Tot ongeveer 1800 werd in Nederland vooral geschaakt door de adel en door legerofficieren. Mede daardoor was Den Haag het schaakcentrum van Nederland. Op 15 mei 1803 werd het Haagsche Schaakgenootschap opgericht, de eerste schaakvereniging van Nederland. Niet veel later werden er ook clubjes opgericht in Alkmaar, Goes en Vlissingen, maar het is niet duidelijk of daar sprake was van echte verenigingen.

Op 19 september 1822 werd het Amsterdamse Schaakgenootschap (ASG) opgericht. Dat speelde correspondentiepartijen tegen onder andere Vermaak door Oefening, de eerste schaakclub in Rotterdam, en Palamedes uit Den Haag. Een verschil van mening over de vraag of het sociëteitskarakter of het schaken centraal moest staan, leidde tot een afsplitsing van ASG. De ‘schakers’ gingen verder onder de naam Philidor, een club die niet lang standhield.

In Den Haag ging Palamedes ten onder. Een nieuwe poging (schaakvereniging Stein) mislukte al snel, maar op 29 december 1852 werd het nu nog steeds bestaande Discendo Discimus (DD) opgericht, wat betekent ‘Door te leren, leren wij’.

Bij het ASG waren er leden die wilden fuseren met de andere Amsterdamse vereniging, La Bourdonnais. Die fusie ketste af, waarna enkele ASG’ers het Nieuw Amsterdamsch Schaakgenootschap oprichtten. Dat bleek niet levensvatbaar en fuseerde alsnog met La Bourdonnais tot het Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap (VAS), op 21 december 1878. Het VAS (dat nog steeds bestaat) nam later 1822 als oprichtingsjaar aan, het jaar dat het ASG werd opgericht. Ton Sibbing, die deze hele geschiedenis beschreef in het boek Amsterdam Schaakstad (1994), noemde dit ‘een zeldzaam staaltje geschiedvervalsing’. ASG bestond in 1878 namelijk nog en was dus niet opgegaan in VAS, dat 1878 als oprichtingsjaar heeft.

Dit oude verhaal kwam weer naar boven toen de Goudse schaakclub Messemaker in 1997 zijn 150-jarig jubileum vierde, zijn naam wijzigde in Messemaker 1847 en claimde de oudste schaakvereniging van Nederland te zijn. Philidor Leeuwarden wees er toen hier en daar op dat zijn officiële naam luidde: Koninklijke Schaakclub Philidor 1847 Leeuwarden. In 1999 promoveerde Hans Scholten op het proefschrift ‘Het loopt ongenadiglijk mat’, over het schaakleven in Nederland in de negentiende eeuw. Hij onderzocht de historie van beide verenigingen uit 1847 (en vele andere) en concludeerde dat er een lange geschiedenis was van uiteenvallen, opnieuw beginnen en fuseren, zodat de huidige verenigingen niet meer die van 1847 mogen heten. Om dezelfde reden vond hij dat Strijdt met Beleid (SMB, Nijmegen) niet echt van 1848 was, ook al schreef de geschiedenisstudent Jan van de Mortel in 2002 als stageopdracht een boek over de geschiedenis van SMB tussen 1848 en 1998. In Leeuwarden bracht men als belangrijk tegenargument in dat de vereniging in 1947 het predikaat koninklijk had gekregen (wat pas bij een honderdjarig bestaan kan worden verleend) en dat de koningin een hogere autoriteit is dan dr. Scholten.

Scholten concludeerde dat de oudste nog bestaande schaakverenigingen zijn:

1. Discendo Discimus (Den Haag), 29 december 1852

2. Doesborghsch Schaakgenootschap, 21 mei 1873

3. Schaakclub Utrecht, 5 oktober 1886

4. Hilversumsch Schaakgenootschap, 28 september 1887

Websites van deze verenigingen:

1. Discendo Discimus

2. Doesborghsch Schaakgenootschap

3. Schaakclub Utrecht

4. Hilversumsch Schaakgenootschap

Daarnaast mag men in diverse plaatsen zeggen dat er al van voor 1852 bijna onafgebroken in clubverband werd geschaakt.

Het is een andere benadering. We zijn allemaal geïnteresseerd zijn in mooie partijen uit één stuk. Maar niemand gaat een partij naspelen waar het evenwicht 100 zetten nauwelijks wordt verbroken en die na een lang viertoreneindspel in remise eindigt. Voor een interessante partij moet er een 1-0 of 0-1 uitslag zijn, of tenminste momenten in de partij waar één van de spelers verloren staat en desondanks remise maakt of zelfs wint. En het meest interessant en leerzaam zijn de partijen vol bluf en agressie of juist te timide gespeeld, de fouten en de afstraffingen daarvan.

Ik ben dus op zoek gegaan naar programma’s die een bestand van meerdere partijen zelfstandig kunnen doorploegen en daarover rapporteren. Liefst in een totaaloverzicht. Er zijn meerdere programma’s die losse taktische opgaves maken van een pgn-bestand, zoals Vitogits chess tactics generator en chessblundertrainer.com. Dit laatste programma kan ook selecteren op witte of zwarte blunders. Maar ik wilde een totaal-overzicht van een hele groep partijen.

