zoutwaterkrokodillen en freefight-kooi-gevechten. Netflix wil de rechten, maar jij wilt vooral rust. Als jij ’s avonds thuiskomt, moet je hartslag omlaag.

In zulke gevallen adviseren wij van Startbalans een rustgevend repertoire. Iets met 1. Pf3, 2. g3, 3. Lg2

en heel voorzichtig een keer c4.

Of iets als 1. d4, 2. c3 en 3. e3,

En dan vooral niet het wilde Ld3, maar het meer seniore Le2. Je begrijpt het idee: een kalmerende opening waarmee je ook de hardcore Hells Angels aan de kruidenthee krijgt.

Eerst actie dan ontspanning. Balans.

Normstellend kader
Maar heel anders ligt dat als je van 9 tot 5 bezig bent met het beheer van de processen. Of als je regelmatig communiceert met stakeholders om draagvlak te creëren voor de implementatie van het normstellend kader in Q4.

In zulke gevallen komen wij van Startbalans met een heel ander advies. Dan vinden we dat je moet aansturen op zo’n soort stelling.

Nee, dan haal je niet je paard weg, maar kies je voor 5. 0-0.

En merk je dat je collega’s tijdens de lunch altijd acht tafeltjes verder gaan zitten? Omdat je ook vanmiddag weer wilde vertellen dat het essentieel is om de aanbevelingen van de subcommissie inzake veiligheid, milieu en kwaliteit in te bedden in het totale personeelsbeleid, en dat de nieuw in te stellen stuurgroep daarom vóór 2027 moet komen met heldere speerpunten?

Dan moet je na 5…, gf3:

ook kiezen voor 6. Lf7:+. Alles voor de balans.

Uit balans
Maar daar gaat het mis. Te vaak constateren wij van Startbalans een disbalans. Senior Specialisten Uitbestedingsbeheer die kiezen voor het afruil Frans, en Coördinatoren Integrale Samenwerkingsoptimalisatie met een voorkeur voor de London met h3 en Lh2.

En dan grijpen wij in. Nee, wij kunnen niets dwingend opleggen. Maar we gaan wel het gesprek aan.

Dat doen we niet alleen voor jou, maar ook voor je dierbaren. Want die moeten dadelijk op jouw uitvaart iets over jou vertellen. Iets dat de herinnering weer kleur geeft. En als je ze dán niet in de stress wilt jagen, moet je die kleur nú aanbrengen.

Keuze
Terug naar jouw partij. Jij zit daar nog steeds aan je bord, met die twee mannen achter je. Geen nood. Wij van Startbalans geloven in een tweede kans. Jij krijgt de gelegenheid om die balans te herstellen, binnen een redelijke termijn. En je mag zelf weten wat je aanpast.

Je repertoire, of je leven.

Want sommige van die opgaven zie ik meteen, andere na een paar minuten, en een derde categorie zie ik nooit. En met ‘nooit’ bedoel ik: echt nooit – ook niet als je me 10 jaar opsluit in een isoleercel.

Dus geef ik het op. Het is een hobby. Toch?

Kijkervragen
Maar daar kom ik niet mee weg. Althans, niet bij Maurice Ashley en Yasser Seirawan. Zij verzorgen al jarenlang prachtige schaakverslagen uit Saint Louis, onder andere van de Amerikaanse kampioenschappen, en tussendoor beantwoorden ze ook vragen van kijkers. Zoals: hoe lang moet ik nadenken over een schaakpuzzel? En wanneer klik ik op het antwoord? Wanneer geef ik het op?

Normaal kunnen de kijkers rekenen op veel vriendelijkheid en welwillendheid – maar in dit geval was het antwoord knorriger. Opgeven?? Klikken op het antwoord??! Nee, dat was niet aan de orde. Neem je jezelf of het spel maar een beetje serieus? Dan ga je gewoon door! Net zo lang tot je het antwoord wél ziet!

Dat voelde als incasseren. Zelfs op veilige afstand, met mijn koffie en appeltaart, begon ik onrustig te schuifelen op mijn stoel. Want hun strenge blikken en priemende vingers… die waren gericht op mij.

Zelfdiscipline
Een leermoment noemen we dat in goeroe-taal, en ik nam de les ter harte. Niet langer zou ik naar een puzzel kijken zoals naar een film op Netflix. Vanaf nu greep ik mijn kans, de kans om me te harden, om mijn zelfdiscipline te trainen, om me te bewijzen aan de wereld – zodra die appeltaart op was.

