Inleiding
Niet zo gek veel schaakboeken verschijnen in het Nederlands. Logisch, want ons taalgebied is betrekkelijk klein. Zelfs als we daar Vlaanderen bij rekenen. Maar daar hebben ze bij Thinkers Publishing in België lak aan, want als er een auteur komt met een mooi manuscript en die wil het graag in het Nederlands publiceren dan krijgt hij de kans. Dat is het geval bij het boek dat voor mij ligt en dat ik bijna in één adem heb uitgelezen. De auteur, Peter Ramaekers (geboren in 1953), heeft natuurwetenschappen en filosofie gestudeerd en is gepromoveerd in Eindhoven. Zoals op de achterflap vermeld staat, was hij één van de eerste gediplomeerde schaakinstructeurs van de KNSB en was hij in de jaren ’70 en ’80 actief in het zuiden van Nederland. Op latere leeftijd heeft hij het schaken weer intensief opgepakt en de ondertitel van het boek verraadt al dat hij, met zijn achtergrond als filosoof, heel goed heeft nagedacht over de mentale aspecten in de schaaksport. Met de ondertitel ‘invloed van mindset en leeftijd op je speelsterkte’ is Ramaekers aan de slag gegaan om te kijken hoe groot de invloed van deze twee parameters is op je actuele speelsterkte. Voordat ik hierover wat meer ga uitweiden eerst even de titels van de hoofdstukken in dit boek.

Hoofdstuk 1 – Het vormen van ‘schaakgeheugen’ en opbouwen van stellingsinzicht
Hoofdstuk 2 – Mentale gevoeligheid
Hoofdstuk 3 – Schaakblindheid
Hoofdstuk 4 – Waarom blijven schaken?
Hoofdstuk 5 – Een obsessie voor het schaken
Hoofdstuk 6 – Wanneer is je houdbaarheidsdatum als senior schaker verstreken? Interview met Jan Rooze (IM)
Hoofdstuk 7 – Interviews met topschakers
Hoofdstuk 8 – Waarom moet het zo snel?
Hoofdstuk 9 – Geheugen en patronen zien
Hoofdstuk 10 – Krachtzetten – memorabele stellingen en motieven – observeer jezelf bij herhaald trainen!

Zoals de titel al suggereert, bestaat het boek uit veel tekst, waarin de lezer op meeslepende wijze wordt meegenomen in een wereld waarin hij/zij een spiegel wordt voorgehouden om zijn eigen spel te evalueren. Dat is natuurlijk confronterend omdat pijnlijke vergissingen en blunders liefst zo snel mogelijk worden vergeten. Maar de auteur komt in het eerste hoofdstuk met een uitspraak die de spijker op zijn kop slaat: ‘Het boek breekt met tradities van de gebruikelijke trainingsboeken die de nadruk vooral leggen op het leren door analyse van partijen en oefenstellingen. Er wordt hier vooral aandacht besteed aan psychologische factoren in het schaken, en ook aan filosofische achtergronden, en er zijn zeer weinig schaakboeken die dat ook doen’.
Veel tekst dus en daar houdt niet iedere schaker van, maar de tekst wordt afgewisseld met een groot aantal prachtige tekeningen van René Duret, zelf ook een schaker, die weergeven waar het in de tekst om gaat. Komen er dan geen schaakpartijen en diagrammen voor? Nou nee, ook daar geeft Ramaekers voldoende aandacht aan. De diagrammen zijn extra groot, dus de lezer kan daar zeker niet omheen!

Filosofische en mentale aspecten
In vrijwel alle hoofdstukken gaat de auteur in op mentale processen die hij met zijn filosofische achtergrond op een interessante manier beschrijft. Zo benoemt hij in hoofdstuk 2 dat het voor elke speler een mentale uitdaging binnen een schaakpartij is, waarbij factoren als gevoeligheid, angst, ongeduld, agressie, hypnose, bijgelovigheid en ook ergernis en irritatie aan bod komen. Vooral die laatste twee herken ik als geen ander. Ik citeer: ‘Heb je op een of andere manier last van je tegenstander, of voel je je geïntimideerd, dan kun je overwegen om contact zoveel mogelijk te vermijden: niet blijven zitten wanneer de tegenstander aan zet is, en gaan rondlopen. Je zinnen verzetten’. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan! Zeker met weinig tijd op de klok, zal dit advies niet (altijd) opgevolgd kunnen worden. Het zit voor een groot deel in jezelf als je last hebt van (het gedrag van) je tegenstander. Wat mij ooit overkwam, dat ik namelijk in wederzijdse tijdnood in een voor mij totaal gewonnen stelling, meerdere trappen onder de tafel kreeg van GM Vladimir Epishin om mij uit mijn spel te halen. Het lukte hem inderdaad, ik was zo de kluts kwijt dat ik nota bene na de tijdcontrole de winst verpatste en een stelling met ongeveer een dame meer nog remise liet lopen… (zie: Column: schoppen onder de tafel). Dit is natuurlijk een extreem gevalletje…

Door de vele punten die Ramaekers noemt, die je als wedstrijdspeler kunt tegenkomen, ben ik opnieuw gaan nadenken over hoe je je moet wapenen tegen onverwachte situaties. Daarbij probeer ik ook zijn advies ter harte te nemen om ‘jezelf goed te leren kennen’.
Met één opmerking over voorbereiding op de partij, ben ik het niet helemaal eens. Het belang van openingsanalyse is belangrijk voor je zelfvertrouwen tijdens een wedstrijdpartij, nodig daarbij is een goed geheugen.

Behalve dat ik van oudsher al een slecht geheugen heb (vooral voor concrete varianten) denk ik dat je je zelfvertrouwen niet moet putten uit het feit of je je voorbereiding wel of niet op het bord hebt gekregen. Want dat zou betekenen dat je direct al een teleurstelling te slikken krijgt als dat niet het geval is. Dat is dan misschien funest voor je mindset. Ik herinner me dat ik eens tegen een openingstheoreticus moest spelen maar al snel op eigen kracht verder moest. Ik vond het juist een uitdaging om op dit soort moment mijn eigen wegen te zoeken. Als de tegenstander dan plotseling in gepeins verzonk, mocht ik daar meestal uit concluderen dat ik hem uit zijn “boek” had gehaald. Sterker nog: omdat ik er toch volle bak inging, weerlegde ik soms achter het bord een nieuwtje dat hij thuis had bedacht. Het was wel een andere tijd en ik erken dat dat in deze tijd met enorme databases en sterke engines andere koek is geworden. Toch denk ik dat zelfs nu – zeker als je zoals ik – niet op topniveau speelt, speelsterkte en creativiteit vaker doorslaggevend zijn dan pure openingskennis en geheugen. Het is niet gezegd dat als je met de enginescore van -2 uit de opening bent gekomen, je daadwerkelijk ook opgerold zult worden.

Terug naar het boek. Peter komt met de nodige voorbeelden uit zijn eigen praktijk waarin hij zich kwetsbaar opstelt en probeert lessen te trekken uit de fouten die er gemaakt worden. Hier eentje in zijn voordeel tegen niemand minder dan een ex-kampioen van Nederland!

Voorbeeld 1
Peter Ramaekers – Rini Kuijf 2023

Wit speelde hier
1. Tb5 Da3 2. Txd5
Zwart moet nu oppassen.
2…Dxa2
Pakt een pion om straks een gunstig eindspel over te kunnen houden.
Ik denk dat er niets mis is met 2…Le6=
3. Th5

De les van dit fragment volgens Peter is: vermijd tijdnood. En verwacht niet al te veel kwaliteit en diepgang in rapidpartijen.

