Foto: Lennart Ootes / www.chessphotoshop.com

In de aanloop naar het TATA STEEL toernooi waren er maar een paar toernooien. Het meest interessante daarvan was het Russisch kampioenschap 2020, dat gewonnen werd door Nepomniachtchi voor Karjakin. Maar de smaakmaker van dat toernooi was Dubov, die een bijzondere partij won van Karjakin, die op 19 december in de schaakrubrieken van Hans Ree en Gert Ligterink besproken werd. In een Italiaanse partij speelde Dubov op de 6e zet b4, wat ooit in een correspondentiepartij uit 1873 was gespeeld, maar verder nogal in de vergetelheid was geraakt. Karjakin vond niet de goede verdediging en werd in een heel mooie aanvalspartij onder de voet gelopen.

Dubov won ook van de latere kampioen Nepomniachtchi, maar speelde iets te wisselvalig om heel hoog te eindigen. Ik geef hieronder die mooie aanvalspartij.

Dubov – Nepomniachtchi Grünfeld Indisch ruilvariant

Dubov, die geboren is in 1996, leek me aanvankelijk een doorsnee schaker, die wat behoudend speelde. In een beschrijving van een aantal jaren geleden werd zijn spel met dat van wereldkampioen Petrosian vergeleken, die bekend stond om zijn verdedigende kwaliteiten. Maar Dubov ontwikkelde zich tot een originele aanvalsspeler en werd in 2018 ongeslagen wereldkampioen rapid schaken. Daardoor kwam hij in een rijtje illustere namen, n.l. Karjakin, Mamedyarov, Ivanchuk, Anand en Carlsen (3x). Na zijn winst sprak Dubov de hoop uit voor meer grote toernooien uitgenodigd te worden. Dat gebeurde ook.

Foto: Lennart Ootes / www.chessphotoshop.com

Dubov speelde in 2020 voor het eerst in het TATA STEEL toernooi en is ook voor deze editie uitgenodigd. Tussen de beide genoemde toernooien speelde hij in het online toernooi Airthings Masters. Daarin versloeg hij Carlsen in de kwartfinale, maar moest daarna zijn meerdere erkennen in de uiteindelijke winnaar Radjabov. Tegen Carlsen zette Dubov zijn partijen origineel op, waardoor de Noor vrij veel bedenktijd gebruikte. In de tijdnoodfase greep hij een paar keer vreselijk mis. Dubov speelde één klassieke partij tegen Carlsen. Dat was in het TATA STEEL toernooi van vorig jaar en die werd remise. Maar in de rapid en online partijen leidt hij met 6 tegen 3. Ik geef hieronder een winstpartij van Dubov tegen Carlsen, waaraan je zijn originele opzet kunt zien. Uiteindelijk zet Dubov hem zelfs mat.

In diezelfde kwartfinale speelde Nepomniachtchi tegen Radjabov en verloor in de Armageddon. Zijn grote teleurstelling over dat verlies verwoordt hij in deze tekst. Het geeft ook het verlangen weer van heel veel schakers om zich gewoon weer achter het schaakbord met elkaar te kunnen meten. Jammer genoeg meldde Nepomniachtchi zich af voor het TATA STEEL toernooi.

Maar laten we nog even teruggaan naar Dubov. In zijn schaakrubriek van 23 november 2019 gaf Johan Hut een heel mooie partij van hem, die goed past bij die serie The Queen’s Gambit. Begin deze maand bij het Europees kampioenschap voor landenteams ging Dubov als een razende Roeland tekeer. Zie onderstaande partij [met het Damegambiet] tegen de Duitser Rasmus Svane, wiens koning hij uitrookte zoals de meesters in de negentiende eeuw dat deden.

Er is dus alle reden om uit te kijken naar zijn tweede optreden in Wijk aan Zee.

Foto: Stefan64@Wikipedia

In de periode 2003-2005 bereikte Judit Polgar met 2735 haar hoogste rating en bezette ze de achtste plaats op de wereldranglijst. In het heel sterk bezette Corustoernooi van 2003 werd ze met 8 uit 13 ongeslagen tweede op een half punt van winnaar Anand, maar met een punt of meer dan een aantal schakers uit de wereldtop, zoals Shirov, Grischuk, Ivanchuk, Kramnik, Topalov en Karpov. Ik geef haar winstpartij tegen ex-wereldkampioen Karpov, die ze toen voor het eerst in een klassieke partij versloeg.

Karpov – Judit Polgar 2003 Dame-Indisch

Een jaar eerder in 2002 speelde Judit Polgar voor Hongarije mee in het mannenteam tijdens de Olympiade in Bled. Ze speelde aan het tweede bord achter Leko en scoorde 8 ½ uit 12. Hongarije werd tweede achter Rusland, waar Kasparov achter het eerste bord zat. Ze won er deze spectaculaire offerpartij van een nog jonge Mamedyarov.

Judit Polgar – Mamedyarov Open Spaans

Vanwege de geboorte van haar zoon Oliver nam Judit in 2004 een schaakpauze van ruim een jaar, maar begin 2005 was ze weer terug bij het Corustoernooi. Daarin werd ze achter Leko, Anand en Topalov gedeeld vierde samen met Kramnik en Grischuk, maar ze eindigde wel voor o.a. Svidler en Short. Met deze dynamische aanvalspartij boekte ze een heel mooie overwinning op haar één maand oudere leeftijdgenoot Svidler, die in 2005 al vier van zijn acht kampioenschappen van Rusland op zijn naam geschreven had.

Judit Polgar – Svidler 2005 Spaans Marshall gambiet

Door haar prestaties was ze gerechtigd in de herfst van 2005 mee te doen aan het FIDE kandidatentoernooi dat de uitdager van de PCA wereldkampioen Kramnik zou aanwijzen. Topalov won dat toernooi afgetekend voor Anand en Svidler, maar verloor in 2006 die WK-match tegen Kramnik. Na deze herenigingsmatch hadden we gelukkig wel weer één wereldkampioen schaken. Judit Polgar speelde in dat kandidatentoernooi van 2005 in Argentinië duidelijk onder haar kunnen en eindigde teleurstellend als laatste.

Na dat kandidatentoernooi richtte ze zich opnieuw meer op haar gezin en nam bijna een jaar een schaakpauze. Pas na de geboorte van haar dochter Hannah speelde ze eind augustus weer een toernooi. Ze was uitgenodigd voor een vierkamp tegen de drie grootheden uit het laatste kwart van de 20^e eeuw. Kasparov, Karpov en Kortsjnoj. En eind oktober deed ze mee aan het schaaktoernooi in Hoogeveen, waar ze altijd graag naar toekwam. Daar lukte het haar Topalov op een schitterende manier te verslaan.

