Jan Timman (14 december 1951 – 18 februari 2026) en ik kenden elkaar onvermijdelijk, van schaken. Als gemeenteraadslid had ik eens een voorstel ingediend om het schaken in Amsterdam te promoten en Jan verscheen op de tribune, samen met onze gezamenlijke vriend Hans Ree. Ik dacht, waar haalt die grootmeester de tijd vandaan, maar hij bleek altijd te vinden voor acties voor het schaken, ook tegen tegenstanders die in het oneindige schaakuniversum nietig waren. Hij speelde bijvoorbeeld simultaan in café Eik en Linde, als onderdeel van de verkiezingscampagne van De Groenen in 1994 en verpletterde mij door onverwacht mijn paard op f6 te slaan waardoor ik een lelijke dubbelpion kreeg die de harmonische ontwikkeling van mijn stukken in de weg stond. Hij grinnikte, ja hij won altijd, elk toernooi, altijd, overal. Vanaf zijn elfde. Hij gleed al wiskunde studerend, in het beroepsschaken en reisde van toernooi naar toernooi om prijzen op te halen en daarvan te leven. Toen ik hem on Arnhem bezocht -omstreeks 2008-  nodigde hij mijn vrouw en mij uit ergens in een restaurant in het groen wat te eten en hij betaalde, kon hij makkelijk doen zei hij, want hij had nu een contract met de schaakclub in Wageningen en die betaalde hem goed. Ik begrijp nu ook waarom die club zo groot en sterk geworden is, Jan heeft hen bezield.

De geheime hij

Jan was na Max Euwe, die in 1935 wereldkampioen werd door de legendarische Alexander Aljechin te verslaan, de beste Nederlandse schaker ooit. Als je hem zag kreeg je direct zin om te schaken, maar ik durfde het hem niet voor te stellen want hij speelde al zoveel en waarom zou hij zich dan ook nog vermoeien met een amateur? Hij bezocht mij op mijn ziekbed, toen ik eens een arm gebroken had, met zijn vrouw Geertje. Gezellig, ik vroeg hem naar Laurie Langenbach, een vriendin van mij, die eens hopeloos verliefd op hem was. Hij beaamde het verhaal bescheiden, maar hij had had zijn stille aanbidster nooit ontmoet. In die tijd had hij al een ander. Ilse Dorf, die hij bij kunstenaarssociëteit De Kring op het Leidseplein in Amsterdam had leren kennen. Hij was een knappe jongen met lang, krullerig haar, maar zijn aantrekkingskracht op vrouwen moet toch in de eerste plaats door zijn intelligente uitstraling zijn geweest. Dat blijkt ook wel uit Lauries roman ’Geheime Liefde’, een intiem en onthullend boek, waarin hij de ‘geheime hij’ is, zij hield zijn naam fijn apart voor haar droomleven.’ Fijn dat schakers zoiets overkomen kan, je verwacht dat niet als je stilletjes, slechts met het kalme tikken van de schaakklokken achter het bord zit. Hij was een van die schakers die er de oorzaak van was dat schaaktoernooien ook bezocht werden door vrouwen die niet kunnen schaken, maar uitsluitend daar rondsluipen om denkende mannen te zien, die zich met het hoofd onder de handen uitputten in hum denkkracht om andere denkende mannen te verslaan. Ja, ik weet zeker dat ze in de jaren zeventig vooral om hem naar schaaktoernooien trokken, Laurie was een van hen. Misschien is dat nog wel zo. En hebben de schaakgroupies van toen nog portretten van Jan opgeslagen in hun digitale fotoalbums.

Jan stond Kasparov remisetje toe

Jan was bescheiden maar ongelooflijk sterk. In 1981 stond hij op de wereldranglijst op nummer twee, achter Karpov. Tien jaar later werd hij de officieuze wereldkampioen rapidschaak door achtereenvolgens de wereldkampioenen Kamsky, Anand en zelfs de reus Kasparov te verslaan, met 1½- ½. Hij had Kasparov genadig een remisetje toegestaan. Wel ja! Wij stonden allemaal paf van zijn kracht en huilden toen hij in een match om het officiële wereldkampioenschap van de saaie Sovjet-schaker Karpov verloor. In mijn ogen was Jan de echte wereldkampioen, want hij speelde met stijl, met fantasierijke aanvallen en offers, partijen die door duizenden schakers worden nagespeeld en tot extase brengen.