Schaken een obsessie?
Een leuk en intrigerend onderwerp (dat van hoofdstuk 5) is de vraag wat de drijfveer bij iemand kan zijn dat hij blijft schaken. Dat is voor iedereen verschillend uiteraard en de auteur noemt ook diverse van die drijfveren (zoals ‘schaken als een obsessie en daarmee een verslaving’). Dan vervolgt hij met ‘wat het ook is, je blijft langer schaken als je je eigen speelstijl – die overeenkomt met je karakter – trouw kunt blijven’. Als voorbeeld haalt hij een citaat van Garry Kasparov aan, waarin Kasparov na een slecht resultaat in een match het volgende zei: ‘Caissa, de godin van het schaakspel, heeft mij gestraft voor mijn behoudende speelwijze, omdat ik daarmee lijnrecht tegen mijn natuur ben ingegaan’. Je kunt dus het beste je natuur volgen: als je ervan houdt om risico’s te nemen dan past aanvallend spel het beste bij jou. Ramaekers vervolgt hoe je tijdens een partij dichtbij jezelf kunt blijven. Hij zegt dat het natuurlijk heel persoonlijk is maar dat het bij hem goed werkt om vlak voor de partij naar muziek te luisteren. Ik heb even nagedacht hoe dit laatste van toepassing is op mij. Waar Peter beroemde klassieke muziek aanhaalt, geldt voor mij dat ik vermoedelijk meer mijn heil zou zoeken in de (hard)rock of de symfonische rock. En wat mijn speelstijl betreft: ik sta bekend om mijn strategische en principiële aanpak, waarbij mijn eindspeltechniek me altijd van pas kwam. Maar naarmate de jaren beginnen te tellen, merk ik dat er weinig over is gebleven van deze drang naar “de waarheid te zoeken” in een partij. Ik mag blij zijn als er halverwege niet al van alles uit de hand is gelopen. Ik kom er steeds meer achter dat het energieniveau voor het spelen van partijen op niveau erg belangrijk is. Het verklaart misschien waarom Loek van Wely – die toch al de 50 is gepasseerd – nog altijd een zeer behoorlijke Elorating heeft. Hij stond erom bekend zich af te beulen in een fitness centrum en hij is fysiek nog steeds erg fit. Het is leuk om over dit soort kwesties te filosoferen en in mijn herinnering komt een uitspraak van Botwinnik naar boven: de top van een schaker zou volgens hem op zijn 35ste liggen. Dan zouden namelijk de curven van schaakkennis en energielevel elkaar kruisen. Deze uitspraak deed hij natuurlijk decennia geleden en inmiddels is die misschien achterhaald. Het verwerven van kennis is door de intrede van de computer, met de vele geavanceerde schaakprogramma’s, apps en platforms, om nog maar niet te spreken van de kunstmatige intelligentie, vele malen versneld. Dat verklaart bijvoorbeeld waarom we nu een wereldkampioen hebben die het al op zijn 18de werd. En ook dat er zoveel spelers in de top 10 van de wereldranglijst zijn terug te vinden die de 20 maar net gepasseerd zijn. In het laatste kandidatentoernooi was Anish Giri (geboren 28 juni 1994) de nestor van het gezelschap. Heeft Giri daarom het momentum gemist om wereldkampioen te worden (hij werd tweede achter Sindarov die de uitdager van de wereldkampioen later dit jaar wordt)?

Jan Rooze
Voor alle oudere spelers is de Belgische schaker Jan Rooze een grote inspiratiebron. Het interview dat Ramaekers met hem hield laat zien dat je nooit te oud bent om te leren. In zijn inleiding zie ik dat het blijven schaken tot op hoge leeftijd van belang is om je brein plastisch te houden. Het principe ‘Use it or lose it’, gaat bij gevorderde leeftijd zeker op en wordt bijvoorbeeld ook door psycholoog Karel van Delft gebruikt bij trainingen in Apeldoorn en in een rubriek in zijn onvolprezen wekelijke nieuwsbrief komt het altijd aan bod. Zie: Schaakacademie Apeldoorn.
Terug naar Jan Rooze (geboren in 1947) die na een werkend leven pas weer ging schaken toen hij met pensioen was. Hij heeft zijn oude hobby opnieuw opgepakt en was ongelooflijk succesvol. Zo haalde hij op 67-jarige leeftijd (2014) de IM-titel, hetgeen niet zomaar iets is. In 2015 werd hij Europees Kampioen (bij de senioren +65) en in 2023 werd hij zelfs wereldkampioen (bij de senioren +75). Dat zijn klinkende prestatie waar je mee kan thuiskomen! Het interview met Jan werd gehouden in 2024 en de belangrijkste vraag was natuurlijk wat het geheim achter zijn successen was. Zo zegt Rooze dat hij al veel ervaring had en toen hij stopte ook al een Elorating van bijna 2400 had. Hoewel hij zeer bescheiden in zijn antwoorden is, geeft hij aan dat talent een belangrijke randvoorwaarde is om als herintreder succes te kunnen zijn. De tweede randvoorwaarde is om de openingstheorie van het moment dat je weer begint te “updaten”. Daarnaast zijn er volgens Jan nog meer parameters die invloed kunnen hebben op de mate van succes. Zo noemt hij onder andere:

• Als je de ambitie hebt om iets te bereiken, dien je hard te werken
• Opbouw van het openingsrepertoire dat aansluit bij je stijl
• Veel spelen (op niveau)
• Je eigen zwakten herkennen en daaraan werken
• Zo goed mogelijk proberen fysieke en mentale veroudering tegen te gaan (om gebrek aan energie zo lang mogelijk tegen te gaan).

Een voorbeeld:

Jan Rooze – Vlastimil Jansa

In deze stelling ging GM Jansa de fout in.
39…Kf6??
Hier zal vermoeidheid ongetwijfeld ook een rol hebben gespeeld. Er volgde nu sterk
Zwart heeft goede remisekansen na 39…Th4 hoewel hij nog even zal moeten werken.
40. Tg8!
Dit houdt de zwarte koning af en dreigt h6-h7. Vermoedelijk zal Jansa er nu achter gekomen zijn dat de geplande verdediging met
40…Th4

Tot slot nog een bliksemoverwinning tegen een andere gerenommeerde grootmeester:

Jan Rooze – Bojan Kurajica
1. e4 c5 2. Pf3 Pc6 3. Lb5 e6 4. Lxc6 bxc6 5. d3 f6 6. O-O g6 7. Pa3 e5 8. Pe1 d5 9. f4 dxe4 10. fxe5 f5 11. Le3 Le6 12. De2 Dd5 13. dxe4 Dxe4 14. Df2 Ph6 15. h3 Pf7 16. Pd3

Het lange hoofdstuk 7 staat geheel in het teken van de interviews met topschakers. Zo vult Ramaekers een lang en zeer lezenswaardig hoofdstuk met GM Paul van der Sterren (tweevoudig Nederlands kampioen en wereldkampioenskandidaat geweest) die uitweidt over zijn voortdurende worsteling met het schaken in zijn leven als professioneel schaker. Zo komt meermalen Pauls autobiografie “Zwart op op Wit – Verslag van een schakersleven” ter sprake. Daarin is onder andere aandacht voor de beroemd geworden overwinning van Van der Sterren op Victor Kortchnoi, Wijk aan Zee 1978.

Van der Sterren – Victor Kortchnoi
1. e4 e6 2. d4 d5 3. Pc3 Lb4 4. e5 c5 5. a3 Lxc3+ 6. bxc3 Pe7 7. Pf3 Pbc6 8. Ld3 Da5 9. O-O c4 10. Le2 Ld7 11. a4 Pc8 12. Dd2 Pb6 13. Dg5 Tg8 14. Ta3 h6 15. Dh5 Pxa4 16. g3 b5 17. Ld2 Dd8 18. Tb1 De7 19. Taa1 a6 20. Ph4 O-O-O 21. Pg2 Kc7 22. Pe3 Ta8 23. f4 Pb6 24. f5 b4 25. Tf1 g6 26. fxg6 Txg6 27. Df3 Le8 28. Df4 bxc3 29. Lxc3 Dg5 30. Df3 a5 31. Pg2 Pb4 32. Pf4 Tg8 33. Tfb1 Dd8 34. Df1 Pc6 35. Tb5 a4 36. Db1 Ta6 37. Db2 Ld7 38. Da3

Van der Sterren geeft aan dat hij in een soort trance raakte tijdens deze partij die hij tegen een geweldenaar moest spelen. En in die gemoedstoestand lukte het hem ‘om alles helder te zien, terwijl alle overbodige onzin wegviel’. In bovengenoemd boek wordt uitgebreid beschreven hoe de witspeler tot deze topprestatie wist te komen.

De volgende interviews zijn met kleurrijke figuren in het Nederlandse schaak, grootmeester-in-ruste, Karel van der Weide en de IM’s Rini Kuijf en Manuel Bosboom. Zeker als je deze heren van nabij hebt meegemaakt, is leuk om te lezen hoe zij tegen de verschillende facetten van het schaakspel en hun loopbaan aankijken.

Hoofdstuk 9 (Geheugen en patronen zien) lijkt me duidelijk een hoofdstuk waarin de auteur zijn ei kwijt kan. Hij gaat in op een paar vragen, bijvoorbeeld of succesvolle patroonherkenning iets is wat sterkere schakers van zwakkere onderscheidt? Het gaat veel te ver om hier verder op in te gaan maar Ramaekers snijdt heel interessant materie aan, waarbij hij ook (terecht!) kritisch kijkt naar wat diverse onderzoekers beweren. Ramaekers laat met enkele schema’s en tabellen diverse aspecten zien wat er bij het bedenken van een zet zoal om de hoek komt kijken. Ik bespeur hier ook zijn wetenschappelijke achtergrond want hij is niet alleen goed gedocumenteerd maar hij kan volgens mij het kaf goed van het koren onderscheiden!