Judit Polgar – Topalov 2006 Siciliaans Scheveningen

Na 2006 bleef Judit Polgar in toptoernooien spelen en haar rating bleef ook op peil, maar op den duur werd ze toch overvleugeld door een generatie jonge schakers, die met de engines zijn opgegroeid, zoals met name Carlsen. Hierover zegt ze in het interview van december 2016 in Matten nr. 5 dit. Van haar vader kreeg ze het gevoel mee voor de schoonheid van het schaken. Hij vond creativiteit belangrijk en leerde haar naar tactische wendingen te kijken. Daaruit kwam vanzelf haar aanvallende spel voort. Maar zegt ze: zo onbevangen kun je niet meer spelen, nu iedereen alles met de engines checkt en hierop goed voorbereid is.

In augustus 2014 stopte Judit Polgar kort na haar 38^e verjaardag met het wedstrijdschaak. Sindsdien richt ze zich als schaaktrainster op haar schaakschool.

Haar kinderen heeft ze natuurlijk ook schaken geleerd, maar ze laat ze vrij om te bepalen hoeveel tijd en energie ze daaraan willen besteden. Door haar imposante schaakcarrière krijgt ze nog altijd veel aandacht in de media. Ze wordt regelmatig bij schaakfestivals als spreekster uitgenodigd. Ze was bijv. in de late herfst van 2019 één van de spreeksters bij het Symposium over Chess and Female Empowerment in London. En in mei 2020 kreeg ze een eredoctoraat aan een Hongaarse Universiteit vanwege haar grote inzet voor het vrouwenschaak.

Met name tegen een aantal topgrootmeesters deed Judit Polgar het in de klassieke partijen goed. Shirov werd evenals Tal geboren in Riga de hoofdstad van Letland en hij ontwikkelde een originele, aanvallende schaakstijl, die tot de verbeelding sprak. Eind jaren ’90 had hij het recht om PCA wereldkampioen Kasparov in een WK-match uit te dagen, maar die match is nooit verspeeld. Toch had Judit tegen Shirov een positieve totaalscore. In onderstaande partij uit het 2^e Donner Memorial toernooi in Amsterdam 1995 slaat de aanval van Judit Polgar snel door.

Judit Polgar – Shirov 1995 Moderne Verdediging

Tegen Nigel Short, die in 1993 een WK-match tegen PCA wereldkampioen Kasparov verloor, had Judit Polgar eveneens een duidelijk positieve score. In onderstaande partij stelt Short zich wat te passief op, wat door Judit met haar dynamische aanvalsspel wordt afgestraft. In een recent boek noemt Matthew Sadler dit AlphaZero attacking style.

Judit Polgar – Short 1997 Siciliaans

Ook tegen een andere wereldtopper, onze landgenoot Jan Timman, had Judit Polgar een duidelijk positieve score. Timman’s hoogtijdagen lagen in het midden van de jaren ’90. Toen speelde hij in 1993 een WK-match tegen FIDE wereldkampioen Karpov, die hij echter wel verloor. Ik geef deze fascinerende aanvalspartij, waarin Judit Polgar Timman in zijn eigen variant van het Dame-Indisch opzoekt. De partij werd in 2000 in Malmö gespeeld.

Timman – Judit Polgar 2000 Dame-Indisch

Deze foto van Johan Hut is van het toernooi in Hoogeveen van 1999.

Maar tegen de wereldkampioenen van die tijd: Karpov, Kasparov, Kramnik en Anand had Judit Polgar een duidelijk negatieve score. Van Kasparov en Kramnik heeft ze ook nooit een klassieke partij kunnen winnen. Dat lukte haar tegen Anand wel een paar keer, waarvan de onderstaande partij wel het spannendst is

Anand werd in 2007 wereldkampioen door het winnen van een achtkamp, waarin wereldkampioen Kramnik tweede werd. Het jaar daarop won Anand ook de WK-match, waar Kramnik nog recht op had. Maar al eind jaren ’90 speelde Anand een WK-match tegen FIDE wereldkampioen Karpov, die hij maar nipt verloor.

Judit Polgar – Anand 1999 Siciliaans, Scheveningen

Judit Polgar in Madrid 1994. Fotograaf onbekend.

In de eerste helft van 1989 kwam een tiener op 12-jarige leeftijd met stip de top 100 honderd van de wereld binnen. Het was Judit Polgar, die een op die leeftijd nog nooit vertoonde sprong maakte naar plaats 55. Ze was de jongste van drie zussen, die door hun vader met strakke hand tot schaaksters van wereldformaat werden opgeleid. De oudste zus Zsuzsa Polgar werd grootmeester in 1991 en was wereldkampioene bij de vrouwen van 1996-1999. Ze had nog een piek in haar carrière in 2004/2005. De middelste zus Zsofia Polgar werd damesgrootmeester en meester bij de mannen, maar speelde na haar huwelijk in 1999 niet veel meer.

Judit Polgar speelde in tegenstelling tot haar zusters bij voorkeur in mannentoernooien. Haar eerste optreden in Nederland was in het open OHRA B-toernooi in augustus 1989 in Amsterdam. Ze begon met een overwinning op Hans Ree en daarna bond ze nog een aantal grootmeesters aan haar zegekar. Ze boekte zes overwinningen en leed drie nederlagen. Haar scherpe speelstijl liet geen remises toe. Het was sensationeel dat een 13-jarig meisje zo’n sterk schaak liet zien en de kranten stonden er vol van.

Door een nederlaag in de laatste ronde tegen gedeeld winnaar GM Psachis werd ze slechts gedeeld derde samen met GM Gelfand. Maar ze versloeg wel de medewinnaar van het toernooi GM Azmaiparashvili.

Judit Polgar – Azmaiparashvili. Pirc, Oostenrijkse aanval

Uit dat OHRA B-toernooi hier nog een voor Judit Polgar zo kenmerkende aanvalspartij; deze keer tegen de sterke Kroatische GM Hulak, die in 1986 de B-groep van het Hoogovenstoernooi won.

Judit Polgar – Hulak. Siciliaans, Scheveningen

In januari 1990 is Judit Polgar terug in Nederland en doet mee aan het Hoogovens B-toernooi. Ze wint daarbij van Paul van der Sterren, die het jaar daarvoor grootmeester was geworden en in 1985 en 1993 Nederlands kampioen was.

Judit Polgar – Van der Sterren, Gesloten Spaans

In maart 1991 speelt Judit Polgar als 14-jarige op Aruba een match tegen Polugajevski, een wereldtopper die twee keer Sovjet kampioen was en vijfmaal meedeed aan de kandidatenmatches. Ze begint met een overwinning, maar verliest de match uiteindelijk wel.