Het begon met een samenraapsel van programmatuur: Met het commandline-programma pgn-extract kan je een groot pgn-bestand omzetten in alle losse stellingen in epd-formaat (uitgebreide FEN). Dan het commandline-programma Game Analyzer van Ferdinand Mosca, later verbeterd in Chess Artist. Dit programma geeft bij elke zet de waardering van de stelling volgens een engine. Je kunt instellen hoe lang het engine mag rekenen en vanaf welke zet. De stelling na 1. e4 e5 hoeft niet uitgerekend te worden. Probleem 1 van dit programma is dat het niet de epd/fen stelling per zet geeft en probleem 2 is dat ieder oordeel gesplitst is over twee regels. Door de output van pgn-extract en Chess Artist te combineren in een Excel-bestand, met wat formules kon ik toch vrij vlot overzichten maken waar de ergste blunders in het pgn-bestand zaten. Ik was hier erg tevreden met mezelf: binnen een uur kan ik met 18 ply diep analyse precies vertellen waar in een verzameling van 20 partijen de fouten zitten. Mijn laptop is een Ultra 7 met 32 GB intern geheugen en 16 processoren.

Mijn verbazing was groot toen collega-medewerker aan Schaaksite, Lennart Ootes, binnen de kortste keren een programmaatje had gemaakt dat al mijn geknutsel verre overtrof, zowel in snelheid / zoekdiepte als in de overzichtelijkheid. Er wordt nog aan gesleuteld, ik ben slechts de tester. Hierbij met toestemming van Lennart enkele screenshots vanuit de rubriek van vorige week.

Lennart is niet van plan dit programma publiek beschikbaar te maken en ik ben hem dankbaar dat hij het voor mij heeft gemaakt. Wat ik langzaam en grotendeels handmatig met pgn-extract, ches-artist en Excel knutselde staat nu zo op mijn scherm. Alleen nog een kleine selectie maken voor de rubriek. Een weggegeven Toren is té makkelijk bijvoorbeeld, hoewel het hoog scoort in dit programma.

Daarnaast wordt een .csv bestand geproduceerd, inleesbaar in Excel met alle fen/epd stellingen en relevante informatie zoals witspeler, zwartspeler, waardering stelling bij gespeelde zet/ betere zet etc.

Wat kunnen we nu met deze benadering?

1. Gekscherend noemde ik dit tegenover Herman Grooten een hulpmiddel voor luie en domme schaakjournalisten. Ik bedoelde uiteraard alleen mijzelf. Binnen de kortste keren een aardig idee van waar de spannende momenten zitten en langs welke afgronden de spelers zijn gewankeld.  Snel klaar. Gelukkig dat onze gewaardeerde medewerkers een beter arbeidsethos hebben en goede educatieve verslagen schrijven met meer uitleg en meer achtergrondinformatie dan alleen de Stockfish-variant.

2. Specifieke analyse openingen. Maak een bestand (vanuit Chessbase) van partijen met de Hatseflats-variant van zwart, waar de witspeler 200 elo meer heeft dan de zwartspeler, en de partij binnen 32 zetten wint. Haal die door het programma en je ziet precies (zwarte blunders) waar je als zwakke speler de teil in kunt gaan in die variant. Doe daarna hetzelfde met de zwartspeler 200 elo beter et cetera. Daar zie je aan hoe het echt moet. Constateer hoeveel zwarte blunders er dan nog in staan. In de Chessbase selectie kun je op nog wat meer dingen in de Hatseflats filteren, zoals alleen recente partijen of partijen waar de witte Torens tijdens de partij een of meer zetten lang op a1 en b1 staan, een bekende wending in de Hatseflats.

3. Specitieke analyse eindspelen. Dat is iets lastiger, maar uit een bestand van veel epd-stellingen, gemaakt met pgn-extract, kun je die partijen halen die stellingen bevatten met bijvoorbeeld één wit paard tegen één zwarte loper en verder alleen pionnen en twee Koningen op het bord. Een kwestie van epd stellingen in Excel filteren op “er mag één keer “n” in voorkomen en één keer “B” en verder uitsluitend p, P, k en K. Stop die partijen in de automatische analyse en je kunt daarmee je eigen eindspelboek maken, met voorbeelden van het eindspel Loper tegen Paard met allerlei voorbeelden waar het mis ging.

4. Constateren bij welk tempo de meeste fouten worden gemaakt. Het zal u niet verbazen dat (ook) de wereldtop meer fouten maakt in rapid chess dan in normaal schaak, en nóg meer in blitz. I heb met name in die blitz-partijen zoveel blunders gezien dat ik die al niet meer interessant vind. Hele stukken worden weggegeven, mats overzien etcetera. Naar het gemengd kampioenschap snelschaken- hoedjewip ga ik ook niet kijken. Geef mij maar een klassiek toernooi of tweekamp met normale bedenktijd. Bij Go en Shogi worden nog steeds partijen gespeeld met 9 uur bedenktijd per speler, en 1 minuut byo-yomi (als je bedenktijd op is: iedere zet doen binnen een minuut, niet opspaarbaar). Van fouten bij partijen met lange bedenktijd valt meer te leren dan van het gooi- en smijtwerk van snelschaak.

5. Een beter beeld van historische partijen. Als ik AVRO 1938 of Zürich 1953 analyseer zie ik aan de top nog weinig fouten, maar daaronder doen zich de ernstige missers voor.

6. Met het programma van Lennart kan ik ook Chess960 partijen analyseren. Daar worden, wegens onwennigheid van de spelers, ook veel fouten in gemaakt, maar je leert wel nieuwe, onverwachte patronen, met name in samenhang met de rokade zijn er hele nieuwe wendingen te zien.