In het slothoofdstuk (10) mag de lezer schaaktechnisch aan de slag. Er worden opgaven van allerlei soort aangeboden. Een substantieel aantal kende ik al, er zitten veel leuke opgaven tussen. De terminologie die de auteur gebruikt voor tactische thema’s is wat gedateerd. In de gemoderniseerde Stappenmethode van Cor van Wijgerden worden andere termen gebruikt (zo valt “overbelasting” daar onder één van de verschillende thema’s van “uitschakelen van de verdediging”) maar dat mag de pret niet drukken.

Conclusies
Behalve dat ik het boek met veel plezier heb gelezen, denk ik dat er veel aan bod komt, dat een schaker kan helpen om zijn kwetsbaarheden, zowel op het mentale als het schaaktechnische vlak, weg te werken. Peter Ramaekers is er wat mij betreft uitstekend in geslaagd om nou eens niet alleen schaaktechnische zaken te bespreken, maar veel meer in te gaan op de innerlijke strijd die elke schaker met zichzelf voert. Hoewel ik me daar als schaaktrainer ook al decennialang mee bezig heb gehouden (aangezien mijn pupillen uiteraard ook met verschillende kwetsbaarheden kampen) heb ik het nodige geleerd van datgene dat Ramaekers heeft opgetekend. Uit alles blijkt dat hij goed heeft nagedacht over de worsteling die iedere schaker heeft tijdens een partij en hij zet helder uiteen wat eraan te doen valt. Daarbij richt hij zich op de oudere schaker, maar ik denk dat juist ook jongere schakers er baat bij zouden hebben, als ze zichzelf een spiegel voor zouden houden om te ontdekken waar je goed en vooral ook waar je niet goed in bent. Dat kunnen soms pijnlijke constateringen zijn, maar die zijn nodig om je algehele spel naar een hoger niveau te kunnen tillen. Ik raad iedereen die zich afvraagt aan hoe hij/zij een sterkere schaker kan worden en vooral op mentaal gebied stappen wil maken, dit boek aan te schaffen en grondig te lezen!

Alle fragmenten en partijen via de viewer:

• Auteur: Peter Ramaekers
• Publicatiejaar: 2025
• Aantal pagina’s: 154
• Uitgever: Thinkers Publishing
• ISBN: 9789493435018
• Teaser
• Hardcover: € 35,00
• Softcover: € 29,00
• Bestellen

Uren zwoegen om een winnende stelling te bereiken. Snel nog even een zetje doen om de tijdcontrole te halen. Om vervolgens een paar zetten later in te zien dat dat snel gespeelde 40e zetje funest blijkt te zijn. Als ik nou maar wat beter op het tegenspel van mijn tegenstander had gelet! Dit gebeurt me niet voor het eerst en vermoedelijk ook niet voor het laatst. Hier moet toch wat aan te doen zijn?

Onvoldoende rekening houden met tegenspel. Het is een van de vijf klassieke fouten van amateurs, zoals auteur Daniel Gormally ze noemt, waarmee hij wil aangeven dat niet-professionele spelers hierop vaak slecht scoren. Zijn nieuwste boek, Classic Amateur Mistakes and How To Fix Them, biedt echter hoop. Niet voor niets staat op de voorzijde vermeld dat dit het boek is waarvan iedere amateurspeler zou wensen dat ze het eerder gelezen zouden hebben. Dat belooft wat.

Gormally, een Engelse grootmeester, is actief als zowel speler, trainer en schrijver. Bij uitgeverij Thinkers Publishing, eveneens de uitgever van dit boek, heeft hij meerdere boeken op zijn naam staan, waaronder Tournament Battle Plan, Pandemic Shark en The Comfort Zone. Over dat laatste boek heeft collega-recensent Koen Leenhouts destijds een recensie geschreven, waar ik later nog op terugkom.

Classic Amateur Mistakes bestaat uit 16 hoofdstukken, gebaseerd op de volgens Gormally vijf typische fouten die kenmerkend zijn voor amateurs. Welke dat dan zijn? Naast onvoldoende rekening houden met tegenspel, zijn dat het te vaak spelen met hetzelfde stuk in de opening, proberen te veel te doen (en daarom stellingen niet rustig kunnen opbouwen), het generaliseren van stellingsoordelen (in plaats van concreet te zijn) en het vermijden van het doorrekenen van stellingen. Deze fouten zullen vast akelig bekend voorkomen voor velen (of juist niet).

Hoe deze fouten in de verscheidene hoofdstukken aan de orde komen, is nogal lukraak. Gormally valt in het eerste hoofdstuk gelijk met de deur in huis, met de vraag of amateurs vaker zouden moeten offeren. Wacht even, welke van de vijf fouten wordt hier nu aangehaald? In het vervolg draait het hele hoofdstuk om het wel of niet offeren met Txe6. Hoofdstuk 2 gaat vrolijk op dezelfde voet verder, met …Txc3. Beide hoofdstukken stellen de lezer op de proef met het beoordelen en concreet analyseren van twee typische kwaliteitsoffers, maar verder ontbreekt de samenhang met de door Gormally aangehaalde ‘amateur mistakes’.

In tegenstelling tot vele andere boeken bespreekt Gormally een aanzienlijk aantal amateurpartijen in de hoofdstukken die volgen. De aangehaalde voorbeelden zullen daarom ook voor mindere spelers herkenbaar zijn. Daarnaast bespreekt hij zijn eigen recente partijen, voorzien van anekdotes met de nodige zelfspot. Het boek lijkt daarin sterk op The Comfort Zone, waarvan collega-recensent Koen Leenhouts eerder schreef dat het vooral amusant is, ietwat chaotisch en over het leven van Gormally zelf gaat, in plaats van dat het een leerboek is. Hoe zit het dan met dat tweede deel van de titel, … How to Fix Them? Diep in het boek staat de uitkomst: analyseer je eigen partijen, los eindspelstudies op, speel miljoenen partijen na van Carlsen, volg Gormally via YouTube. Tsja.

Laten we eens kijken naar een paar voorbeelden. De onderstaande partij draait om de vraag of zwart wel of niet moet offeren.

Short, Nigel – Khalifman, Alexander
1. e4 c5 2. Pf3 d6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 Pf6 5. Pc3 g6 6. Le3 Lg7 7. f3 O-O 8. Dd2 Pc6 9. Lc4 Ld7 10. h4 Tc8 11. Lb3 Pe5 12. O-O-O Pc4 13. Lxc4 Txc4 14. h5 Pxh5 15. g4 Pf6 16. Pb3 Te8 17. Lh6 Lh8 18. Lg5 Dc8 19. Th4

Moet zwart offeren op c3 of is er een betere voortzetting?

19… Txc3? Zwart mist hier een goede mogelijkheid met 19… Pxg4! 20. fxg4 Lxg4 21. Tg1 h5 met voordeel.

20. bxc3 Le6 Ook met het obscure 20… Td8 blijft zwart onder druk staan. 21. Tdh1 Lg7 22. e5 dxe5 23. Lxf6 Lxf6 24.Txh7 met voordeel voor wit.

21. Tdh1 Lg7 22. e5! dxe5 23. Lxf6 Lxf6 24. Txh7+- Het witte initiatief is te sterk en het vervolg laat zich raden.

24… Dc4 25. Kb1 Df4 26. Dg2 Lg7 27. Dh3 f5 28. Pc5 Lc8 29. gxf5 Lxf5 30. Pe6 Lf6 31. Tg7+ Lxg7 32. Dh7+ Kf7 33. Pxg7 Kf8 34. Dh8+ Kf7 35. Dxe8+ Kxg7 36. Dxe7+ Kg8 37. Td1 1-0

In het volgende voorbeeld behandelt Gormally een partij tussen twee mindere goden. Hierover schrijft hij dat dit voorbeeld aangeeft waarom zwakkere spelers op elke zet wat proberen te doen, in plaats van rustig hun stelling op te bouwen.

Dhingra, Kanvansh – Fallowfield, Nicholas

1. e4 Pf6 2. e5 Pd5 3. d4 d6 4. c4 Pb6 5. f4 dxe5 6. fxe5 c5 7. d5 g6 8. Pf3 Lg4 9. Pc3 Lg7 10. Lf4 O-O 11. h3 Lxf3 12. Dxf3 P8d7 13. De3 Db8 14. e6 Pe5

Er is een scherpe stelling op het bord gekomen en wit gaat nu de fout in.

15. Lg3?? Wit kon zijn stelling verbeteren met 15. g3! Na bijvoorbeeld 15… g5 16. Lxe5 Dxe5 17. Dxe5 Lxe5 18. exf7+ Txf7 19. Pe4 is de stelling onduidelijk.

15… fxe6? Zwart mist zijn kans om direct toe te slaan met 15… Pbxc4! 16. Lxc4 Pxc4 17. Lxb8 (17. Dg5 Lf6 met voordeel voor zwart) Pxe3 en wit staat verloren.

16. dxe6? Gormally geeft 16. O-O-O als een betere mogelijkheid, zonder verdere toelichting.