Judit Polgar – Polugajevski Siciliaans Najdorf

De successen van Judit Polgar en haar zusters leverden hen de steun op van Joop van Oosterom, die hen van een computer voorzag en een toelage om schaaktrainers in te huren. Onder hun trainers waren o.a. de Hongaarse IM Florian en GM Pal Benkö, die na de Hongaarse opstand in 1956 naar de Verenigde Staten emigreerde. Als tegenprestatie speelden Judit en haar zusters een tijd voor HSG, de club van Joop van Oosterom. Judit zal al die jaren dat ze toernooien speelde daarvoor graag naar Nederland komen.

Bij de analyses van de partijen heb ik gebruik gemaakt van het boek Judit Polgar, The Princess of Chess uit 2004 van de Hongaarse IM Tibor Károlyi, waarin 89 partijen uitgebreid onder de loep worden genomen. Károly kende Judit persoonlijk goed, want hij was de trainer van haar zusters.

Verder ben ik afgegaan op het artikel van Dirk Jan ten Geuzendam over Judit Polgar’s eerste optreden in Nederland, dat in het blad Matten nr. 5 werd gepubliceerd. Daarin staan ook delen van een interview met haar van december 2006, toen ze in Bilbao schaakte. Met trots herinnert ze zich dat ze in dat OHRA B-toernooi van 1989 geen remises speelde.

In de jaren ’50 van de vorige eeuw waren er drie schakers, Spassky, Tal en Fischer, die al heel jong de grootmeestertitel kregen en later ook wereldkampioen werden. Fischer won met 14 jaar het USA kampioenschap van 1957 en plaatste zich in 1958 via het interzonale toernooi voor het kandidatentoernooi in Bled van 1959. Daardoor werd hij met 15 jaar de jongste grootmeester ooit. Hij schreef in die tijd ook al een boek over zijn schaakpartijen, wat een unicum is.

In die tijd was Fischer echter nog niet helemaal opgewassen tegen de topgrootmeesters uit de Sovjet Unie. Hij werd in Bled gedeeld vijfde samen met de beste Europeaan Gligoric uit Joego-Slavië, ruim achter de vier Sovjet grootmeesters. Tegen Tal verloor Fischer in dat kandidatentoernooi zelfs viermaal en tegen Petrosian tweemaal met twee remises. Tegen de nummer twee in de eindstand Keres lijdt hij met wit twee nederlagen, maar wint hij met zwart wel tweemaal. En tegen Smyslov verloor hij ook een keer met wit en won hij een keer met zwart, terwijl het twee keer remise was. Tegen hen was de score dus gelijk: 2-2. Op de foto rechts zien we Fischer in Bled met de twee toekomstige wereldkampioenen Tal en Petrosian.

Twee jaar later wist Fischer voor het eerst van Tal te winnen in een ander sterk bezet toernooi in Bled, dat daar toen verspeeld werd. Het was niet genoeg voor de toernooioverwinning, die naar Tal ging, maar hij was wel de enige die Tal versloeg en daardoor met een half punt achter hem ongeslagen tweede werd. Voor de bestudering van Fischer’s partijen heb ik zijn andere boek: My 60 Memorable Games uit 1969 gebruikt. Dat boek is een echte schaakklassieker geworden.

Op de foto links zie je de beide kemphanen, terwijl links Najdorf toekijkt.

In de voorlaatste ronde van het toernooi slaagde hij er ook in Petrosian voor het eerst te verslaan. Hierdoor eindigde hij een half punt achter Tal maar een half punt voor Petrosian, Keres en Gligoric ongeslagen op de tweede plaats.

Fischer won daarna met overmacht het interzonale toernooi van 1962 in Stockholm. Hij werd met 17,5 uit 22 ongeslagen eerste met een voorsprong van 2,5 punt op Petrosian en Geller en 3,5 punt op Kortsnoj, die hij in onderstaande partij versloeg. Kortsnoj was o.a. in 1960 en 1962 Sovjet kampioen.

In het kandidatentoernooi later in 1962 op Curacao begint Fischer met nederlagen tegen Benkö en Geller en daarna ook nog één tegen Kortsnoj. Daardoor heeft hij met 1,5 uit 5 een valse start en omdat de drie topsovjets onderling steeds remise spelen om fris tegen Fischer aan te treden, lukt het hem niet die achterstand in te halen. Fischer eindigt na Petrosian, Keres en Geller slechts op de vierde plaats. Het was na het protest van Fischer voor de FIDE de reden om over te gaan op een systeem van kandidatenmatches, waarbij zo’n combine niet mogelijk zou zijn. Fischer bezoekt wel Tal, die in het ziekenhuis is opgenomen, en speelt met hem een vluggertje aan zijn bed.

Fischer blijft in eigen land wel ongenaakbaar. Het ongelofelijke talent van Fischer komt heel goed tot uiting in deze partij tegen Robert Byrne in het USA kampioenschap met de jaarwisseling van 1963-64. Robert Byrne was 15 jaar ouder dan Fischer en een sterke grootmeester, maar wist zich pas in 1973 een keer voor de kandidatenmatches te plaatsen. In dit kampioenschap van de Verenigde Staten stak Fischer in grootse vorm, want hij won met 11 uit 11. De onderstaande partij is heel bekend geworden, maar zo instructief en kenmerkend voor het spel van Fischer, dat ik hem hier toch wil geven. Deze partij staat ook in zijn boek: My 60 Memorable Games.

Fischer plaatste zich met zijn eerste plaats in het kampioenschap van de Verenigde Staten voor het interzonale toernooi in Amsterdam van 1964, maar wilde daar niet aan meedoen. In de volgende WK-cyclus trok hij zich halverwege het interzonale toernooi van Sousse van 1967 terug, Daardoor kon hij pas in de jaren ’70 weer meedoen met de WK-cyclus. Hij won in 1970 eerst met overmacht het interzonale toernooi van Palma de Mallorca en was ook in 1971 superieur in de kandidaten matches. Tenslotte versloeg hij in die zeer gedenkwaardige WK-match van 1972 Spassky en werd daardoor wereldkampioen. Veel meer hierover staat opnieuw op de schaaksite te lezen in het artikel van Herman Grooten over Bobby Fischer uit zijn boeiende en inspirerende serie Schaakgeschiedenis in vogelvlucht.

Taimanov-Tal Nimzo-Indisch

1.c4,Pf6 2.Pc3,e6 3.d4,Lb4 4.e3,c5 5.Ld3,O-O 6.Pf3,d5 Tal zoekt de confrontatie in het centrum en krijgt daardoor later ook meer ruimte om zijn dynamische spel te ontplooien. 7.O-O,Pc6 8.a3,cxd4 9.axb4,dxc3 10.bxc3,Dc7 11.De2,Ld7 12.e4,dxe4 13.Lxe4,Pxe4 14.Dxe4,f6 15.Td1,Tfd8 16.Le3,e5 17.Dd5+,Kh8 18.Dd6,Dc8 19.b5,Lh3 Tal gaat in de aanval en wint een paar zetten later de kwaliteit. 20.Da3,Txd1+ 21.Txd1,Dg4 22.Pe1,Dxd1 23.gxh3,Dxe1+ 24.Kg2,Pd4 25.cxd4,exd4 26.Lf4,De4+ 27.Kg3,h5 28.Dd6,Kh7 29.Dd7,Te8 30.h4,Dg6+ 31.Kf3,Te1 0-1 Wit kan de vrije d-pion van zwart niet met zijn dame slaan, vanwege Dg4 mat. En omdat die d-pion gaat doorlopen en promoveren, geeft Taimanov op.