—

Een bijzondere set programma’s wilde ik nog noemen. Ed Schroeder, de sterprogrammeur die eind vorige eeuw vele mooie producten heeft afgeleverd met zijn Mephisto en Rebel, is nog steeds bezig. Hij kiest ervoor om dit grotendeels nog in grafische schermen met uiterlijk anno 1985 en zonder muisbesturing, alleen cursor en sneltoetsen. Ik wil u hier niet teveel afschrikken, maar een schermvoorbeeld:

Voor wie daar in onze tijd nog mee om kan gaan: Al zijn programmatuur staat opgesomd op https://rebel7775.wixsite.com/rebel

De Protools gebruik ik, en ook losstaand, uit het menu “More”, zijn programma Best-of-Chess. Dit selecteert spectaculaire partijen uit een groot pgn-bestand. Een waarschuwing vooraf: ik heb het een paar keer meegemaakt dat het programma naar de “eigen” pgn terugschrijft en die dus muteert, niet altijd met gewenst resultaat. Ik doe het dus alleen met een kopie van een pgn-bestand, zodat ik het oorspronkelijke bestand intact laat. Het programma is razendsnel en uit een groot toernooi-bestand vist het de meest spectaculaire partijen.

Neem even tijd voor het doorgronden van deze programma’s. Ze zijn de moeite waard. Raadpleeg zonodig een MS-Dos dinosaurus uit uw omgeving, die vroeger nog code kraste op de wanden van zijn grot

Jos Timmer had altijd een zwart paard op zak. Want stel je voor dat hij onverwachts een schaakpartijtje zou spelen en er zou… Nee wacht, laat ik eerst vertellen wie Jos Timmer was.

De lezers van de Canon hebben het al kunnen lezen. In het venster over Hans Böhm wordt Timmer genoemd als KRO-programmamaker, die van 1978 tot 1992 samen met Böhm het radioprogramma Man en Paard maakte. Veertien jaar lang, een halfuur per week schaakactualiteiten, een partij van Jan Timman tegen de luisteraars (iedere week een zet) en een probleemopgave. En vaak een telefoontje naar Timman, die ergens zat te schaken in Joegoslavië, op de Canarische Eilanden of in Buenos Aires.

“Dag Jan.”

“Dag Hans.”

En Nederland werd weer bijgepraat met onze grote schaakheld. Ook andere bekende Nederlandse schakers zaten regelmatig in de uitzending. En Jos Timmer had altijd een zwart paard op zak.

Ook in het venster over de KRO-matches wordt Jos Timmer genoemd. Zijn samenwerking met Böhm leidde ertoe dat in de studio in Hilversum Jan Timman van 1982 tot en met 1991 ieder jaar een match tegen een wereldtopper speelde. Timmer haalde de KRO-bazen hiertoe over. Duizenden toeschouwers kwamen elke dag af op één partij. De match Timman-Kasparov in 1985 trok 15.000 bezoekers in zes dagen. Natuurlijk had Timmer ook daar altijd een zwart paard op zak.

Jos Timmer was zelf een gepassioneerd schaker, bij de Hilversumse schaakclub De Pion. Sterk was hij niet, in tegendeel. Maar dat hoeft ook niet. Een Elo-rating hadden zwakke schakers in die tijd nog niet, anders zou die misschien 1500 geweest zijn. Het leuke van zwakke schakers is dat ze altijd sterker kunnen worden. Timmer droomde er misschien van op de clubavond een keer remise te spelen tegen meneer Diepstraten of het bij een simultaanseance heel lang vol te houden tegen Coen Zuidema. Bij zo’n seance zou hij nog wel eens baat kunnen hebben bij zijn zwarte paard op zak.

Natuurlijk was Timmer dolgelukkig toen hij via Man en Paard en de KRO-matches een rol ging spelen op het hoogste schaakniveau in Nederland. Ook heel gelukkig was hij met zijn zoon Robert. Die speelde ook voor De Pion, maar stapte over naar BSG (Bussum) en ging in de hoofdklasse spelen. Tussen de honderd sterkste schakers van Nederland! Ook schreef Robert twee leuke boekjes, één over de zet Pxf7 en één over de korte rokade. Daarin kwamen natuurlijk ook veel zwarte paarden voor, waarvan Jos Timmer er altijd eentje op zak had.

Jos Timmer was geen theoreticus, maar hij had wel boekjes. Van Euwe uiteraard, want de generatie Timmer leerde schaken van Euwe. Hij kende niet alle openingen van Euwe, maar spelers van het kaliber Jos Timmer weten meestal alles van één opening. De één weet alles van het Morra Gambiet, de ander van het Lettisch Gambiet en Timmer wist alles van het Albin’s Tegengambiet. De anderhalve pagina die Euwe daarover had geschreven in deel 3 van zijn twaalfdelige serie openingsboekjes kende Timmer helemaal uit zijn hoofd. De mooiste variant was de volgende.

1.d4 d5 2.c4 e5 3.dxe5 d4 4.e3

De gebruikelijke voortzetting is 4.Pf3

4…Lb4+ 5.Ld2 dxe3 6.Lxb4?

Na 6.fxe3 kan zwart volgens Euwe slechts op een klein positievoordeel hopen.

6…exf2+ 7.Ke2

Wit zal nu denken dat het allemaal wel meevalt. Na 7…fxg1D 8.Dxd8+ Kxd8 9.Txg1 moet de strijd nog beginnen. Er volgt echter een daverende verrassing.

7…fxg1 PAARD, SCHAAK

Nu wordt Txg1 natuurlijk met Lg4+ beantwoord. Na 8.Ke1 Dh4+ heeft zwart zijn paard niet direct uit de hoek terug, maar wint hij in alle varianten.