Met die mindset begon ik aan de volgende opgave, uit de Stappenmethode. Wit aan zet.

En ik zag hem niet. Niet meteen, en ook niet na vijf minuten. Hoe kun je dit nou winnen? Er is geen mat te bedenken of materiaalwinst te bekennen… Echt, ik had geen idee. Zou ik tóch niet even…?

Maar zelfs op 7100 km afstand voelde ik de afkeuring van het hele Saint Louis-productieteam. Nee, ik zou al die jeugdspelers laten zien: dit is het staal waaruit LSG-spelers worden gesmeed. Hier zie je die schokbetonnen boomer-mentaliteit, die aan de basis ligt van onze welvaartsstaat en die….

Maar toch… die opgave… Hoe kon ik nou…?

Want hoe lang ik ook naar de stelling staarde, nieuwe ideeën borrelden er niet op. Zou er dan misschien een foutje inzitten? Stond die dame misschien toch…? Maar ik drukte die gedachte weg. Er stond nooit een fout in de Stappenmethode. Cor van Wijgerden is een nauwkeurige man.

Impact
Zo begon een nieuwe fase in mijn leven. Ja, ik schreef gewoon mijn wekelijkse artikelen, maar als ik zo’n HR-manager interviewde over de ideale strategie voor onboarding, of de beste voorbereiding voor een medewerkerstevredenheidsonderzoek, bleef die puzzel geprojecteerd op mijn netvlies. En steeds was er maar één vraag die ik werkelijk wilde stellen: hoe kun je nou winnen als je paard gepend staat en g7 stevig verdedigd?

En toen mijn vriendin op een avond vroeg of ik de aardbeienyoghurt wilde of de bosbessenvla, had ik mijn antwoord al klaar: “Nee, er is niks! Waarom zou er wat zijn?? ER IS HELEMAAL NIKS!!”

Ken je die vaste jongens op hun bankje in het park, met hun grijs-groen-bruine outfit? Omringd door heel veel bier en boodschappenkarretjes? Dat waren ooit hotte high potentials – voordat ze begonnen aan de Stappenmethode.

Oplossing
Dus deed ik een concessie. Het was midden in de nacht en pikkedonker. Yasser en Maurice konden me niet zien, en ik zou alleen kijken naar de eerste zet, niet naar het vervolg. Ik voelde hun vingers prikken, ik zag hun afkeuring branden, maar ik had nog andere plannen voor de laatste 25 jaar van mijn leven. Dus pakte ik mijn telefoon, surfte naar de Stappenmethode en keek naar het antwoord.

En daar stond het: 1. Tf8+, Tf8: 2. Tf8:+, Kf8: 3. Df7+, Kf7: pat.

Mijn eigen voorkeur ging uit naar een sportcomplex. Zo een waar we een paar maanden geleden in speelden. Het was een enorm gebouw en onze speelzaal lag op vijf minuten lopen van de ingang, op de bovenste verdieping, met uitzicht op basketbalvelden en tennisbanen. Geweldig vond ik dat.

Je merkt, ik praat in de verleden tijd. De passie is namelijk wat bekoeld. Ik weet ook precies het moment waarop die omslag plaatsvond: toen ik naar de kantine liep voor mijn eerste kop koffie.

Rij
Want de wandeling kostte me een paar minuten, en voor de bar stond een rij. Een lange rij. Nee, dit waren niet alleen schakers, maar ook basketballers, zaalvoetballers, hockeyers en badmintonners. En na een zware wedstrijd hebben die mensen dorst, erg veel dorst. Bovendien vallen ze ten prooi aan iets wat bekend staat als moral licensing. Juist vanwege hun zware inspanningen van daarnet hebben ze nú recht op iets lekkers. En dat lekkers komt meestal uit de frituur.

Wat zeg je? Je ziet het probleem nog niet? Visualiseer dan de man achter de bar. Het was een wat oudere heer die overal de tijd voor nam. Voor het een voor een serveren van 7 biertjes uit de koeling, voor het frituren van de 36 bitterballen voor de zaalhockeyers, en voor het activeren van het pinapparaat – dat na iedere betaling weer uit de slaapstand moest worden getrokken.

Maar vooral: voor zijn eigen klaagverhalen.

Want dit was geen man die bij zijn beroepskeuzetest was uitgekomen op zaterdagmiddag-barman in een groot sportcomplex. Hij stond daar alleen maar omdat alle andere carrièrepaden waren doodgelopen, en hij meldde aan iedere klant dat er te veel klanten waren. “Echt véél te veel!”