Tal-Petrosian Frans Winawer 13e ronde

1.e4,e6 2.d4,d5 3.Pc3,Lb4 4.e5,c5 5 a3,Lxc3+ 6.bxc3,Pe7 7.Dg4,Pf5 8.Ld3,h5 9.Dh3,cxd4 10.Pf3,Pc6 11.g4! Deze opmars leidt tot zo’n succes dat de gehele zwarte opstelling er wel eens van af zou kunnen hangen. 11…Pfe7 12.gxh5,Dc7 13.Lf4! Veel sterker dan 13. cxd4 waarop Pxd4! volgt. 13…Pg6 14.Dg4,Pxf4 15.Dxf4,dxc3 16.Dg5,De7 17.Dxg7,Df8 18.Dg5,Dh6 19.Tg1,Dxg520.Txg5, Ld7 21.Ke2 Hier mist wit het kansrijke 21.h6, Ke7 22.h7 om op 22. Le8 met 23. Ke2 en Tag1 voort te zetten. 21…Ke7 22.Ke3,Taf8 23.Tag1,Le8 24.Pd4,f5? Met 24. f6 had zwart meer kans op remise gehad. 25.Pxc6+,Lxc6 26.Kd4,f4 27.Tg7+,Tf7 28.Tg8,Txg8 29.Txg8,Tf8 30.Txf8,Kxf8 31.h6,b6 32.Kxc3 Nu gaat de goede loper de beslissing brengen. Het einde is spectaculair met twee promoties tot dame, maar Tal is Petrosian een slag voor. 32…Kg8 33.Lg6,a5 34.Kd4,Kf8 35.c3,Kg8 36.h7+,Kg7 37.Lf7,Ld7 38.Lg8,Lc8 39.Kd3,Ld7 40.Ke2,Kh8 41.Kf3,b5 42.Kxf4,d4 43.cxd4,b4 44.axb4,a4 45.d5,a3 46.dxe6,a2 47.exd7,a1=Q 48.d8=Q,Qc1+ 49.Kf5,Qb1+ 50.Ke6,Qg6+ 51.Kd7 1-0

1.c4,Pf6 2.Pc3,g6 3.e4,d6 4.d4,Lg7 5.f3,e5 6.Pge2,Pbd7 7.Lg5,c6 8.Dd2,O-O 9.d5,c5 De voorkeur had Pb6, want nu kan wit na de vastlegging van het centrum voluit op de koningsaanval spelen. 10.g4,a6 11.Pg3,Te8 12.h4,Da5 13.Lh6,Pf8 14.h5,Dc7 15.Ld3,b5 Zwart wil een open lijn creëren op de damevleugel. 16.O-O-O!,bxc4 17.Lb1! Wit neemt het pionoffer niet aan. Na 17. Lxc4 brengt zwart zijn loper via Ld7 en Lb5 in het spel en dan zou afruil de a-lijn openen voor de zwarte aanval. 17…Lh8 18.Tdg1,Tb8 19.Pf5! De aanval op de zwarte koning wordt ingezet. 19…P6d7 20.Lg5,Lg7 21.Pxg7,Kxg7 22.Lh6+,Kg8 23.f4 Een breekzet om de stelling te openen. 23…exf4 24.Dxf4,Dd8 25.hxg6, De h-lijn wordt geopend. 25…Pxg6 26.Dh2,Pde5 27.Lf4? Afruil van de loper verzwakt wits aanval. Aangewezen was Le3 en dan zet de witte aanval door. 27…Pf8? Zwart dekt de pion op h7, maar toch was zijn stelling beter te verdedigen geweest na 27…Pxf4. De zwarte koning kan na de schaakjes van de dame naar e7. 28.Dh6,Peg6 29.Lg5,f6 30.e5!! Met één zet wordt de diagonaal voor de loper op b1 geopend en het veld e4 vrijgemaakt voor het paard. 30…Txe5 31.Lxg6,Tb7 32.Pe4, fxg5 33.Tf1,Txe4 Tegen de dodelijke dreiging Pxf6 helpt alleen dit kwaliteitsoffer. 34.Lxe4,Tg7 35.Tf6,Lxg4 36.Thf1,Pd7 37.Txd6,De7 38.Txa6,Kh8 39.Lxh7! Vanwege de dreiging Ta8 kan de loper niet genomen worden. En daarna slaat de witte aanval door. 39… Pb8 40.Lf5+,Kg8 41.Le6+,Lxe6 42.Txe6 1-0

In de serie Schaakgeschiedenis in vogelvlucht van Herman Grooten staat meer te lezen over de schaakcarrière van Michail Tal en met name ook over die WK-match van 1960 tegen Botwinnik.

Spassky werd intensief getraind door Vladimir Zak en later door GM Alexander Tolush. Deze nam hem in januari 1953 mee naar een toernooi in Boekarest, dat sterk bezet was met een hele reeks grootmeesters uit voornamelijk het Oostblok. Tolush won het toernooi met 14 uit 19. Petrosian was tweede met 13 en Smyslov derde met 12,5. Maar op de gedeelde vierde plaats met 12 punten stond de jonge Spassky samen met landgenoot Boleslavsky en de sterke Hongaar Szabo.

Zijn grote talent liet Spassky vooral zien in deze partij tegen Smyslov, die nog datzelfde jaar het kandidatentoernooi van Zürich zou winnen en in 1954 een WK-match spelen tegen Botwinnik, die in 12-12 eindigde. Door zijn trainers, Zak en Tolush, werd Spassky veel tactische slagvaardigheid bijgebracht en dat is in deze partij goed te zien. Voor een 16-jarige schaker is deze toernooiprestatie opzienbarend en we zullen niet veel schakers tegenkomen, die dit op deze leeftijd al presteren.

Spassky- Smyslov Nimzo-Indisch, Leningrad variant

Bij zijn eerste deelname aan het Sovjet kampioenschap in 1955 werd Spassky gedeeld derde achter de winnaars Geller en Smyslov en dat leverde hem een plaats op in het Interzonale toernooi van Göteborg later dat jaar. Opmerkelijk is zijn overwinning met zwart op Geller, die door de barrage van Smyslov te winnen de Sovjet kampioen van 1955 werd.