16… Pbxc4!

Zwart mist zijn kans geen tweede keer.  Helaas volgen nu fouten over en weer en verliest zwart uiteindelijk zelfs nog. Gormally geeft de rest van de partij zonder commentaar.

17. Lxc4 Pxc4 18. Dg5 Le5 19. Lxe5 Pxe5 20. O-O-O c4 21. Thf1 Pd3+ 22. Kc2 Dd6 23. Pd5 Pb4+ 24. Pxb4 Dxb4 25. De5 c3 26. bxc3 Dc4 27. Dd5 Da4+ 28. Kb2 Da6 29. Tf7 Db6+ 30. Kc2 Tad8 31. De5 Txf7 32. exf7+ Kxf7 33. Tf1+ Kg8 34. Dxe7 Dd6 35. Tf8+ 1-0

Het zal de lezer vast niet ontgaan dat mijn enthousiasme voor dit boek beperkt is. Dit kan liggen aan mijn verwachtingen, maar als voorop staat vermeld dat dit het boek is waarvan iedere amateurspeler zou wensen dat ze het eerder gelezen zouden hebben, dan mag je naar mijn mening ook wat verwachten. Ik sluit me aan bij de woorden van Koen Leenhouts over The Comfort Zone: voor een lezer die op zoek is naar lessen, is het boek chaotisch en ongestructureerd. Het is een boek met leuke anekdotes, maar niet altijd even correct of goed onderbouwd.

Conclusie

Als professional heeft Gormally ruim voldoende ervaring om te kunnen stellen dat amateurspelers een beperkte kijk hebben op het spel. Classic Amateur Mistakes and How To Fix Them beschrijft de tekortkomingen door de verschillen tussen amateurs en professionals te duiden en te voorzien van humoristische anekdotes uit zijn schaakleven. Voor wie op zoek is naar vermaak, zelfspot en een inkijkje in het leven van een grootmeester op zijn retour, is dit boek bij uitstek geschikt. Voor het serieuze werk zijn genoeg alternatieven beschikbaar.

Classic Amateur Mistakes and How To Fix Them

• Auteur: Daniel Gormally
• Publicatiejaar: 2026
• Aantal pagina’s: 280
• Uitgever: Thinkers Publishing
• ISBN: 9789493435223
• Sample pages
• Hardcover: € 43,00
• Bestellen

Caissa-Amsterdam bestaat dit jaar 75 jaar en ter gelegenheid is een (soort van) boek in pdf verschenen. Het heeft niet de officiële naam jubileumboek gekregen, maar wel de ondertitel “Portretten bij de viering van het 75-jarig bestaan van SV Caissa-Amsterdam”. In het boek worden 18 verschillende schaakvrienden beschreven. De intellectueel, de kleurrijke persoon, de tragische schaakvriend, de schaakvriend met wie je altijd meerijdt, de schaakvriend die van dezelfde muziek houdt, de zeer oud geworden oorlogsheld. De laatste (Johan van Hulst) zal bij veel mensen bekend zijn, maar of je de besproken mensen nou kent of niet, voor veel schakers zal er herkenbaarheid in de portretten zitten. Een aanrader dus om te lezen en dat kan gratis! Namelijk in de volgende pdf: Caissa 75 jaar: schaakportretten

Het jubileum werd niet alleen met deze pdf gevierd. Op zaterdag 6 juni waren er diverse activiteiten in het clubgebouw, zoals een simultaan met Anish Giri en een tafeldiscussie met Peter Doggers, Paul van der Sterren en Dennis Breuker over schaakvriendschap. Hier kunt u een verslag erover lezen. En wat nou als u het niet met AI eens bent en denkt “De mensen kunnen me gestolen worden, ik wil juist meer over de geschiedenis lezen!” Daarover kunt u (weliswaar beknopt) hier meer lezen.

Zo’n 3 jaar na de publicatie van Timmans prachtige boek over Euwes beste partijen https://schaaksite.nl/2023/09/15/recensie-van-max-euwes-beste-partijen-jan-timman/ verwent New in Chess ons opnieuw, ditmaal met een boek van Paul van der Sterren en Erwin l’Ami over Euwe in de jaren van zijn wereldkampioenschap. Op Schaakte is al een en ander over het boek geschreven https://schaaksite.nl/2026/05/19/krantenrubrieken-weekenden-25-april-2-en-9-mei-2026/ , https://schaaksite.nl/2026/05/21/125-jaar-max-euwe-een-bijzondere-middag-in-het-teken-van-de-wereldkampioen/ maar nu het boek is verschenen is het tijd voor een uitvoeriger recensie.

Het boek is een uitvloeisel van videos die het Max Euwe centrum had gemaakt als compensatie voor de gedwongen sluiting tijdens de lockdowns in de coronacrisis. Bij het werken aan die videos begon het Van der Sterren steeds meer te bevreemden dat Euwe de eerste WK- match zo glorieus had gewonnen en de tweede zo smadelijk verloren. De toenmalige leiding van New In Chess was bereid om zijn bevindingen uit te geven in een fraai gebonden Nederlandse versie (die ik hier bespreek) en in een Engelse paperback versie. 

Het boek bestaat uit twee delen. Het eerste deel bespreekt Van der Sterren Euwes tournooien en matches, met een grote nadruk op de WK match van 1937. Overigens wordt (terecht) ook het AVRO tournooi van 1938 besproken.  In Van der Sterrens woorden is dit deel ‘beschouwelijk’ van toon en het commentaar op de getoonde schaaktechnische fragmenten niet al te gedetailleerd. Zijn psychologische en match- en tournooi tactische beschouwingen getuigen van zijn grootmeesterlijk inzicht.  Belangrijke oorzaken van Euwes verlies in de WK match zouden zijn te grote zelfvertrouwen en Aljechins fanatisme zijn geweest- Van der Sterren noemt Aljechin egocentrisch, monomaan en een ‘straatvechter’ en zegt dat Aljechins geschiedschrijving “wel wat nuancering en correctie kan gebruiken”. Euwe komt naar voren als objectief en bescheiden.

Al is dit deel dan beschouwelijk, Van der Sterren geeft een uitvoerige analyse van de vreemdste (19e) partij uit de WK match, waar Euwe op zet 15 totaal gewonnen staat, maar uiteindelijk een toreneindspel met minuspion remise moet maken. In deze stelling

Hoe sterk was Euwe in zijn tijd? In zijn nabeschouwing van het supertournooi van Nottingham 1936 schreef Euwe dat er zo’n 7-8 topspelers zich duidelijk onderscheidden van de rest, zonder duidelijke eerste. Chessmetrics bevestigt dit, en zegt dat Euwe vaak eerst stond. Pas in 1975 kreeg de schaakwereld in Karpov een dominante wereldkampioen.

In het tweede deel presenteert L’Ami in 100 paginas analyse van 24 partijen van uiteenlopend karakter, van intuïtieve stukoffers tot zeer technisch. Naast commentaar uit de oorspronkelijke bronnen geven de analyses informatie over huidige opvattingen over de gespeelde openingen en varianten en plannen van Stockfish de toenmalige spelers nooit zouden overwegen (g4 in een damegambiet stelling). L’Ami overlaadt de lezer niet met varianten, maar legt helder en instructief uit. Ik vond zijn commentaar bij deze stelling uit de zeer technische partij Piazzini-Euwe erg leerzaam.

Zijn commentaar bij deze stelling

Als klein puntje van kritiek vind ik het commentaar soms wat te kort, bijvoorbeeld bij dit moeilijke toreneindspel.

Ik concludeer dat Van der Sterren en L’Ami een prima boek hebben geschreven dat ik van harte kan aanbevelen bij zowel de liefhebber van schaakhistorie als bij de ijverige student. Het boek bevat zo’n tien fotos en is zoals we gewend zijn bij New in Chess erg fraai uitgevoerd. 

Bibliografische gegevens

Titel: Max Euwe wereldkampioen! De kampioensjaren 1935-1937

Auteurs: Paul van der Sterren en Erwin L’Ami

Uitgeverij: New in Chess

Pagina’s: 192

Gepubliceerd: 27 mei 2026.

Prijs: €29,95

ISBN: 978-90-836547-4-4

Link naar de website van de uitgeverij met voorbeeld paginas: https://www.newinchess.com/max-euwe-wereldkampioen-hardcover

Foto: Jeroen van den Berg

Afgelopen woensdag was een bijzondere dag. Het was op de kop af 125 jaar geleden dat Max Euwe op 20 mei 1901 werd geboren. Een uitstekende reden voor het Max Euwe Centrum om hier uitgebreid bij stil te staan. Jaap van den Herik nam de aftrap van de middag voor zijn rekening met een mooie lezing over Max Euwe.