Vanaf het moment dat Timmer de zet 7…fxg1 PAARD zag, had hij nog maar één wens, en ook één angst. Zijn vurige wens was uiteraard dat hij de zet een keer op het bord mocht uitvoeren. Maar zijn angst was groter. De angst dat hij onverwachts een schaakpartij zou spelen, het Albin’s Tegengambiet op het bord zou krijgen, en er in de omgeving geen derde zwart paard voorhanden zou zijn. Vanaf dat moment droeg Jos Timmer voor de rest van zijn leven naast een portemonnee, een sleutelbos en een zakdoek altijd een zwart paard op zak.

Zelf lokte ik 7 jaar geleden op 14 februari in de bekerwedstrijd Paul Keres-HWP Haarlem Bart Gijswijt triomfantelijk in een Benoni in de voorhand (wacht eens even, in de voorhand x2 want 2…e6 gevolgd door 14…e5 is nóg een tempo t.o.v. de normale Benoni, wijlen Vugar zou ervan smullen), om er vervolgens achter te komen dat hij zeer in zijn nopjes was met het centrumoverwicht dat hij cadeau kreeg en mij met een magistrale paardensprong de das omdeed:

19.Pe4 Pxe4 20.Lxe4 Pa7!

Niet veel later stond het paard hysterisch te hinniken op c3, echt waar, het was niet te harden, mijn fiere volbloed op h4 werd volledig overstemd. Verwoed probeerde ik het zwarte beest af te maken, maar triomfantelijk blootte het een laatste keer zijn tanden voor ik opgaf: het was als enige stuk op het bord gebleven.

In het topschaak zie je een dergelijke oneerbied voor het voordeel van een licht dubieuze maar toch niet onspeelbare zwarte opening in de voorhand terug in het gaandeweg populair geworden: 1.Pf3 d5 2.e3
Pardon?
Ja, want op 2.c4 volgt dus …d4 en het apparaat rekent doodleuk uit waarom een Blumenfeld in de voorhand, of een Wolga, of een Benoni of iets van die strekking weinig uithaalt. Het meest frappante voorbeeld hiervan vind ik 3.b4 c5 (och, die goede oude tijd waarin de Morozevich-zet …g5 nog voor een verrassing kon zorgen!) 4.e3 Pf6 5.exd4 (5.a3 Lg4 en blunder op zet 28 was Gukesh-Ding, WK2024, 1-0) cxd4 6.Lb2 e5 7.Pxe5 Lxb4 8.Da4+ Pfd7! 9.Pxd7? De7+! 10.Pe5+ Pc6 en de ene penning is de andere niet: de bedrieger bedrogen.

Wat dan gedaan met de theoretische diepgang waarvan PCO nog maar een tipje van de sluier, of topje van de ijsberg, lichtte: hoe komen wij als amateurschakers nog uit de startblokken zonder eerst een half uur een potje Memory van computerzetjes te moeten doen? In zijn voorwoord quote Lakdwala zijn vriend GM Max Illingworth: “Club Player – Stick to a relatively narrow repertoire, so that you can build up experience and get a good understanding of the middlegame positions through reviewing your games afterwards.” In tegenstelling tot een wijdverbreid repertoire van veel verschillende openingssystemen met ieder hun eigen nuance, want zie dat allemaal maar eens te bevatten! “One purpose of this book is to assist the reader in going past the range of theory to cultivate a deep understanding of the ensuing middlegame plans and typical tactical themes of all King’s Indian structures.” Hear, hear! (Gelukkig gaat Lakdwala zelf ook niet mee in de belachelijke kinderachtige ondertitel die alleen een uitgever kan bedenken “A Learn-Less, Win-More Repertoire for White”) en wijst erop dat de KIA niet vanzelf wint en ook “It’s too mild an opening to demand what some consider White’s birthright “+=” edge.” Dit is overigens niet de eerste keer dat ik mijn ergernis over zulke oppervlakkige sensatie-als-marketingstrategie uitgeverondertitels ventileer, en dat op een schaakboek nota bene!)

In het boek worden de partijen gestructureerd volgens de opzet die zwart inneemt tegen wits Pf3-g3-Lg2-0-0, waaronder: The Reversed King’s Indian, The Reversed Pirc en de KIA vs. Reversed London System, vs. French Defence, vs. Reversed English Formations.

Ik licht even twee partijen uit het recent gespeelde FIDE World Rapid & Blitz Team Chess 2026 uit om wat gevoel te krijgen bij dit boek.

Over de KIA vs. French Defence geeft Lakdwala in zijn voorwoord aan “The forecast is war.” De klassieker hierbij is Fischer-Myagmarsuren (Sousse Interzonal, 1967) en wie nu niet automatisch het h-lijn mat voor zich ziet, heeft bij deze vermakelijk huiswerk. Sowieso: als je bij de combinatie Fischer en h-lijn niet moet glimlachen, kun je beter gaan dammen.

In dit artikel uit 2019 belicht Dimitri een modelpartij van Jorden tegen de KIA:

Nederlanders eindigen op 6.5 uit 11 bij EK Skopje – Schaaksite. Hoe anders verging het hem de eerste ronde van het Rapid tegen IM Yanbin Wang: een zeer onkarakteristieke partij (zie de PGN-viewer). Vanaf zet 10 (…b6?) gaat het eigenlijk al mis. Het boek bevat een aantal van dit soort aanvalspartijen waarbij zwart lang niet altijd vrijuit gaat, maar zo is het boek ook niet bedoeld: niet de beste verdediging uitgerekend door het apparaat en hoe gaan we dit dan weer met wit proberen te ontkrachten, maar door middel van klassiekers en voorbeeldpartijen tonen hoe die koningsaanval van de grond komt.