Geller-Spassky 1955 Nimzo-Indisch Sämisch

In de zomer van 1955 wordt het jeugdwereldkampioenschap schaken in Antwerpen verspeeld. Spassky is een maatje te groot voor zijn tegenstanders. Hij komt met 7 uit 7 uit de voorronde en wint de finale ongeslagen met 8 uit 9. Voor Nederland doet Joop van Oosterom mee, die twee keer van Spassky verliest. Door dit mooie resultaat is Spassky de derde jeugdwereldkampioen.

Doordat Spassky later dat jaar in het Interzonale toernooi van Göteborg de gedeelde zevende plaats bereikt, plaatst hij zich voor het kandidatentoernooi van Amsterdam in 1956. Hij wordt daardoor automatisch door de FIDE tot grootmeester benoemd en is daarmee met 18 jaar de jongste grootmeester van die tijd. Drie jaar later zou de 15-jarige Fischer zich ook plaatsen voor het kandidatentoernooi en daarmee die prestatie van jongste grootmeester verbeteren.
Spassky speelde in dat interzonale toernooi in Göteborg onder meer tegen de Nederlandse kampioen Jan Hein Donner, die zich in 1954 in het zonetoernooi van München met een gedeelde tweede plaats [14,5 uit 19] daarvoor geplaatst had. Maar in Göteborg was Donner uit vorm en eindigde gedeeld laatste.

Donner-Spassky Göteborg Interzonal 1955

Tijdens de loting voor het kandidatentoernooi van 1956 in Amsterdam krijgt Spassky van Euwe een enveloppe met zijn plaatsingsnummer aangereikt. De schakers werden eerder al op een receptie welkom geheten door burgemeester D’Ailly. Het was de tijd dat Nederland nog de organisatie van toernooien uit de WK-cyclus op zich nam. De FIDE werd toen vanuit West Europa geleid. De Nederlander Rueb was van 1924 tot 1949 voorzitter, van 1949 tot 1970 gevolgd door de Zweed Rogard en van 1970 tot 1978 gevolgd door Euwe.

Spasski kan zich goed meten met de gevestigde grootmeesters en wordt met 9,5 uit 18 gedeeld derde achter de overtuigende winnaar Smyslov en nummer twee Keres. Hij speelt een goed, maar niet opvallend toernooi, doordat hij veel remises maakt en drie partijen wint (waaronder die tegen Smyslov) en twee partijen verliest. Ik geef de winstpartij tegen de winnaar van het voorafgaande interzonale toernooi Bronstein. Die brengt een gewaagd dameoffer, zoals hij wel vaker het avontuur zocht. Spassky lukt het echter om de aanval van Bronstein te neutraliseren en dan geeft het materiële voordeel toch de doorslag.

Spassky-Bronstein Konings Indisch Sämsich

In 1956 eindigde Spassky met Taimanov en Averbach gedeeld eerste in het Sovjet kampioenschap, maar verloor in de barrage. Bij andere kampioenschappen werd de titel dan ook wel aan twee of meer schakers toegekend. In die zin zou je kunnen zeggen dat Spassky, die in 1961 en 1973 ongedeeld Sovjet kampioen werd, al in 1956 qua prestatie het kampioenschap verdiend had.

In 1958 geldt dat Sovjetkampioenschap weer als een zonetoernooi, maar daarin gebeurt er voor Spassky iets dramatisch. In de laatste ronde kan hij tegen regerend kampioen Tal remise houden, maar hij speelt op winst en verliest niet alleen die partij maar ook plaatsing voor het interzonale toernooi van Bad Portoroz. Met een remise had hij voor een plaats daarin nog een barrage kunnen spelen tegen Averbach.

We zien Spassky pas in 1964 weer terug op dit WK niveau, als hij in Amsterdam aan het interzonale toernooi meedoet. Hij wordt gedeeld eerste met de ex-wereldkampioenen Smyslov en Tal en de Deen Larsen en plaatst zich voor de kandidatenmatches. Hij heeft inmiddels wel een andere trainer GM Igor Bondarevsky, die hem meer positionele vaardigheid zal bijbrengen. Dat zal hem in 1969 het wereldkampioenschap opleveren.

Ze verdedigde haar titel zes keer met succes, vier keer in WK toernooien en twee keer in WK matches tegen Sonja Graf. Haar wereldkampioenschap duurde 17 jaar tot aan haar dood in 1944, toen ze in London bij een bombardement omkwam. In 1934 zette Euwe zich in om in Amsterdam een officieuze WK-match tussen Menchik en Graf te organiseren, die Menchik won. Een jaar later was ze oppermachtig in het WK toernooi voor dames in Warschau en won ze met 9 uit 9. De beker werd haar uitgereikt door FIDE voorzitter Alexander Rueb.

Er was een tweede, wel officiële WK-match tussen Menchik en Graf in 1937 in Semmering, die ook door Menchik werd gewonnen. De speelwijze van Vera Menchik komt goed tot uiting in deze aanvalspartij, met een prachtig torenoffer aan het eind, tegen Sonja Graf in die WK-match van Semmering van 1937. Toch was Sonja Graf de enige vrouw, die een beetje tegen Menchik op kon.

Vera Menchik – Sonja Graf (Half Slavisch)

1.c4,e6 2.Pc3,d5 3.d4,Pf6 4.Pf3,Pbd7 5.e3,c6 6.Ld3,Le7 7.O-OO-O 8.e4,dxe4 9.Pxe4,Pxe4 10.Lxe4,Pf6 11.Lc2,c5 12.dxc5,Da5 13.Le3,Lxc5 14.Ld2,Dc7 15.Lc3,Le7 16.De2,b6 17.Pg5!,g6 18.Df3,Lb719.Dh3,h5 20.Tad1,Pg4? 21.Td7!! Zwart geeft op vanwege 21…Dxd7 22. Dh5x, gh5x 23. Lh7 mat. 1-0

Vera Menchik – Sir George Alan Thomas (Konings-Indisch Sämisch)

1.d4,Pf6 2.c4,g6 3.Pc3,Lg7 4.e4,d6 5.f3,O-O 6.Le3,e5 7.Pge2,b6 8.Dd2,Pc6 9.d5,Pe7 10.g4, De koningsaanval wordt ingezet. 10…Pd7 11.Tg1,a5 12.O-O-O,Pc5 13.Pg3,Ld7 14.h4,a4 15.h5,Db8 Hier kan de zwarte dame niet meer meedoen met de verdediging van haar koning.16.Lh6,Qa7 17.Lxg7,Kxg7 18.Pf5+ De beslissende aanval. 18…Pxf5 Veel beter lijkt Lxf5, want het paard kan meedoen met de verdediging en de loper niet. 19.gxf5,a3 20.f6+,Kh8 21.Dh6,axb2+ 22.Kb1,Tg8 23.hxg6,fxg6 24.Dxh7+ Een fraai dameoffer om een variant van het Anastasia’s mat te bewerkstelligen. 1-0

Aljechin, die toen wereldkampioen was, maar niet meedeed aan dit toptoernooi, was ondanks deze laatste plaats lovend over Vera Menchik. Hij schreef: Ik heb mijn eindoordeel over Vera Menchik herzien. Ze is heel talentvol en met wat meer schaaktraining en toernooi-ervaring, zal ze er zeker in slagen van een verdienstelijke schaakster door te groeien tot een internationale kampioene van groot formaat. En daarbij vermeldt hij dat ze verschillende keren beter stond tegen andere schakers, maar uiteindelijk verloor. Toch was ze ook later tegen de wereldtop van die dagen niet opgewassen. Tegen een andere wereldkampioen, Max Euwe, had Vera Menchik echter wel een positieve score. Ze won tweemaal en verloor één keer, terwijl het ook een keer remise werd.