Belangrijke elementen in dit verhaal waren hoe Euwe over bepaalde zaken dacht, er mee omging en wat zijn belangrijkste motivaties waren. Beide heren hebben elkaar goed gekend.

Die motivatie was namelijk best bijzonder: Euwe had de droom om hoogleraar in de wiskunde te worden, en was er niet zozeer op gebrand om de absolute schaaktop te bereiken. Het mooie is dat uiteindelijk beide dromen werkelijkheid werden.

Een ander boeiend aspect van de lezing was het verschil van inzicht tussen Max Euwe en Jaap van den Herik over de rol van de computer in het schaken. In dat opzicht was Van den Herik destijds een beetje een eenling; hij voorzag al in de jaren tachtig van de vorige eeuw dat de computer op den duur sterker zou spelen dan de mens. Euwe zag dat anders. Overigens stond Euwe daarin niet alleen. De bekende psycholoog Adriaan de Groot zat ook in het kamp van Euwe. Hiermee wil ik uiteraard niet de suggestie wekken dat de heren er een strijd van maakten. Zeker niet! Ze behandelden elkaar uitermate vriendelijk en met veel respect. Hoe dat afliep?

Weddenschappen

Van den Herik durfde het aan om enkele weddenschappen met mensen om hem heen af te sluiten. Er stond telkens 500 gulden op het spel. Hoewel hij eerst twee weddenschappen verloor, kreeg hij uiteindelijk alsnog gelijk. Het heeft hem en anderen wel enkele lekkere etentjes opgeleverd. Euwe heeft dit niet meer mogen meemaken, want hij overleed op 26 november 1981.

Foto: Jeroen van den Berg

Deze lezing was slechts het begin van een mooie middag

Uiteraard was dit lang niet het enige wat de middag voor de bezoekers in petto had. Erwin l’Ami gaf een kloksimultaan en kwam, ondanks hevige tegenstand, met een vlekkeloze 100%-score als winnaar uit de strijd.

Een ander hoogtepunt was de presentatie van het boek Max Euwe wereldkampioen. Paul van der Sterren nam de tekst voor zijn rekening en Erwin l’Ami analyseerde vierentwintig partijen uit de periode 1935-1937 — de jaren nadat Euwe de titel behaalde.

Het punt is dat Euwe vaak onterecht wordt afgeschilderd als een soort tussenpaus. Men beweert dan dat hij slechts tijdelijk kampioen was omdat Aleksandr Aljechin zich in hem had verslikt, maar dat Aljechin feitelijk veel sterker was. Dat klopt echter niet: Euwe behoorde in die periode simpelweg tot de allersterkste spelers ter wereld. Wat hem destijds parten speelde, was dat hij in tegenstelling tot Aljechin geen professionele schaker was; Euwe moest zijn aandacht verdelen en zich ook op maatschappelijke zaken richten.

Een ander aspect was dat Aljechin hoog over zichzelf opgaf en Euwe nogal bescheiden was over zijn prestaties. Dit en nog veel meer werd haarfijn uit de doeken gedaan door Paul van der Sterren, die diep in de archieven is gedoken. Hieruit ontstaat een veel positiever en historisch juister beeld dan wat vaak hardnekkig wordt gedacht. Ook de analyses van Erwin L’Ami mogen er wezen. Ik heb nog maar kort de tijd gehad om er naar te kijken. Maar ze zijn bijzonder uitgebreid met een prima uitleg.

Andere verdiensten…

De wereldtitel was overigens lang niet de enige verdienste van Euwe. Denk bijvoorbeeld aan de talloze boeken die hij over ons mooie spel schreef. Hij was een bijzonder sportieve persoonlijkheid en wellicht, zoals gezegd, ook wat te bescheiden over zijn eigen prestaties. Want die liegen er niet om: hij was wereldkampioen, hoogleraar én in 1972 de redder van de legendarische tweekamp tussen Spasski en Fischer. Ook daarna heeft hij zijn rol als voorzitter van de FIDE met verve bekleed (1970-1978). Met deze opsomming ben ik uiteraard lang niet volledig.

Het boek

De officiële uitgiftedatum van het boek is op 27 mei. Maar u kunt het nu alvast bestellen. Er is ook een Engelse versie. De exemplaren die de deelnemers aan deze middag konden kopen zijn door de uitgeverij aan het MEC gedoneerd. De opbrengst van deze boeken gaat dus volledig naar het goede doel.

Voor mezelf was het ook een bijzonder aangename middag en ik ontmoette weer vele bekenden. Eentje wil ik er graag uitlichten, zonder anderen tekort te doen: GM Vasyl Ivantchuk was er ook bij. Hij speelt dit weekend een match tegen Max Warmerdam. Tenslotte ging ik met een door beide auteurs gesigneerd exemplaar van het nieuwe boek terug naar huis en natuurlijk een fijn gevoel over deze bijzondere middag. Over het boek binnenkort meer.

Niet een originele titel maar een treffender typering voor de twee boeken die ik tegelijkertijd las, kon ik niet bedenken. Drie mannen kijken terug op hun leven. Jan Timman en Hans Böhm in Herinneringen van twee schaakvrienden en Maarten Asscher in Elke dag met als ondertitel ‘over de drie stadia van sterfelijkheid.’

Je zou kunnen denken dat het sombere neerdrukkende boeken zijn, zwaar belast door het vooruitzicht van het einde van het leven. Het tegendeel is waar.

Foto gemaakt door Geertje, de vrouw van Jan

Lees verder: https://www.sv-erasmus.nl/2026/05/met-de-dood-voor-ogen/

Tom Smit heeft al enkele boekjes geschreven over 100 openingsfouten en 100 bekende partijen uit de geschiedenis. Nu is daar een derde bij gekomen: 100 eindspelen.

Het boek is bedoeld voor de jeugd en de clubspeler tot een niveau van 1600 elo. Naar mijn smaak is die 1600 wat laag gesteld. Wie daar nog 100 tot 300 punten boven zit en nooit erg veel eindspelen heeft bestudeerd kan hier nog veel uit leren. Met eindspelkennis kunt u nog heel wat punten uit de stelling persen. Dit levert op termijn meer op dat het uit het hoofd leren van modieuze openings­varianten. De schrijver geeft ook tips naar boeken voor verdere studie.

Het boek begint met twee elementaire matvoeringen: die van de Koning en één Toren of twee Lopers tegen Koning alleen. Dit is lichte kost vergeleken met de rest van het boek. Hoofdstuk 3 is al een heldere uiteenzetting in van Koning + Loper + Paard tegen Koning alleen, een eindspel dat soms nog door grootmeesters wordt verprutst.

Ziet u het patroon? Loper en Paard zorgen dat de zwarte Koning niet over de vierde rij komt, de witte Koning blokkeert de e-lijn. Kf5-f6 is voldoende om van f8 een doodlopende steeg te maken. Wie de hele methode tot het eind wil volgen raadplege: dit filmpje (Engels). Maar Tom is vollediger en geeft meerdere voorbeelden en technieken.

Het niveau gaat snel omhoog. In de voorbeelden 4 tot 85 worden vooral de pionnen­eindspelen en de toren­eindspelen en de typische wendingen daarin goed behandeld. Maar ook de andere eindspelen komen aan bod. In de meeste stellingen staan er minder dan 10 stukken op het bord. Wie van de 1600+ spelers kent alle finesses van oppositie, sleutelvelden, corresponderende velden en de verschillende strijdmiddelen van Toren plus pion tegen Toren? Wie kent de regels van Bird, van Steinitz? Wie kan Toren tegen Loper, zonder verdere stukken op het bord feilloos spelen? Ook degene die al wat bedrevener is kan testen of hij/zij de technieken nog onder de knie heeft. Net als een musicus zijn toonladders oefent zou een schaker toch periodiek zijn eindspel­technieken moeten oefenen.

De laatste 15 voorbeelden zijn gewijd aan de overgangen naar het eindspel vanuit stellingen met meer stukken, met partij­fragmenten van Lasker, Rubinstein, Capablanca, Euwe, Botwinnik, Smyslov, Fischer, Karpov, Kasparov, Anand en Carlsen en Gukesh. Als nummer 100 het eindspel dat Gukesh met een ‘daverende’ klap van Carlsen wint.

https://youtu.be/7BAr-zYSTnQ?t=803 spectaculair, maar volgt u dit met de uitleg van Tom.

Het boek is al met al een goed leesbare en in luchtige stijl geschreven voorbereiding op boeken als “100 Endgames you must know”, in onze eigen taal, in korte en ook zonder bord goed begrijpelijke voorbeelden en opgaven. Tegen een lage prijs, het boek kost u slechts 14,95 euro. Te bestellen bij de bekende schaakboek­verzendhuizen.