En je moet weten: toen ik opstond van mijn bord, was dat in deze stelling.

Mijn tegenstander ging hier in diepe trance, en zijn dilemma is duidelijk: slaat hij op e5 of doet hij wat anders? En daar in de rij besefte ik dat dit een slecht moment was om koffie te halen. Want zo rond de 38e zet heb ik iedere seconde nodig – en dan is het vervelend als je na 9. Pe5: 15 minuten hebt besteed aan 9…, de5:.

Oké, 15 minuten klinkt misschien als een poëtische overdrijving – maar dan vergeet je dus die barman. Want net toen ik bijna aan de beurt was, schrok hij op. “Die meid met die 12 bitterballen… Die heeft ze niet afgerekend! Waar is ze?”

Hij stormde naar zijn mobiel, en begon een heftig gesprek, blijkbaar met een collega die zulke dames opspoort. Ik heb geen idee wat die zei, maar de barman werd er niet vrolijk van. “12 bitterballen!” riep hij, “Twaalf!” Hij knalde zijn mobiel op tafel en bleef roerloos zitten. Ik vroeg me af of hij weer gereactiveerd moest worden, net als zijn pinapparaat. Maar ik wilde er niet op wachten, want wie weet had mijn tegenstander gekozen voor 9. Pe5:.

Harry
En dus ging ik terug naar mijn bord. Zonder koffie. En wat denk je? Mijn tegenstander was nog steeds aan het denken.

Poging twee dus. De barman stond weer op actief, maar de rij was nog een stukje langer dan daarnet. “Vergeet niet de 4 kroketten voor Harry”, zei de dame voor me. “Die heeft keihard gewerkt vanmiddag; die jongen verdient het.” Handig van Harry: die had het consumptie halen geoutsourced. In de derde klasse KNSB zit dat er niet in – helaas, want de rij kwam niet echt in beweging.

Vijf minuten later stond ik weer aan mijn bord. Zonder koffie, en zonder dat ik iets kon doen. Want mijn tegenstander had nog niet gezet.

Kon ik 9…, de5: niet premoven, of is dat alleen mogelijk op de volgende generatie e-borden? En mocht ik geen teamgenoot machtigen om een zet voor mij te spelen? Of de vrouwen van Harry?

Koffie
Natuurlijk, een paar minuten later stond ik weer in de rij, en ten slotte was ik echt aan de beurt. “Over een half uur word ik afgelost”, vertrouwde de barman me toe. “Het wordt tijd! Want al die klanten… dat is geen leven.”

Uiteindelijk speelde mijn tegenstander 9. b3, en hij won. Maar die koffie – daar had ik intens van genoten. Want ik had hem echt verdiend.

Dat ik de oplossing uiteindelijk toch vond, was alleen te danken aan die ene man. Met zijn pak vla.

Die man stond voor me in de rij voor de kassa van de supermarkt. En die vla was in de aanbieding – althans, dat dacht die man. Want toen hij de kassabon bestudeerde, sloeg hij een kreet van ontzetting. ‘De bonus. De bonus! Die vla was in de bonus. Maar de bonus is er niet afgetrokken!’

Principe
Nu moet je weten, onze rij strekte zich uit tot ver in het gangpad, en alle zelfscankassa’s waren bezet. Dus de stemming om me heen sloeg heel snel om. ‘Hoeveel is die korting?, vroeg de vrouw voor me. Zij had alleen een halfje volkoren. ’35 cent? Dan heeft u hier een euro. Kunnen we dan een beetje opschieten?’

Maar daar wilde de man niets van weten. ‘Dat is niet waar het om gaat. Ik wil de manager spreken! Het gaat om het principe!’

Principiële medemensen. Je vindt ze vaak tijdens demonstraties en achter spandoeken – maar vooral bij de kassa van de supermarkt. Er voer een rilling door de rij: gezucht, gesteun, gemompel. Mensen beseften dat ze minstens 30 minuten moesten aftrekken van hun totale quality-adjusted life years. Sommigen gingen erbij zitten, anderen weken uit naar een langere rij. Maar ik had gelukkig mijn mobiel bij me, met het schaakprobleem.

En daarmee zijn we terug bij deze stelling:

Wat was er ook alweer tegen 1. Te6:? O ja, 1…, h3. Dan moest ik die h-pion tegenhouden, en daar ben ik verschrikkelijk slecht in. De afgelopen 40 jaar heb ik honderden vrijpionnen tegen gekregen, en daarvan liep een hoog percentage ongehinderd door. Ik kan me zelfs herinneren dat ik ooit eens wit had in een stelling zoals hieronder,

en dat een paar van mijn vrolijkste teamgenoten alvast een zwarte dame naast het bord zetten. ‘Dan hoeft hij dadelijk niet zo te zoeken.’