Op deze afsluitende foto zie je Vera Menchik met het Engelse Olympiade team van 1939 in Buenos Aires. Daar zal ze haar laatste WK toernooi voor dames ongeslagen winnen met 18 uit 19. Sonja Graf werd tweede met 16 uit 19. De Nederlandse kampioene Catharina Roodzant bezette er de gedeelde 7e plaats. Een opmerkelijk feit daarbij is dat de Duitse Graf niet onder de vlag van haar land mocht spelen, omdat ze tegen het Nazi-regiem gekant was. Na het toernooi, toen de tweede wereldoorlog al was uitgebroken, bleef ze in Argentinië. Die moed om zich als schaker tegen het Nazi-regiem te keren kwam niet vaak voor.

Vera Menchik had een bijzonder talent voor het schaken, waardoor ze goed opgewassen was tegen de Engelse schakers uit die tijd. Zelf werd ze getraind door de Hongaarse grootmeester Geza Maroczy, die ook de jonge Euwe onder zijn hoede nam. Maar het niveau van het schaken in Engeland was niet zo hoog dat er iemand was die zich kon meten met de schakers van de toenmalige wereldtop, zoals Aljechin, Capablanca en Botwinnik. Ondanks dat was haar schaakcarrière, vooral door haar overmacht bij de dames, indrukwekkend en ik denk dat ze over het algemeen veel respect kreeg van haar mannelijke collega’s. Maar wat vooral naar voren komt is dat ze een voorbeeldfunctie had voor andere vrouwen om te gaan schaken.

In de eerste partij worden door wit achtereenvolgens drie stukken geofferd op hetzelfde veld g7 vlak voor de zwarte koning. Als zijn vesting afdoende gesloopt is, wordt die arme, aan zijn lot overgelaten koning mat gezet. Voor alle partijen maak ik weer gebruik van het boek van Koblenz: Lehrbuch der Schachtaktik. Hij was de schaaktrainer van wereldkampioen Michail Tal en veel andere Sovjet schakers, waaruit dit andere boek ontstond.

Dubinin-N. Petrov Frans

1.e4,e6 2.d4,d5 3.Pc3,dxe4 4.Pxe4,Pd7 5.Pf3,Pgf6 6.Pg3,c5 7.dxc5,Lxc5 8.Ld3,Db6 Aangewezen was het ontwikkelen van de damevleugel met b6 en Lb7. 9.O-O,O-O 10.De2,Te8 11.c3,Pf8 12.Pe5,Pg6 13.Lxg6 Deze afruil van de aanvallende witte loper is onverwachts, maar wit hecht meer waarde aan het paard op e5. 13…hxg6 14.h4,Dc7 15.h5,gxh5 16.Pxh5,Ph7 17.Pxg7 Het eerste offer op g7. 17…Kxg7 18.Dh5,Lf8 19.Te1,Kg8 20.Te3,Te7 21.Tg3+,Lg7 22.Txg7+, Het tweede offer op g7. 22…Kxg7 23.Lh6+,Kh8 24.Td1,Pf6 25.Lg7+ Het derde offer op g7. 25…Kxg7 6.Dg5+,Kh8 27.Dxf6+,Kg8 28.Td3 Het mat valt niet meer te vermijden. 1-0

De tweede partij is die tussen Geller en Smyslov in hun kwartfinale kandidatenmatch van 1965. Dit zijn beiden schakers die jarenlang met de wereldtop meestreden in kandidatentoernooien en kandidatenmatches. Smyslov was wereldkampioen van 1957-1958, maar hij deed in 1948 al mee met het wereldkampioenschap schaken, waarin hij tweede werd achter Botwinnik. Zijn laatste optreden op dat niveau was in 1983 in de finale van de kandidatenmatches tegen Kasparov. Dat overbrugt een periode van 35 jaar.

Geller speelde vanaf 1953 mee in 3 kandidatentoernooien en plaatste zich ook 3 keer voor de kandidatenmatches. In 1973 was hij daar ook nog een keer heel dichtbij, zodat je wel kunt zeggen dat hij 20 jaar tot de wereldtop behoorde. Hij had een duidelijk aanvallende stijl, waardoor hij een positieve score had tegen wereldkampioenen, als Botwinnik, Smyslov en Petrosian. Ook tegen Fischer was dat het geval; van hun 10 partijen won hij er 5 en verloor er 3, met twee remises.

Efim Geller

Vasily Smyslov

Geller- Smyslov Grünfeld-Indisch

1.d4,Pf6 2.c4,g6 3.Pc3,d5 4.cxd5,Pxd5 5.e4,Pxc3 6.bxc3,Lg7 7.Lc4,c5 8.Pe2, O-O 9.O-O, Pc6 10.Le3,Dc7 11.Tc1,Td8 12.f4! Een positioneel pionoffer dat de diagonaal c1-h6 voor de loper van wit opent en het veld f4 vrijmaakt voor het paard. 12…e6 13.Kh1,b6 14.f5,Pa5 15.Ld3,exf5 16.exf5,Lb7 17.Dd2,Te8 18.Pg3,Dc6 19.Tf2,Tad8 20.Lh6,Lh8 21.Df4! De druk op de f-lijn wordt opgevoerd. 21…Td7 22.Pe4,c4 23.Lc2,Tde7 24.Tcf1 De druk via de f-lijn wordt maximaal opgevoerd. 24…Txe4 25.fxg6!! Zwart kan de dame niet slaan vanwege gxh7 mat. [Ook 25…Dxg6 leidt tot mat na 26. Dxf7, Dxf7 27.Txf7, Te1 28. Lxh7 mat.] Daarom wil zwart met 25…f6 de f-lijn te sluiten, maar er volgt 26.Dg5!! Ook dit dameoffer kan zwart niet aannemen, vanwege Tf8 en daarna mat. 26…Dd7 27.Kg1,Lg7 28.Txf6,Tg4 29.gxh7+,Kh8 30.Lxg7+,Dxg7 31.Dxg4 En het mat op f8 is niet meer te vermijden. 1-0

De derde partij is die uit de kwartfinale van de kandidatenmatches, waarin Geller tegen Spasski speelt. In deze match speelde Spasski drie keer met wit het gesloten Siciliaans, waar Geller geen goed antwoord op had. Hij verloor alle drie partijen en de andere 5 partijen waren remise. Spasski won die kandidatenmatches en versloeg in 1969 Petrosian in de WK-match, waardoor hij wereldkampioen werd.