Eerdere boeken van Tom Smit:

• 100 partijen uit de schaakgeschiedenis
• 100 openingsfouten 1
• 100 openingsfouten 2

Dat maakte indruk en woest ging ik aan de slag met de opgave: wat moet je nou met een loperpaar? Van Markos en Tiviakov leerde ik dat je geduldig moet zijn en gestaag je (damevleugel)pionnen moet laten opstomen ondersteund door het loperpaar, of geduldig wachten tot de stelling opener en opener wordt. Van Timman (ja, wie anders) leerde ik het essentiële verschil tussen een krachtig paard en een machtig loperpaar: die bijvoeglijk naamwoorden weten heel goed te vangen waar het om draait. Van Dorfman leerde ik dat P+L een overwicht op een kleurencomplex heeft en daar dus confrontatie moet creëren, laten we even zeggen: de reden dat zwart in een Hübner-Nimzo op f5 zal willen aansturen. En vice versa, dat het loperpaar dus juist de ‘unopposed’ loper aan het werk wil zetten (veelal door pionnen op de andere kleur te zetten – hier komt Capablanca’s vuistregel om de hoek kijken). Kramnik-Tiviakov, Wijk aan Zee 2001: 15.c4! gevolgd door 16.d5. Wat kan de driedelige serie van Lakdwala mij dan nog leren? Waarom mijn interesse hiervoor?

Een klein decennium geleden deden mijn teamgenoten mij het boek Chess for Hawks cadeau en dat vond ik een verademing binnen de schaakliteratuur (in mijn boekenkast). Hier was een auteur die zijn best deed je wat te leren aan de hand van klassiekers en gedestilleerde ‘Principles’, terwijl zijn commentaar doorspekt is van lichtvoetige grapjes en neem-jezelf-toch-niet-zo-serieus. In dit boek, dat natuurlijk eigenlijk Chess for Doves had moeten heten, of: Chess against Hawks, zien we ook partijen van de auteur zelf die een bange schijterd blijkt, ieder materiaaloffer schuwt en het liefst kleine positionele plusjes behaalt dan Talmatig de tegenstander van het bord veegt. Och, de herkenning van de doodsangst om (on?)verantwoord materiaal te offeren! Wat ik heel mooi aan zijn boeken vind, is dus dat ze ‘de klassiekers’ bevatten, maar ook eigen ‘how not to’-partijen.

In deze serie bijvoorbeeld veel Kasparov-materiaal dat ik nog niet kende en dat voor zich spreekt. “They make it look easy”, zoals alleen de allergrootsten dat kunnen. Boeken die alleen partijen van dat niveau bevatten, zijn natuurlijk leerzaam maar voor mij ook altijd onbereikbaar. Alsof iemand zegt: kijk nou even, die Messi, die doet gewoon tik-tak-tik-tik-schijnbeweging-tik-sprintje-schijnbeweging-tik-tak-schijnbeweging-sprintje-schijnbeweging-boem! dat moet jij ook gewoon doen, dan scoor je punten. Voor mij is bijvoorbeeld één van de mooiste partijen die de thema’s uit dit boek mooi verknoopt Carlsen-Karjakin, Wijk aan Zee 2013 (loperpaar, ruimtevoordeel, kleurcomplexoverwicht), maar o zo onbereikbaar: millimeter voor millimeter overwint Carlsen.

Ik vind het dan dus heel fijn dat er een Lakdwalapartij volgt die goed begint en dan bibberend van angst vergeet de aanval offerend te bekronen, met een paar slappe zetjes weer het voordeel verkwanselt en ‘opnieuw moet beginnen’, want dat is nu eenmaal mijn dagelijkse praktijk, onderwijl mijmerend van een aanvalspartij à la Kasparov. In een podcastinterview (IM Cyrus Lakdawala on his books, his autism and that time he had a heart attack at the board) is Cyrus bovendien opvallend open over zijn persoonlijke worstelingen en zijn diagnose als ‘high-functioning autist’ – iets wat bij veel schakers ongetwijfeld voor herkenning zal zorgen. Zijn sterke behoefte aan structuur, principes en herhaalde waarschuwingen tegen dogmatiek zijn in dat licht goed te begrijpen als een manier om vat te krijgen op ons complexe spelletje.

Goed, de boeken zelf dan, die verkrijgbaar zijn als onderdeel van de driedelige Exploiting-serie: Exploiting the Bishop Pair (224 pagina’s), Exploiting a Space Advantage (248 pagina’s) en Exploiting Weaknesses (296 pagina’s) en tezamen een mooi geheel vormen omdat die drie strategische thema’s zo mooi op elkaar ingrijpen – ik hoef maar terug te denken aan mijn partij tegen Merijn en ik kan ze alle drie afvinken. Lakdawala kreeg voor deze serie expliciet de opdracht om clubspelers te helpen strategische thema’s te begrijpen zonder zich te verliezen in variantenbrijen. De boeken zijn bewust compact gehouden en bedoeld om ’tussendoor’ in de trein of op het strand te kunnen lezen (zonder bord, dus veel diagrammen en niet van die eindeloze varianten bomvol leestekens), met de nadruk op uitleg van concepten en principes en minder op variantenbomen. Dat vindt ik een enorm pluspunt van zo’n serie en maakt het toegankelijker dan een boek dat bij iedere partij 36 vraagtekens zet (of nog erger: continu !? want mooi concept maar het rekenapparaat schiet het lek), omdat de computer toch steeds weer een minpuntje ziet. (Dat vond ik eerder zo jammer aan de vernieuwde editie van Boris Zlotnik’s Middlegame Manual: dat ondermijnt de didactische waarde. Kijk, dat was een mooie sprint van Messi en een beste goal, maar het is toch overduidelijk dat hij 0,217 seconde eerder had moeten sprinten, dus vooruit !? voor zijn net iets te lang durende kapbeweging.)

Het centrale uitgangspunt van de serie is: een voordeel is pas iets waard als je weet hoe je het moet gebruiken. Begrip voorop en de didactiek van Cyrus laat daarin niets te wensen over. Met ruim 40 boeken op zijn naam weet hij inmiddels wel een beetje hoe het werkt. Lakdawala besteedt dan ook opvallend veel aandacht aan wanneer een voordeel betekenisvol is, wanneer niet en, misschien wel het belangrijkst, hoe het verkeerd kan aflopen als je het dogmatisch overspeelt. Zijn Principles zijn bedoeld als hulpmiddel en geheugensteuntje: niet als dogma. Dus waar hij eerst in een KI het principe ‘don’t play pawn moves on the side where you are weaker’ meegeeft, zien we in een volgende partij zwart zijn rokadestelling stutten met h6 en f6, zodat het g4-h5 pionnenduo van wit er niet doorheen komt.

Dit zie je goed terug in het eerste deel, waarin Lakdawala erin slaagt het loperpaar te ontdoen van zijn aura van vanzelfsprekend voordeel. Hij analyseert uiteenlopende stellingen: open versus gesloten, symmetrische pionstructuren, ontwikkelingsvoorsprong, vastgeschoven pionnenketens, ruilmomenten en zelfs situaties waarin je het loperpaar bewust teruggeeft om een ander voordeel te consolideren. Wat opvalt, is dat het boek nergens moralistisch wordt: het loperpaar wordt noch verheerlijkt, noch gerelativeerd tot een bijzaak. Het is simpelweg een factor tussen andere factoren (which it is). Die nuchtere benadering maakt het boek didactisch sterk, zeker voor spelers die geneigd zijn te dogmatisch om te springen met ‘het voordeel van het loperpaar’.

Het tweede deel laat overtuigend zien dat ruimte geen uitnodiging is tot aanval per se, maar eerder een vorm van positionele druk. Je knijpt de tegenstander langzaam af, duwt hem van het bord en dwingt hem tot passieve verdediging, wachtend op de beslissende fout. Tegelijk waarschuwt Lakdawala met regelmaat voor het overspelen van het ruimtevoordeel: meer ruimte betekent ook dat er meer gaten vallen die de tegenstander kan benutten voor een tegenaanval. De veer die steeds meer onder druk wordt gezet, om Dvoretsky te parafraseren. Die misvatting blijkt telkens weer als mensen Catenaccio aanzien voor een verdedigende manier van spelen ipv vol op de counter. Wie heeft zich niet al eens stukgelopen op de veerkracht van de egel? Didactisch sterk is dat hij ruimte niet los behandelt als statisch overwicht, maar voortdurend koppelt aan tijd, stukkenactiviteit en doorbraken: aan dynamiek. Daarmee voorkomt hij dat het boek verzandt in abstract geschuif. En er komt dus geen 19e-eeuws partijtje langs waarin wit alles mag doen en zwart lijdzaam toeziet hoe hij wordt weggedrukt.