Nog een keer dan; ik heb toch niets beters te doen. Wat doe ik na 1. Te6:, h3? Dan kan ik natuurlijk 2. Pg6: spelen, maar dan doet hij h2. Heb ik dan ergens een schaakje? Ja, 3. Pe7+, maar daarmee houd ik die h-pion niet tegen. 1. Te6: dus, en dan…

Oplossing
Onze rij reikte inmiddels tot ver in de vleeswarenafdeling. En de bestuursvoorzitter van Ahold was ingevlogen om uit te leggen dat de bosbessenyoghurt in de bonus was, maar de vlierbessenvla helaas niet. Maar ik, ik besefte nu dat dit allemaal was voorbestemd.

Want opeens, na een half uur piekeren, zag ik hem. De manier om die pion tegen te houden. Inderdaad: 1.Te6: h3 2.Pg6: h2 en dan…

3. Pe7+! Kh7 4. Th6+!. Slaat zwart die Toren, dan komt 5. Pf5+ en Pg3: en h1 staat gedekt.

Dankwoord
Een stevig gestopte vrijpion dus. Ja, dank je, ik had het zelf ook niet meer verwacht. Maar tegelijk moet ik bescheiden blijven, want in mijn eentje was het me nooit gelukt.

Je moet weten: de wereldgeschiedenis zit vol met mannen en vrouwen die ver boven zichzelf uitstegen en hun doel bereikten, door pure volharding. Omdat het vaderland hen nodig had, hun kinderen moesten worden gered, of omdat ze streefden naar een betere wereld voor ons allen. Kortom: vanwege een ideaal dat groter was dan zijzelf.

Maar ik heb dat allemaal niet nodig. Ik heb genoeg aan die rij in de supermarkt. En aan die ene man. Met z’n pak vla.

Schokkend natuurlijk, vooral uit de mond van de mondiale nr. 3. Maar is het ook waar? Ik denk het niet.

Want laatst ging ik met mijn vriendin naar een museum in Utrecht. Eerst met de trein en toen met de bus. “U moet hier de trap af”, zei het meisje aan de informatiebalie. “Dan gaat u naar rechts, naar bushalte C4 of G2.”

“Schrijf jij dat op?”, vroeg mijn vriendin.
“Niet nodig”, riep ik. “Dit komt helemaal goed!”

Want daar had Caruana niet aan gedacht: schaken is ontzettend handig als je een letter moet onthouden met een cijfer erachter. Terwijl we door de stationshal naar de uitgang liepen, probeerde ik de volgende stelling te visualiseren:

Je hebt het vast gezien: die witte loper wordt zo meteen omgespeeld, van g2 naar c4. En dat was dadelijk het enige dat ik me moest herinneren. Bovendien is het ook een goede manoeuvre: die loper staat op c4 veel actiever, door die aanval op f7. Hoewel… nu ik erover nadacht: misschien moest ik eerst een keer a5 spelen; anders doet hij Pa5. En mijn andere loper stond toch op g5? Dan kon ik ook op f6 slaan, en had ik controle over alle witte velden. En in dat geval kon ik ook mijn paard omspelen, van f3 via d2 naar c4. Een mooie stelling dus. Hoewel… waar stond die zwarte dame ook alweer?

“Oké”, zei mijn vriendin. “Waar moeten we heen?”
“Op b8!” riep ik. “Ik bedoel: we gaan naar d2 en dan naar…” Even twijfelde ik: sloeg ik nou eerst op f6? Maar toen wist ik het weer: a5. Dat was het. “We gaan naar a5!” En ik had medelijden met normale stervelingen. Voor hen hadden al die coördinaten geen enkele betekenis.

Flexibel
Ik geef het toe, uiteindelijk kwamen we niet eens in de buurt van het museum. Maar ik ontdekte wel een restaurant aan het water, met een heerlijke zalmsalade en prima koffie. En toen we begonnen aan de appeltaart met slagroom, besefte ik dat ons spel zijn maatschappelijke relevantie weer eens had bewezen.

Want hier zie je nou precies waar schaken ons in traint: die flexibiliteit van geest. Wat als het ene plan niet werkt? Dan komen we bliksemsnel met een alternatief.