Tigran Petrosian en Boris Spassky

Spasski-Geller Gesloten Siciliaans

1.e4,c5 2.Pc3,d6 3.g3,Pc6 4.Lg2,g6 5.d3,Lg7 6.f4,Pf6 7.Pf3,O-O 8.O-O,Tb8 9.h3,b5 10.a3,a5 11.Le3,b4 12.axb4,axb413.Le2,Lb7 14.b3,Ta8 15.Tc1,Ta2 16.g4,Da8 17.De1!,Da6 18.Df2,Pa7 19.f5! Het begin van de aanval. 19…Pb5 20.fxg6,hxg6 21.Pg5,Pa3 22.Dh4,Tc8 23.Txf6! ,exf6 24.Dh7+,Kf8 25.Pxf7!,Txc2 Zwart heeft de c-pion veroverd, maar zijn stukken kunnen zijn koning, die uit zijn vesting wordt verjaagd, niet meer beschermen. 26.Lh6,Txc1+ 27.Pxc1,Kxf7 28.Dxg7+,Ke8 29.g5,f5 30.Dxg6+,Kd7 31.Df7+,Kc6 32.exf5+ Opgegeven. Na 32… Kb6 33. Dxb7, Lxb7 34. Lxb7, Kxb7 lopen de witte vrijpionnen tot dame. 1-0

Wat in deze laatste twee partijen opvalt is dat op zo’n hoog niveau als van de kandidatenmatches de strijd heel scherp wordt, doordat de schakers duidelijk op winst spelen en daarbij risico’s niet uit de weg gaan. We zien daarbij en aantal offermotieven, die Shamkovitsj in zijn boek: Het Offer in de schaakpartij noemt. Offers om de pionnenketen van de tegenpartij te doorbreken. [Dubinin-Petrov]Offers om strategisch belangrijke velden of lijnen te bezetten. [Geller-Smyslov] Offers, die de vijandelijke koning uit zijn vesting drijven. [Spasski-Geller] Het geeft heel aantrekkelijke partijen, die een genot zijn om na te spelen en die laten zien dat offers de weg kunnen banen naar een prachtige overwinning.

Tal en Larsen plaatsen zich door die gedeelde winst in het interzonale toernooi voor de kandidatenmatches van 1965. Ze treffen elkaar in de halve finale daarvan. Het is de eerste keer dat de uitdager van de wereldkampioen niet uit een kandidatentoernooi komt, maar uit die matches over 10, 12 of meer partijen. Ik geef de laatste en beslissende partij uit die match, waarin Tal een paardoffer op de lange termijn brengt. Het fenomeen tiebreak met rapid en blitzpartijen bestond toen nog niet. Er werd gewoon voluit op winst gespeeld. Ik maak weer gebruik van het boek van Shamkovitsj en dat van Cafferty: Tal’s 100 Best Games.

Tal-Larsen Kandidatenmatch 1965 10^e partij Siciliaans Scheveningen

1.e4,c5 2.Pf3,Pc6 3.d4,cxd4 4.Pxd4,e6 5.Pc3,d6 6.Le3,Pf6 7.f4,Le7 8.Df3,O-O 9.O-O-O,Dc7 10.Pdb5,Db8 11.g4,a6 12.Pd4,Pxd4 13.Lxd4,b5 Te langzaam. Hier had Larsen e5 moeten spelen, met scherpe verwikkelingen. 14.g5,Pd7 15.Ld3,b4 16.Pd5!! Met dit paardoffer wil Tal de pionnenstructuur van zwart doorbreken en de aanval op de zwarte koning inzetten, maar omdat die al gerokeerd heeft, is dat niet zo eenvoudig. [IM Nikitin schreef een lang artikel, waarin hij wil aantonen dat dit offer niet correct is. GM Shamkovitsj reageerde met een nog langer artikel om aan te tonen dat het wel correct was. Commentaar van Tal: Ik heb dat niet gelezen, maar zou het zo weer doen.]

16…exd5 17.exd5,f5 18.Tde1,Tf7 Als Larsen 18.Ld8 gespeeld had, was 19. Lg7x!, Kg7x 20. Dh5 gevolgd, met aanval op de ‘kale’ koning. 19.h4,Lb7 20.Lxf5,Txf5 21.Txe7,Pe5 22.De4,Df8 23.fxe5,Tf4 24.De3,Tf3 25.De2,Dxe7 26.Dxf3,dxe5 27.Te1,Td8 28.Txe5,Dd6 29.Qf4!, 29.Tf8 Op 29.Lxd5 komt 30.Te8+. 30.De4,b3 31.axb3,Tf1+ 32.Kd2,Db4+ 33.c3,Dd6 34.Lc5 Een elegant loperoffer, waarmee een mataanval wordt ingezet. 34…Dxc5 35.Te8+,Tf8 36.De6+,Kh8 37.Df7! 1-0 

Door deze kandidatenmatch tegen Larsen te winnen plaatst Tal zich voor de finale tegen Spasski, waartegen hij echter met 4-7 verliest. Daarna speelt Spasski in 1966 de WK-match tegen Petrosian, die hij dan nog niet kan onttronen. Pas 3 jaar later in 1969 verovert Spasski de wereldtitel. Zoals gebruikelijk in die tijd wint de Sovjet Unie in 1966 de Olympiade in Havana. Aan de eerste twee borden zitten wereldkampioen Petrosian en Spasski. Maar aan het derde bord zit Tal, die een onwaarschijnlijke score heeft van 12 uit 13, met slechts twee remises. Dat zal wel een record zijn.

Deel 4b: De match tussen Tal en Larsen van 1969

In maart 1969 spelen Larsen en Tal, als verliezers van de halve finales van de kandidatenmatches van het jaar daarvoor, in Eersel opnieuw een match over 10 partijen tegen elkaar. De inzet is nu een directe plaatsing voor het interzonale toernooi van 1970. Euwe spreekt het openingswoord uit en Geller, die de secondant is van Tal, geeft het commentaar bij het demonstratiebord. Larsen wint met zwart de eerste partij van die match, de tweede partij is remise. Dan probeert Tal in de derde en vierde partij met offers in de match terug te komen, maar Larsen verdedigt zich goed en wint die beide partijen. Uiteindelijk wint Larsen die match met 5,5 tegen 2,5 van Tal en heeft zijn revanche.