Het derde en afsluitende deel is inhoudelijk het breedst en vormt in zekere zin het logische sluitstuk van de serie. Waar ruimte-overwicht en het voordeel(!?!??!) van het loperpaar vaak ontstaan uit opening en middenspelopbouw, zijn zwaktes veelal het onbedoelde residu van eerdere beslissingen. Lakdawala behandelt verschillende soorten zwaktes: velden, kleurcomplexen, stukken die niet meedoen of ‘slecht’ zijn en verzwakte (pion)structuur. Terecht stelt hij expliciet dat een zwakte pas een zwakte is als deze aangevallen kan worden, dat wordt nog wel eens vergeten. Ook hier blijft hij nuchter afwegen wanneer een zwakte voldoende aanknopingspunten geeft of juist voldoende gecompenseerd wordt door andere voordelen.

Wie eerder werk van Lakdawala kent, zal niet verrast zijn door de toon: persoonlijk, associatief, soms overdreven beeldend, met regelmatige zijpaden en licht ironische observaties. Dat zal niet iedereen aanspreken, maar binnen deze serie gericht op toegankelijkheid voor een breder publiek, werkt het goed. De uitleg is rijk aan woorden, arm aan kale varianten en voortdurend gericht op het kweken van begrip. Dat maakt de boeken toegankelijk voor een brede groep clubspelers (zeg grofweg 1500–2200 Elo – overigens weet ik nooit welke bovengrens ik moet hanteren maar wat zou het), maar betekent ook dat grootmeesterlijke precisie soms plaatsmaakt voor pedagogische afronding, wat ik persoonlijk alleen maar fijn vindt. Plezier voorop!

Wat je als minpunt zou kunnen aanvoeren is dat de drie boeken thematisch soms meer dan strikt noodzakelijk overlappen, maar m.i. is dat een onvermijdelijk gevolg van het feit dat ruimte, lopers en zwaktes in de praktijk zelden netjes gescheiden voorkomen. En zo’n classificatie moet ook geen doel op zich worden. Daarnaast zul je, als je meerdere boeken van Lakdawala leest, bekende retorische patronen herkennen. Dat is geen ramp, maar het betekent wel dat je het luchtig moet nemen en ook als vermakelijke boeken moet lezen, niet als nors studiemateriaal. Anders ga je je ergeren aan het zoveelste grapje.

Deze serie is bij uitstek geschikt voor de ambitieuze clubspeler die zijn strategisch begrip wil verdiepen en bijvoorbeeld altijd veel plezier beleeft aan de reeks van Herman Grooten: begrijp wat u doet. Spelers die vastlopen tussen ‘ik snap het wel’ maar ‘waarom win ik dan niet’ krijgen hier concrete handvatten, naast een gezonde dosis nuance. Ter lering ende vermaeck, met de nadruk op het laatste.

Verhip, ik heb nog geen diagram gebruikt! Ik sluit af met een parel over ruimtevoordeel:

Timofeev-Khismatulinn, Moscow 2009
Stelling na 40.Tb5!

Er volgde: 40…Pxb5 41.axb5 Ke8 42.Ta1 e6 43.Pe3 d5 44.exd5 Td6 45.c5 Tdd8 46.Kd4 Tac8 47.Txa5 e5+ 48.Kc4 b6 en wat nu gedaan?

49.b4!! en het vervolg laat zich raden. De impotentie van een toren of twee vóór de vrijpion in optima forma.

Winning Chess Strategies – Exploiting (3x)
Auteur: Cyrus Lakdwala
Uitgever: Popular Chess (feitelijk de opvolger van Everyman Chess, bekend van de reeksen ‘Starting Out’, ‘Move by Move’ en een zekere ‘My Great Predecessors’ en net als Quality Chess opgegaan in de New In Chess Group)
Publicatiedatum: 17 september 2025
Bestellen: https://www.newinchess.com/exploiting-bundle (via de site van NewInChess kun je per boek ook sample pages inzien)

In het boek met elf hoofdstukken analyseert Tiviakov 118 partijen. Vaak bestaat een “analyse” uit een opmerking bij een of twee stellingen.

In het hoofdstuk “Moves found with the aid of intuition” legt Tiviakov uit dat hulp van de intuïtie nodig is bij heel moeilijke, irrationele stellingen, in tijdnood, en bij het raden van de reactie van de tegenstander, bijvoorbeeld op een duidelijk inferieure zet van onze kant (“psychologische intuïtie”). Hij laat zien dat zijn eigen intuïtie in de loop der jaren verbeterde, waarbij hij wel erg tevreden vertelt hoe goed hij vroeger was. Een voorbeeld over intuïtie in de opening, het pionoffer 8.c5! uit  de prachtige partij in de viewer vind ik minder overtuigend omdat Van Foreest (“whom I worked with for years, bringing him to the level of 2600 — geen valse bescheidenheid) dit vooraf met de engine had bekeken.

En wat te denken over het volgende diagram uit Vitiugov-Maghsoodloo, online partij met bedenktijd  60 minuten + 5 seconden. Wit moet ‘dus’ zijn positionele intuïtie volgen. Welke natuurlijke zet moet wit spelen, Kf2 of Ke2.

In het hoofdstuk over kandidaat zetten raadt Tiviakov aan dat een speler vóór het berekenen van varianten naar de positie kijkt, alle legale zetten die een beetje zin hebben “intypet” en vijf seconden aan elk van die zetten besteedt. Het meteen berekenen van een ‘natuurlijke’ variant leidt de aandacht weg van andere goede mogelijkheden. We weten het allemaal, maar missen zo vaak de discipline. Bij dit diagram

Bijzonder leerzaam daarentegen is het commentaar op deze stelling:

Het hoodfstuk “Hoeveel tijd moet ik aan een zet besteden” raadt aan om op zet 30 nog 30 minuten bedenktijd over te hebben, omdat partijen vaak tussen zet 30 en 40 worden beslist. Het advies “Zorg ervoor dat je vijf tot tien minuten meer bedenktijd hebt dan je tegenstander” lijkt me moeilijk op te volgen tegen een tegenstander met dezelfde tactiek.  Tiviakov spaart zichzelf niet  – dat siert hem – en laat voorbeelden zien waarin hij in de opening te snel zette om latere tijdnood te voorkomen.  In het hoofdstuk over blunders raadt hij aan om ook in een opening die je goed kent zo’n halve minuut bedenktijd per zet te nemen. Interessant is de observatie dat vergissingen in en meteen na de opening juist plegen voor te komen in de varianten waarin je je het zekerst voelt.

Het hoofdstuk over profylactische zetten is heel wat breder dan ik verwachtte, soms gaat het over tijdig aan de noodrem trekken. De witte loper is hier veel sterker dan die op f6. Wat is zwarts veiligste manier om remise te maken?

Uit het hoofdstuk over het vastleggen van zwaktes – dat kan ook bestaan uit het buitenspel zetten van een stuk – vond ik dit een interessant voorbeeld.

Tiviakov legt in het boek uit hoe hij training geeft en over schaken denkt. Praktische tips over een grote diversiteit van schaaktechnische en psychologische onderwerpen worden afgewisseld met soms ingewikkelde concrete varianten. Er zijn een paar ‘mini-cursussen’ over een paar van Tiviakovs openingen (de rustige Italiaan, 1. e4,c5 2. Pc3,Pc6 3 Lb5, zijn aanpak van de Philidor). Het boek is duidelijk niet voor beginners, een rating vanaf 1900 is mijns inziens gewenst om het te kunnen waarderen. De voorbeelden sluiten niet altijd aan bij het onderwerp van het hoofdstuk – zo staat in het hoofdstuk over kandidaat-zetten een stelling met maar twee legale zetten.  Maar dan bedenk ik maar dat ons spelletje te gecompliceerd om er alles perfect van te kunnen rubriceren.

Bibliografische gegevens

Titel: Rock Solid Chess Volume 3: Searching for the right move.

Auteurs: Sergei Tiviakov en Yulia Gökbulut

Uitgeverij: New in Chess

Pagina’s: 232

Gepubliceerd: 7 mei 2025

Prijs: €27,95

ISBN: 978-90-8348-331-3

Link naar de website van de uitgeverij met voorbeeld-pagina’s: https://www.newinchess.com/rock-solid-chess-volume-3

Vrijdagavond, de avond voor de volgende ronde van de KNSB-competitie. Eindelijk tijd om een paar uurtjes te oefenen. Welke tegenstander zou ik morgen treffen? Moet ik me specifiek op hem of haar voorbereiden? Wat nu als ik tegen een invaller moet spelen? Eigenlijk moet ik nog werken aan mijn eindspel. Rekenen gaat de laatste tijd ook moeizaam, misschien kan ik beter nog een paar tactische opgaven doen. Ach, ik zie het morgen wel. Het is een lange week geweest.

De volgende dag. De tussenstand is 2-4. Mijn team kan nog wel een punt gebruiken. Gelukkig sta ik er redelijk goed voor. Nu nog even de veertigste zet halen. Wacht, wat speelt hij nu? Kan hij nu zomaar met zijn koning mijn stelling binnenwandelen? Zie je wel, ik had toch gisteren dat toren­eindspel nog een keer moeten bekijken. Dit is hopeloos. Laat dat analyseren ook maar voor wat het is, het is wel duidelijk. Ik hoef hier niet meer naar te kijken.