De laatste keer dat ik hem zag was in het casino in Amsterdam, hij speelde daar tegen 24 clubspelers simultaan. Ik was uit op wraak, mijn zwarte dame zwiepte driemaal heen en weer van de ene hoek van de lange diagonaal naar de andere om zijn witte koning te bestoken, maar verder dan tot eeuwig schaak kwam zij niet. Jan stak zijn koning voor zich uit en stak een speelse hand naar mij uit. Remise. Hij was bescheiden sympathiek maar niet minder geniaal. Hij was geen praatjesverkoper zoals Hein Donner, maar een ingetogen leermeester, ook in de omgang. Wat een geluk om zó’n man te hebben gekend. En wat een verlies, hij was nog maar 74 jaar.

* Door Bart Stam, schaker/journalist:

https://www.hwphaarlem.nl/bericht/herinneringen-aan-jan-timman/

Het gaat veel over de verstandhouding Bart en Jan. Geweldig citaat:

‘Op de heenweg had hij gekscherend tegen mij gezegd dat ik geen echte Reviaan was omdat ik ‘Bezorgde Ouders’ niet had gelezen, volgens Timman het meesterwerk van de grote volksschrijver.’

Bart Stam las mogelijk meer van de volksschrijver dan Jan, maar ik moet erkennen:  Timman heeft smaak. Bezorgde ouders is erg goed. Misschien was het helemaal geen gekscherende, doch serieuze opmerking!

* Arnhem herdenkt Timman, o.a. hier: https://www.arnhem-direct.nl/arnhemse-schaaklegende-jan-timman-74-overleden-beste-nederlandse-schaker-ooit/

* Overlijdensadvertenties: misschien raken ze uit de tijd, maar ik vind wel dat ze nog horen.

Wel, ik zag alleen een advertentie van Jeanneke Timman-Boeijen (weduwe van Ton Timman, Jans schakende broer) + familie in NRC dit weekend, papieren editie. Ik zie uiteraard niet alle kranten (is zelfs fysiek onmogelijk!) en ben niet handig genoeg om op het net dingen te vinden, mensenlinq.nl leek niets te bieden en condoleance.nl ken ik, maar niet wat ik bedoel. Ergens had ik (of komt dat nog?) wel advertenties van de KNSB, NOC* NSF,  en van Jans (schaak)vrienden verwacht. En familie? Enfin, komt mogelijk nog – of ik miste wat.

Aanvulling van dit al? Prima!

Zal dat met Jan Timman net zo snel gaan?

Het toernooi had een spannende ontknoping: lees hier verder.

Er is veel aandacht geweest voor het overlijden van Jan Timman in de media.  Hieronder een incompleet overzicht daarvan. Bij sommige artikelen zult u enige moeite moeten doen als u het wilt lezen.

De NOS heeft diverse van zijn oude vrienden gesproken. Zo zijn Hans Böhm te horen en Dirk-Jan ten Geuzendam te horen en te zien: https://nos.nl/artikel/2603212-grootmeester-timman-was-schaakromanticus-maar-ook-uitzonderlijk-toegewijd

Nu.nl heeft met Giri en Ligterink gesproken: https://www.nu.nl/algemeen/6386660/jan-timman-gaf-schaken-nieuwe-dimensie-hij-was-een-rockster.html

Ook in de Volkskrant een uitgebreide in memoriam. Jammer van de laatste zin. https://www.volkskrant.nl/sport/romantische-topschaker-jan-timman-1951-2026-gaf-de-sport-een-vleugje-rock-n-roll~bfe9a867/

Het AD/ED memoreert het interview dat hun verslaggever in oktober nog met Timman had:  https://www.ed.nl/andere-sporten/onze-verslaggever-sprak-overleden-jan-timman-in-oktober-nog-een-mobiele-telefoon-heb-ik-niet~a99eb15f/

In BN DeStem vertelt Loek van Wely over Timman: https://www.bndestem.nl/brabant/loek-van-wely-over-zijn-overleden-rivaal-en-schaakgrootmeester-jan-timman-ik-schopte-tegen-zijn-troon~a5215aea/

https://svwageningen.nl/jan-timman-gewoon-bijzonder-bijzonder-gewoon/ is een meer persoonlijk verhaal. Hier is ook te lezen dat Timman al een tijdje ziek was.

Tot slot heeft Peter Doggers voor chess.com een zeer uitgebreid verhaal geschreven: https://www.chess.com/news/view/jan-timman-obituary

In de Canon van het Nederlandse Schaak heeft Johan Hut diverse keren over Jan Timman geschreven. Hierbij de artikelen:

• Jan Timman
• Het smalle pad
• De KRO-matches
• Timman-Karpov 1993

Ook Herman Grooten heeft op Schaaksite een hommage geschreven over Jan Timman.
Interview met Groenteman Van bepaalde zetten heb ik nog steeds spijt

Uit deze bijdragen van Johan en Herman blijkt hoe belangrijk Jan voor het Nederlandse schaken is geweest. Jan Timman was een fijne man en een groot liefhebber van de schaaksport. In de schaakwereld zal niemand hem vergeten.