Dan de opzet met b3. In het boek van Lakdwala komen we deze opzet veelal tegen tegen de triangel (driehoekspionformatie) c6-d5-e6 ‘KIA vs Reversed London System’. Carlsen laat zien dat het ook anders kan in een Reversed Reversed King’s Indian: https://www.youtube.com/watch?v=eqtFFTvJ1PY

Een laatst frappant voorbeeld. Gelfand benoemt in zijn Positional Decision Making in Chess drie historische voorbeelden van ingemetselde lopers en je proeft direct dat hij wat genoegdoening zoekt voor zijn verloren WK-match.

Het archetype Winter-Capablanca, Hastings 1919:

Het vierpaardenspel dat uitmondt in een vierloperspel Short-Kramnik, Londen 2011:

Sasikiran-Anand, Hyderabad 2002:

De eerste twee zijn natuurlijk spiegels van elkaar en hebben de logica in zich: zwart stuurt aan op een dubbelpion op f/c3 en barricadeert het opspelen van die pion. De pion erachter sluit de kooi en doet de loper de das om. Maar vooral die laatste vond ik indrukwekkend, omdat die er toch heel erg ‘self-inflicted’ uitziet: Anand die vrijwillig g7-g6 gespeeld heeft (op zet 40, voer voor amateurpsychologen). Hoe is dat nu toch mogelijk? Het blijkt partij 28 in Lakdwala’s boek, zie wederom de viewer.

Kortom

Eén van de eerste schaakboeken die ik kocht, was Joe Gallagher’s Play the King’s Indian (2004), een plezierig boek met mooie roze kaft waarin steevast de koning mat werd gezet na een vrolijk loperoffer op h3 (ik kan me niet herinneren dat Gelfand-Kantsler, Israel 2001 er in voorkwam, waarin Kantsler zeer inventief dit stereotype offer uitvoert op een leeg veld!). Ik heb het helaas niet meer, maar met partijen als Piket-Kasparov, Tilburg 1989 (eindzet Ph1!) was het vooral een joviaal boek, bedoeld om zin te krijgen iedere partij een KI op het bord te kwakken. Op dezelfde leest is dit boek geschoeid en de gelijkenis vind ik dan ook treffend.

Wat Lakdwala ook hier weer doet (net als in zijn drieluik dat ik de vorige keer reviewde) is partijen van hele groten (vol trots vertelt hij hoeveel partijen van Fischer hij heeft opgenomen) afwisselt met zijn eigen trainingspartijtjes met studenten. Ik vond ze in dit boek iets minder toevoegen omdat ze her en der wel wat diepgang misten en het boek als geheel daardoor ook niet zoveel klassiekers bevat als Lakdwala’s meesterwerk Chess for Hawks. Maar voor de clubschaker die denkt ‘bekijk het maar!’ en vrolijk tekeer wil gaan, kan ik dit boek zeker aanraden.

Play the King’s Indian Attack!
Auteur: Cyrus Lakdwala
Uitgever: ELK and RUBY
Publicatiedatum: 3 maart 2026
Bestellen: https://www.newinchess.com/play-the-king-s-indian-attack (via de site van NewInChess kun je ook sample pages inzien)

StickChess is gratis indelingssoftware en makkelijk te gebruiken. In de webinar laten we zien hoe je een toernooi aanmaakt, deelnemers kunt beheren, indelingen publiceren en meer. Bovendien kijken we hoe teamleiders online zelf de indelingen kunnen zien, opstellingen door kunnen geven, uitslag in kunnen vullen en resultaten live kunnen volgen.

We weten hoeveel er komt kijken bij de organisatie van zulke toernooien, dus waarom zou je het jezelf niet wat makkelijker maken?

Je kunt je via onderstaande link aanmelden. Na het halfuur is er ruimte voor vragen en de webinar kan ook later teruggekeken worden. Voorkennis is niet nodig.

Meld je hier aan voor de webinar

Vandaag een historische aflevering. Zes partijfragmenten uit september 1926. Doet u het beter dan Aljechin en Botwinnik?

Volgende week een uitleg hoe ik met software dit soort fouten snel uit een hele berg partijen haal zonder ze allemaal zelf zet voor zet te analyseren.

Zes stellingen van de wereldtop, bedenk bij elke stelling de gespeelde en de betere zet, die in “wit op wit” zijn weergegeven. Selecteer die gebieden om ze leesbaar te maken. Volledige partijen met Stockfish-commentaar in de viewer onder de diagrammen.

Geef uzelf 1 punt voor het vinden van de gespeelde (mindere) zet en 2 punten voor de betere zet.  Maximale score: 18 punten. Vermeld trots uw hoge score in de commentaren hieronder.