Tal-Larsen Play-off 4^e partij Siciliaans Richter Rauzer

1.e4,c5 2.Pf3,d6 3.d4,cxd4 4.Pxd4,Pf6 5.Pc3,Pc6 6.Lg5,e6 7.Dd2,Le7 8.O-O-O, O-O 9.Pb3,a6 10.Lxf6,gxf6 Terugnemen met de loper kost zwart pion d6. 11.Le2,Kh8 12.Lh5,Ld7 13.f4,b5 14.Kb1,Db6 15.f5,Tac8 16.Thf1,a5 17.Pe2,b4 18.Pf4 Eerst 18. fxe6, fxe6 en dan 19.Pf4 lijkt veel beter voor wit. 18…a4 19.Pc1,Pe5! De stelling wordt heel scherp na de volgende zet van Tal. 20.Lxf7 Larsen neemt het loperoffer niet aan vanwege fxe6 en door de vork wint Tal het stuk terug. 20…b3 21.cxb3,axb3 22.Pg6+ Tal brengt een paardoffer, dat Larsen niet kan aannemen met hxg6, want dan is het mat. Ook Kg7 kan tot mat leiden. 22…Pxg6 23.fxg6,Kg7 24.Pxb3,hxg6 25.Lxg6,Kxg6 Zwart heeft nu een stuk voor twee pionnen, maar zijn koning staat onveilig. 26.Tf3,Lc6 27.Df4

Een mooie aanvalszet van Tal was hier De2 geweest, maar Larsen heeft dan Db5. 27…Kf7 28.Pd4,Th8 29.Tb3,Da6 30.Ta3,Db7 31.Tb3,Lxe4+ Zwart staat nu gewonnen. 32.Ka1,Dd533.Df1,Ta8 34.a3,Lxg2 35.Df2,Txh2 36.Tb5,De4 37.Te1,Th1 38.Txh1,Lxh1 39.Pe2,Tc8 40.Pc3,Dd3 41.Th5,Le4 42.De1,Lg6 0-1 

Larsen plaatst zich daardoor voor het interzonale toernooi van 1970 in Palma de Mallorca, waar Tal zich niet voor had geplaatst in het kampioenschap van de Sovjet Unie van begin 1969. Als voorbereiding op het interzonale toernooi speelt Larsen een maand daarvoor eerst nog een sterk bezet toernooi in Joegoslavië, waar hij met 10,5 uit 15 ongedeeld eerste wordt. Daar speelt hij o.a. tegen Taimanov die gedeeld derde werd in dat Sovjet kampioenschap. Het wordt een spannende partij met wederzijdse kansen, die door Larsen in zijn boek geanalyseerd wordt.

Taimanov-Larsen Nimzo-Indisch

1.d4,Pf6 2.c4,e6 3.Pc3,Lb4 Larsen speelt het Nimzo-Indisch tegen de kenner Taimanov, die er een dikke pil over schreef. 4.Dc2,c5 5.dxc5,O-O 6.Lf4,Lxc5 7.Pf3,Pc6 8.e3,d5 9.a3,Da5 10.Tc1 Een nieuwe zet, die volgens Larsen niet veel betekent. 10…Le7 11.Le2,dxc4 12.Lxc4,Pd5 Deze zet is te riskant, maar dat besefte Larsen pas later bij de 14^e zet. 13.Lxd5,exd5 14.Db3!,g5 Red de d-pion, maar verzwakt de koningsvleugel. 15.Lg3,g4 16.Pd4? Met 16.Pe5, d4 17.exd4.Pd4x en 18.Dc4x had wit voordeel gekregen. 16… Pxd4 17.exd4,Lg5 18.O-O, Lxc1 19.Txc1,Le6 20.h3, Met deze zet komen er heel scherpe verwikkelingen. 20…gxh3! 21.Le5,f6! 22.Pe4 Er staan twee witte stukken in! 22…fxe5 23.Dg3+,Lg4!! Een loperoffer om de dame van de zwarte velden weg te lokken, waar ze te gevaarlijk is. 24.Dxg4+,Kh8 25.Pg5,Dd2 Maar nu valt de zwarte dame de witte stelling binnen en krijgt zwart een winnende aanval. 26.Tc7 [Na 26.Tf1, hxg2 27. Kg2x is 27…Tf6 de snelste weg naar winst.] 26…Dxf2+ 27.Kh2,Dxg2+ 28.Dxg2,hxg2 29.dxe5,Tac8 30.Txb7,Tc2 31.Pf7+,Kg7 32.e6,Kf6 33.e7,g1=D+ 34.Txg1,Tg8+0-1

Het interzonale toernooi van Palma de Mallorca wordt zeer overtuigend gewonnen door Fischer met 18,5 uit 23. Larsen is op enige afstand met 15 uit 23 gedeeld tweede en plaatst zich daarmee voor de kandidatenmatches. Maar hij is wel de enige schaker die Fischer in dat toernooi verslaat. In de halve finale van de kandidatenmatches van 1971 verliest hij echter van Fischer met die vreselijke 0-6, zoals Taimanov in de kwartfinale daarvoor was overkomen. Toch blijft Larsen nog jaren goed spelen in sterk bezette toernooien, waarin hij een paar keer tweede wordt achter wereldkampioen Karpov. Hij wint zelfs nog het interzonale toernooi van Biel in 1976. Maar geleidelijk aan moet hij de titel: The Best of the West afstaan aan Jan Timman, die hem in de jaren ’80 overvleugelt.

Ik heb niet zoveel boeken kunnen vinden, die specifiek over het offer gaan. Het boek van Leonid Shamkovitsj werd in 1974 uit het Russisch vertaald. Daarnaast is er het boek van Rudolf Spielmann The Art of Chess Sacrifice, een vertaling van het Duitse origineel Richtig Opfern uit 1935. Dat bevat echter alleen partijen van Spielmann zelf. Verder is er nog het boek Het Offer in het Schaakspel van Vladimir Vukovic, dat in 1975 in het Nederlands uitgegeven werd. En in 2013 verscheen het boek Sacrifice and Initiative in Chess van Ivan Sokolov. Maar Euwe wijdde geen van zijn 12 Middenspel deeltjes specifiek aan het offer.

Ik heb ook het idee dat schakers als Tal, Larsen en Bronstein avontuurlijker waren en eerder een offer aandurfden dan de grootmeesters, die in deze tijd de wereldtop uitmaken. Het is een bijzonder soort vechtschaak dat ze laten zien en dat ik toch minder aantref bij de huidige wereldtop. Aan de andere kant is het schaken in de afgelopen 60 jaar zo geëvolueerd dat avontuurlijke offers eerder weerlegd zullen worden. Maar de bestudering van offers in het kader van bepaalde stellingskenmerken vormt zeker interessant studiemateriaal.