Dit scenario komt me niet onbekend voor en ik ben vermoedelijk niet de enige. Het is vaak al lastig genoeg om tijd te vinden voor het schaken. De beperkte tijd die je hebt, kun je dan ook nog op zoveel verschillende manieren besteden. Wedstrijden spelen, achter het bord of online, analyseren, boeken doornemen, Puzzle Rush, openingen oefenen met Chessable, de lijst lijkt soms eindeloos, net als de hoeveelheid materiaal die op schaak­gebied beschikbaar is. Hoe kun je je tijd daarom het beste besteden? En meer algemeen, hoe verbeter je jezelf? Die vragen probeert Ben Johnson met Perpetual Chess Improvement te beantwoorden.

De naam Ben Johnson doet misschien niet gelijk een belletje rinkelen, maar hij is de man achter de langlopende Perpetual Chess Podcast. In deze podcast heeft hij al meerdere topspelers en trainers mogen verwelkomen om over allerlei schaak­gerelateerde onderwerpen te spreken. Naar aanleiding van een bericht op Reddit, waarin een luisteraar van de podcast aangeeft op latere leeftijd een enorme elo-sprong te hebben gemaakt, is hij de Adult Improver Series gestart. In dit onderdeel van zijn podcastreeks spreekt hij met amateurspelers van elk niveau, die om wat voor reden dan ook een aanzienlijke verbetering van hun spel (en rating) voor elkaar hebben weten te krijgen. Dit zijn zowel 1200-spelers die naar 2000 zijn gegaan, maar ook sterke amateurs die op latere leeftijd nog een titel hebben weten te behalen.

De adviezen, tips en trainingsmethodes die in de podcast voorbijkomen, zijn door Johnson gebundeld in Perpetual Chess Improvement. Het boek bestaat uit vijf delen, onderverdeeld in 27 hoofdstukken. Van het eerste deel, dat zo’n 30 pagina’s beslaat, geeft Johnson aan dat dit het belangrijkste deel van het boek is. Hierin staan de adviezen die zowel door toppers, sterke spelers en trainers worden genoemd. Kortgezegd komen deze adviezen hierop neer: speel serieuze wedstrijden, analyseer je wedstrijden, doe tactische oefeningen en zorg ervoor dat je je in een stimulerende schaak­omgeving begeeft. Dat laatste klinkt wellicht wat cryptisch, maar zou je kunnen interpreteren als speel mee bij een schaak­club. Voor spelers in dunbevolkte regio’s, zoals Johnson die uit de VS komt en waar afstanden groot kunnen zijn, is dit niet vanzelfsprekend.

Het tweede deel van het boek behandelt andere onderwerpen waaraan je kunt werken. Denk aan openingen, eindspelen, of het naspelen van partijen van grootmeesters. In zijn interviews is het Johnson opgevallen dat er over deze onderwerpen geen overeenstemming is tussen de verschillende sprekers. Waar sommigen aangeven dat openings­studie zeker voor beginners ronduit overbodig is, zijn anderen juist overtuigd van de meerwaarde van met name het leren van de plannen onderliggend aan de verschillende openingen, met als resultaat een verbeterd begrip van het gehele spel. Idem voor eindspeltraining, waar betere eindspelkennis mogelijk een positief effect heeft op het totaalniveau van een speler.

Naast schaaktechnische aspecten komen ook psychologisch gerelateerde aspecten aan bod, vooral in deel drie. Hierin worden zaken behandeld zoals hoe om te gaan met het doorbreken van plafonds waar je niet doorheen komt en het ontwikkelen van een goede routine voor het spelen van meerdaagse toernooien. Een andere interessante kwestie is of je je spel moet aanpassen op je tegenstander, zeker wanneer je tegen een jeugdspeler speelt. In het vierde deel passeren de verschillende schaak­tools de revue. Denk hierbij aan Chessbase, Chessable, Lichess Studies, maar ook de rol van boeken tegenwoordig. In het vijfde en afsluitende deel gaat Johnson in op de vraag hoe je je tijd het beste kunt verdelen.

Perpetual Chess Improvement kun je zonder bord en stukken lezen. Het boek bevat wel de nodige schaak­fragmenten, maar deze zijn vooral bedoeld ter illustratie van het concept dat besproken wordt. Het advies over het maken van tactische opgaven wordt bijvoorbeeld door Johnson uitgesplitst in patroon­herkenning en het doorrekenen van stellingen. Het eerste gaat over het herkennen van bepaalde configuraties van stukken, waaronder bekende matbeelden, terwijl je je bij het tweede afvraagt wat je tegenstander zou spelen als jij een bepaalde zet speelt. De twee aspecten kennen een sterke natuurlijke overlap, waarbij patroon­herkenning je vaak in de juiste richting stuurt bij het doorrekenen van een stelling. Dat het belangrijk is om beide aspecten te oefenen, komt naar voren in een bekende combinatie van Shirov tegen Topalov.

Topalov, Veselin – Shirov, Alexei

In deze stelling offert Shirov met 47… Lh3!! zijn loper. Het idee achter deze zet is dat zwart hiermee het veld f5 beschikbaar maakt voor zijn koning en tegelijkertijd een belangrijk tempo wint als wit de loper neemt, zoals Topalov deed. 48. gxh3 Kf5 49. Kf2 Ke4 50. Lxf6 d4 51. Le7 Kd3 52. Lc5 Kc4 53. Le7 Kb3 en hier gaf Topalov op, aangezien hij er niet in slaagt beide vrijpionnen tegen te houden. Zie bijvoorbeeld 54. Ke2 Kc2 55. Lb4 d3+ 56. Ke1 a3 57. Lxa3 d2+ en de pion loopt door.

Shirov, Alexei – Andersson, Ulf

Shirov geeft aan dit idee/patroon te herkennen uit een partij die hij jaren daarvoor speelde tegen Ulf Andersson, waar hij aan de verliezende kant zat! Met 44… Lxh4!! wordt de witte koning opzij getrokken en krijgt de zwarte koning toegang tot f5, waarna zwart de witte pionnen ophaalt en geforceerd wint. De partij eindigt als volgt:

45. Kxh4 Kf5 46. Kg3 Ke4 47. Kf2 Kd3 48. Ke1 Kxc4 49. Kd2 Kb4 50. Kc2 e4 51. Lg4 a4 52. Lf5 e3 53. Le6 c4 en Shirov gaf op.

Patroonherkenning zorgde ervoor dat Shirov op het idee kwam om zijn loper te offeren en met de koning door te lopen, maar vervolgens moest hij zijn legendarische reken­vermogen inzetten om het idee te laten werken. Op deze wijze illustreert Johnson de verschillende onderwerpen die in het boek aan de orde komen. Voor de volledigheid zijn de partijen waaruit de fragmenten zijn opgenomen toegevoegd in het laatste hoofdstuk van het boek.

Alles bij elkaar genomen is Perpetual Chess Improvement een praktische en onderhoudende compilatie van tips en adviezen waar voor iedereen wat uit te halen valt, of je net de basis van het schaken onder de knie hebt, of al langere tijd probeert de volgende stap te zetten. Daarbij geeft Johnson ook praktische tips over bijvoorbeeld hoe je je partijen kunt analyseren, of over hoe je eindspelen kunt oefenen. Wat voor mij nog ontbreekt, is hoe je het beste openingen kunt bestuderen. Aan deze vraag besteedt Johnson geen aandacht, behalve dan dat het onverstandig is om alleen zetten­reeksen proberen te onthouden en vooral de onderliggende plannen te bestuderen. Hoe je dat op een efficiënte manier doet, is aan de lezer zelf om uit te zoeken.

Conclusie

Verbetering op latere leeftijd is voor velen niet weggelegd. De beperkte tijd naast werk en gezins­leven maakt het een aanzienlijke uitdaging. Met dit boek biedt auteur Ben Johnson praktische tips en adviezen aan van lotgenoten om aan te tonen dat het zeker niet onmogelijk is. Een breed scala aan thema’s passeert de revue, waarbij Johnson controversiële onderwerpen niet uit de weg gaat. Voor wie op zoek is naar de beste manieren om zijn of haar spel te verbeteren, of om te leren van de ervaringen van topspelers, trainers en clubspelers, is dit boek een uitermate handige compilatie van de beste adviezen en methodes.

Perpetual Chess Improvement

• Auteur: Ben Johnson
• Publicatiedatum: 26 oktober 2023
• Aantal pagina’s: 240
• Uitgever: New In Chess
• ISBN: 9789083336541
• Sample pages
• Paperback: Tijdelijk uitverkocht
• eBook: € 17,43
• Bestellen