Proassi/Piacenti, R/A-Alekhine, Alexander Alekhine consultation sim Buenos Aires 1926.09.07 1-0 Zetnr. 25 Gespeeld: Rg6 Beter: g6	Botvinnik, Mikhail-Rabinovich, Ilya Leontievich North-West Region Semifinal B Leningrad 1926.09.03 0-1 Zetnr. 21 Gespeeld: Qf5 Beter: Qh4
Proassi/Piacenti, R/A-Alekhine, Alexander Alekhine consultation sim Buenos Aires 1926.09.07 1-0 Zetnr. 34 Gespeeld: Qc8 Beter: f3	Botvinnik, Mikhail-Rabinovich, Ilya Leontievich North-West Region Final Leningrad 1926.09.17 1/2-1/2 Zetnr. 25 Gespeeld: Rxe7+ Beter: Rxg7
Proassi/Piacenti, R/A-Alekhine, Alexander Alekhine consultation sim Buenos Aires 1926.09.07 1-0 Zetnr. 36 Gespeeld: f3 Beter: Qg6+	Alekhine, Alexander-Colman Lerner, L. Alekhine sim clock +8-0=0 Buenos Aires 1926.09.11 1-0 Zetnr. 23 Gespeeld: Qd5 Beter: f3

Partijen in de viewer:

In het toernooi van Parijs 1900 verslaat hij zowel wereldkampioen Lasker als de topspeler Pillsbury. Zijn grootste triomf boekt hij in 1904 als hij het sterke toernooi van Cambridge Springs wint. Met 11 winstpartijen en 4 remises blijft hij Lasker en Janowski maar liefst 2 punten voor. Hierachter komen nog onder andere Schlechter, Pillsbury, Teichmann en Mieses.

Lees verder in de pdf: Schaken in de 19e eeuw (6)

Foto: Harry Gielen

In de schijnwerpers: Jaap van den Herik

Lang voordat kunstmatige intelligentie het nieuws beheerste, zag Jaap van den Herik de toekomst al haarscherp voor zich. Als talentvol schaker boekte hij op jonge leeftijd de nodige successen, maar velen kennen hem vooral als de bevlogen commentator die samen met Lex Jongsma van elke schaakanalyse een voorstelling maakte. Entertainment én inhoud, dat was hun handelsmerk.

Toch lag zijn echte passie bij de opkomst van de schaakcomputer. Waar de buitenwereld lachte om het idee dat een machine ooit de mens zou verslaan, bleef pionier Jaap standvastig: de computer zou uiteindelijk de bovenliggende partij worden. Het kostte iets meer tijd dan hij zelf dacht, maar zijn vooruitziende blik bleek meedogenloos juist.

Kun je me wat meer vertellen over je schaakachtergrond? Hoe het begon en in grote lijnen hoe je schaakcarrière is verlopen?

Ik begon bijna zoals Euwe het zich voorstelde, want ik had een oom Jan en die leerde mij schaken. Het spel greep me aan en ik vond het leuk om spelen. Ik zat toen op het Marnix Gymnasium in de eerste klas en in mijn klas waren er anderen die ook schaakten. We vormden een team. Onze wiskundeleraar was een bekende schaker: W. Chr. Goris. Het is één van die mensen waar de schaakwereld er heel veel van heeft. Hij had een eigen dunk. Hij was penningmeester van de Rotterdamse Schaakbond (RSB) en scheidde zich daarvan af en richtte op 10 september 1955  de Nieuwe Rotterdamse Schaakbond (NRSB) op. Hij vond dat de mensen die bij de RSB speelden en in het bestuur zaten altijd zichzelf opstelden in allerlei vertegenwoordigende teams. Daar hield hij niet van. Met die mentaliteit ben ik dus opgevoed. Dus als je een functie hebt, dan moet je niet jezelf gaan opstellen. Het is voor mij een belangrijke levensles. Je moet uitkijken, welke positie je ook hebt, dat je er rekening mee houdt dat anderen naar je kijken en dat anderen je dan beoordelen op wat je doet.

Terug naar de Marnix-generatie. Ik noemde zojuist Goris. Maar de man die me veel meer in het leven hielp starten was Teun ten Kate. Hij was een hartstochtelijke schaker en een bekende hoofdklasser uit Rotterdam. Ten Kate was de eerste Nederlandse kampioen Correspondentieschaak. Goris en Ten Kate waren voor de leerlingen een mooie bron van inspiratie.

Door veel te spelen, onder andere bij het Marnix Gymnasium en bij de schaakvereniging Kralingen, werd ik steeds beter. Ik werd onder andere jeugdkampioen van Rotterdam. Vervolgens ging ik naar het Nederlandse kampioenschap en vandaar ging het verder. Tijdens mijn studie werd ik studentenkampioen van Nederland. Vervolgens speelde ik ook in de wereldkampioenschappen voor studenten.

Ondertussen was er in 1966 iemand in het schaakteam van de SV Rotterdam gekomen. Hij werd een vriendje van me. We speelden ook tegen elkaar. Het ging door me heen:

“Nou, als ik wereldkampioen wil worden, dan wordt hij het eerder dan ik!”

Je merkte het aan de manier waarop we over het spel spraken. Hij begreep het beter dan ik en zag dingen sneller. Om een lang verhaal kort te maken, het was Jan Timman. We zijn tot het einde toe bevriend gebleven.

Destijds kwam ik ook bij Timman thuis en kende pa en ma Timman ook heel goed. We vormden een hecht team. Dat was een leuke periode. Ook na het overlijden van de vader van Jan Timman  heb ik met zijn moeder nog veel opgetrokken en vanzelfsprekend ook met Jan en Ton. Sterker nog, Ton is een keer mijn tegenstander geweest bij het studentenkampioenschap van Nederland. Ik moest hem in de laatste ronde verslaan om kampioen te worden. Dat is gelukt. Vervolgens dacht ik:

“Wat wil ik nu?”