Dirk Goes, Lid van Verdienste van de SGA

Dirk was een aardige en lieve man die overal in de Nederlandse schaakwereld vrienden had en gemakkelijk contact legde.

Lees verder op de SGA-site: In Memoriam Dirk Goes (1956 – 2026)

De kerkdienst en crematieplechtigheid vonden plaats op maandag 12 januari. De familie waardeerde het zeer dat meer dan 75 schakers de uitvaart bijwoonden.

(Levens)kunstenaar Joost Prinsen (1942-2025) is vandaag overleden.

NRC biedt een – kennelijk al klaarstaande- necrologie:

https://www.nrc.nl/nieuws/2025/11/03/hij-was-een-fenomenale-voordrachtskunstenaar-en-erik-engerd-a4911638

Prinsen was bekend als acteur (Erik Engerd en veel andere rollen), presentator en nog veel meer.

Hij hield van laaienlichters, lees ik. En dan het schaakverhaal:

Het was een categorie mensen aan wiens verhalen hij zich laafde, bij voorkeur in de nachtkroegen van de stad. „Daar zie je veel mislukte figuren”, zei hij. „Dat vind ik interessant, ook om te spelen.” In het schaakcafé op het Leidseplein zei een oudere man die hem de Siciliaanse openingsvariant leerde ooit geïrriteerd: „Wíl je wel iets leren?”

Een uitspraak waar hij decennia later als docent op de Kleinkunstacademie in Amsterdam vaak aan moest denken. „De man in het schaakcafé had gelijk: ik stond niet open om van hem te leren. Dat zag ik bij studenten soms ook: ik kan nu wel iets zeggen, maar het is niet het goede moment.”

Sinds allerlei docu’s en films weten we dat tv-quizzen vaak niet eerlijk verlopen. [Sommige tv-recensenten van nu hebben nog niet eens door dat wat op tv gebeurt meestal gescript en onwaar is! Als hun vooroordeel bevestigd wordt, zijn ze gelukkig en bereid alles te geloven.]

Enfin, ook hier wordt het bedrog schaamteloos toegegeven. Over de quiz Met het mes op tafel:

Intens tevreden was hij met de suggestie van Kok [medebedenker van de quiz- RV] om te zorgen dat een zeer onsympathieke kandidaat juist zou winnen. „Jan zei: ‘Dan denken de mensen: wat een vervelende man. En gaan ze de volgende keer weer kijken, om te zien hoe ie verliest’.” Jaren later kon Prinsen nog schateren bij de herinnering. „Want precies dat gebeurde!”

Joost Prinsen was een enthousiast bridger en schreef ook over deze sport. In de jaren zeventig (misschien ook tachtig? zestig? Wie weet meer?) was hij wel eens bezoeker van schaak- en damtoernooien, zo begreep ik van Rob Hartoch.

Prinsen op dreef:

Licht geamuseerd keek P. toe bij de honderden mensen in de zaal. Ik kon hem niet helemaal ‘lezen’, maar ineens schoot P. in de lach: ‘Ik heb Jannes gezien! Daar zit-ie! Leuk.’

Inderdaad zat de oud-wereldkampioen dammen (’82) daar te schaken. P. genoot; zijn middag was goed.

Dit voorval is kenmerkend voor de tijd waarin Jannes van der Wal (1956-1996) beroemd was in Nederland, en deels daarbuiten. Ook bij niet-denksporters! Onder meer wegens een optreden bij Mies Bouwman en andere ludieke acties. Vandaag is het alweer de 29e sterfdag van Van der Wal die aan leukemie overleed.

Dimitri Reinderman haalde een aantal jaren geleden enkele herinneringen op aan Van der Wal en maakte deze hommage.

En ik haal enkele geweldige uitspraken en beelden van deze man aan. O.a. het verhaal van Erik Hoeksema, collegadenksporter/bridgepartner van Van der Wal:

‘Ik was een keer aan slag, drie kaarten waren goed en ik legde precies die kaart op tafel die al het voorafgaande werk van mijn partner teniet deed. Jannes ontplofte en schreeuwde door de zaal: “Een aap had het nog beter gedaan; die heeft tenminste nog een kans van drie op vier dat hij het goed doet!”‘

Meer fraais hier.

Ik kan bij deze uitspraken van het denksportgenie vooral lachen – maar ik neem ze tevens uiterst serieus.

Jannes was absoluut een homo ludens.