Ondertussen leerde ik mijn vrouw kennen. Die deed politicologie. Het ging door mee heen dat als ze bij een ambassade zou gaan werken, ik mee zou gaan en me dan op schaken zou richten. Maar ze vond dat de sfeer die bij de buitenlandse dienst heerste niet helemaal bij haar paste. Ze wilde het niet. Dus moest ik iets anders gaan doen en besloot eerst mijn studie af te maken. Ik studeerde wiskunde aan de VU en voltooide die studie met lof. Vervolgens  nam ik een baan als medewerker aan de TU Delft. Uiteindelijk verhuisden we van Amsterdam, waar ik ook nog even aan de VU heb gewerkt, naar Delft. In eerste instantie wilde ik complexiteitstheorie doen. Maar toen ontmoette ik Barend Swets. Barend zette ooit met Peter van Diepen het computerschaak in Nederland op. Zij zijn de aartsvaders van het computerschaak in Nederland. Toen kwam ik erbij. Ze vonden dat goed, maar ik werkte niet samen met Swets. Die deed het liever allemaal alleen. Dat was heel jammer want hij zou bij Euwe promoveren, maar dat is er nooit van gekomen.

Zodoende leerde ik ook Euwe beter kennen als wetenschapper. We trokken veel met elkaar op en gaven samen veel lezingen. Het leidde er toe dat computerschaak het onderwerp werd van mijn onderzoek. In plaats van complexiteitstheorie wilde ik nu promoveren op schaken en studeerde kunstmatige intelligentie. Het kostte een hoop energie om dat van de grond te krijgen. Je moest mensen wakker schudden om ze te laten zien dat ‘Artificial Intelligence’ (AI) een belangrijk onderdeel was van wetenschappelijk onderzoek.

Samen met Denis de Champeaux de la Boulaye legden we de basis voor AI aan de UvA  en de TU Delft (toen nog TH Delft).  Denis ging kort daarop naar de VS. Zodoende was ik eigenlijk de enige die de grondslagen voor AI heeft neergelegd en uitgebouwd in Nederland. Ik heb in die tijd  twee dingen opgericht die belangrijk zijn:

1. De Nederlandse Vereniging voor Kunstmatige Intelligentie (tegenwoordig de BeNeLux Vereniging voor Kunstmatige Intelligentie ).
2. Computer Schaakvereniging Nederland (CSVN).

Beide organisaties hebben me tot erelid benoemd. Daarna heb ik nog een AI-organisatie opgericht voor het recht: de Stichting JURIX ( Jurix). Daar ben ik erevoorzitter van. Dat was allemaal in de jaren tachtig toen AI nog in de kinderschoenen stond.

Je bent waarschijnlijk een tijdje geleden gestopt met het actieve schaken. Zie ik dat juist?

Dat klopt. Langzaam maar zeker speelde ik zelf steeds minder. Rond 1983, toen ik ging promoveren, werd het schaken minder. Dat je slechter gaat spelen heeft ook te maken met ouder worden. Daar had ik geen zin in en besloot ook niet meer in een team te spelen, want mensen rekenen op je. Ik deed er te weinig aan. Ik behoor tot de mensen die als ze iets doen het serieus nemen en dan moet het voor honderd procent goed zijn. Ik besteedde geen honderd procent meer aan het schaken, maar wel aan het computerschaak. Dus heb ik op een gegeven moment tegen mijn schaakverenigingen (Overschie en Rotterdam) (Overschie in Rotterdam) gezegd:

“Jongens, ik blijf nog wel lid, ja, maar ik speel niet meer voor jullie.”

Foto van Peewee van Voorthuijsen: IBM 1976 met Korchnoi, Velimirovic, Lagawa, Münninghof, v.d. Herik

Ik herinner me dat je vroeger commentaar gaf hij toernooien. Wat waren in het algemeen jouw ervaringen daarbij? Hoe keek het publiek er tegenaan? Wat is je daarbij opgevallen?

Mij is opgevallen dat ik op handen gedragen werd. Ik was natuurlijk de tweede man achter Lex Jongsma, daar voelde ik me ook senang bij. Het ging uitstekend en daarom probeerden we andere dingen te doen. Ik deed de suggestie om Hein Donner te vragen bij het IBM-toernooi. Hein Donner en ik kenden elkaar goed. Ik heb Hein wel eens gevraagd om tegen Belle te spelen. Hij reageerde positief en Donner speelde in Delft tegen Belle en won die partij.

Lex en ik gaven beiden commentaar op toernooi-partijen (Hoogovens en IBM). Men wilde graag dat het publiek begreep wat er gebeurde. We vonden het daarnaast ook belangrijk dat het publiek geamuseerd werd. Het was eigenlijk een soort amusementsprogramma. Daar waren zowel Lex als ik goed in. Lex was de frontrunner en ik was degene die als invaller voor hem werd opgeroepen. Lex moest af en toe lesgeven op de universiteit en dan kon hij niet. Gelukkig kon ik dan voor hem invallen. Op een gegeven moment waren er ook andere mensen die dachten:

“Dat is leuk, dat is ook wel iets voor me!”

Een van die mensen die dat zei, hij speelde zelf niet meer, was Hein Donner. Dat was natuurlijk prima. Hoe ging dat soms? Op een zaterdagochtend, ik geloof zelfs dat het de laatste ronde was van het IBM-toernooi, zou Donner commentaar geven, maar hij was er niet. De toernooileiding kwam naar me toe en zei:

“Jaap, Hein is er niet, zou jij commentaar willen geven?”

Dat wilde ik graag en voegde er aan toe:

“Als Hein Donner binnenkomt, dan hou ik er mee op. Want Hein is altijd scherp en ik wil geen ruzie met hem krijgen. Dan geef ik de microfoon aan Hein Donner!”

Ik had dat ook aan mijn publiek verteld. We begonnen rond elf uur (het toernooi startte om tien uur) en na ongeveer anderhalf uur ging de deur open en stond Hein daar met wat slaperige ogen. Ik verwelkomde Hein en sprak:

“Wees welkom, kom binnen!”

Zijn reactie (op de bekende Donnermanier):

“Zo jongen, het is goed dat je alvast begonnen bent!”

Het ging door me heen:

“Het is natuurlijk goed voor het publiek. Maar die vinden het leuk dat jij er nu bent, dus je kunt het overnemen!”

Zijn reactie:

“Jongen (hij sprak me altijd aan met jongen en niet met Jaap) het is wat laat geworden gisteravond en ik geloof dat jij het goed doet, ga maar door.”

Mij relatie met Donner was goed. Alleen Donner had altijd een grote mond en vond dat hij zijn waarheid moest kunnen verkondigen.

Hij belde me bijvoorbeeld een keertje thuis op en zei:

“Met Donner (op zijn bekende ietwat gedragen toon). Ik bel je even op omdat ik wil weten hoe het is met Jongsma.”

Lex Jongsma was net geopereerd aan een ernstige aandoening en hij wilde uit medeleven weten hoe het met Lex ging. Donner kon Jongsma niet bellen, dus zocht hij contact met mij. Ik heb altijd een zwak voor Donner gehad en ben een Donnerman. Ik weet ook wel dat hij allerlei rare dingen over mij geschreven heeft. Daar kon ik vaak om lachen. Dat kwam natuurlijk mede omdat ik op een gegeven moment niet meer van de schaakwereld afhankelijk was. Ik was van de computerschaakwereld afhankelijk. Ik kon op die manier de schaakwereld op enige afstand en wat objectiever bekijken. De mensen stoeiden met elkaar en dat vonden ze leuk. Hij stoeide ook graag nog even met mij en dat vonden we allebei grappig.

Je hebt ook een boek geschreven samen met Lex Jongsma en Hans Bouwmeester. Hoe is dat tot stand gekomen?

Daarvoor had ik al een boek geschreven samen met Jongsma met de titel “Het duel van de eeuw” (over de match Spassky-Fischer). Ik leverde een grote bijdrage aan het boek, maar Lex wilde daar omdat hij nog aan het begin van zijn carrière stond, graag als enige auteur op staan.

Waar jij op doelt is “Het schaak der wrake”  over de match Karpov-Korchnoi (1978) in Baguio op de Filipijnen. Daarover zei Lex, weet je, daar gaan we ook weer een boek over schrijven en nou ben je gewoon auteur. Je kunt stellen dat ik mijn positie als auteur had verdiend na de eerste uitgave. Vervolgens vroeg hij:

“Heb je er bezwaar tegen als we Hans Bouwmeester ook bij ons team vragen?”

Ik vond het prima en zelfs leuk. Vervolgens nam Bouwmeester de analyses voor z’n rekening. Als je destijds een schaakboek uitgaf dan werd het manuscript heel veel keer bekeken. Tegenwoordig doen computers dat. Dat had je toen nog niet. Daarom vroegen we Hans Bouwmeester of hij mee wilde werken.

Dat geeft meteen weer een nieuw verband want Letty (Jaap z’n vrouw) en ik gaan af en toe bij Hans Bouwmeester op visite. Toen hij laatst jarig was, was dat zeer gezellig. Het jaar daarvoor hebben ze een groot feest georganiseerd voor zijn 95^ste verjaardag.  Dat was heel leuk. We hebben een band voor het leven gelegd. Zie de collage hieronder met talloze bekende gezichten uit die tijd.

Op welk moment begon je schaken en automatisering met elkaar te combineren en wat waren daarbij de belangrijkste overwegingen of gedachten?

Dat is een diepgaande vraag en die vraag heb ik aanvankelijk overgeslagen. Want je vraagt wanneer begon je automatiseren en schaken met elkaar te combineren? Dat heb ik pas na afloop gedaan van mijn onderzoek. Dat betekent, kijk, ik was helemaal gegrepen door het schaakspel.  Het was schaken, schaken  en nog eens schaken. Ten tijde van mijn eerste ontmoetingen met Timman was ik dus gegrepen door het schaakleven. Maar het ging door me heen:

“De computer, die kan het misschien wel beter!”

Vanaf dat moment was ik tamelijk eenzijdig gericht op computerschaak en maakte er mijn leven van terwijl ik nooit dacht aan automatiseren en dat soort zaken. Ik automatiseerde het schaken en ik automatiseerde het schaakdenken en was er mee bezig om het schaakdenken in de computer te zetten. Maar daarmee was ik niet bezig met het automatisering van andere processen die je in de computer zou kunnen zetten. Ik had maar één doel en dat was: de computer moet goed kunnen schaken.

Pas nadat ik daarin geslaagd was en promoveerde, ben ik breder gaan kijken en dat breder kijken ging al heel snel. Ik promoveerde in 1983 en in 1987 werd ik hoogleraar in Maastricht. Bijna tegelijkertijd vroeg de universiteit Leiden me of ik hoogleraar wilde worden bij de juridische faculteit in Leiden. Via een brief bedankte ik de decaan en gaf aan dat ik al hoogleraar was. Hij wist dat nog niet omdat ik die taak heb aangenomen op 1 oktober 1987. Een ander punt is dat ik niks van het recht weet en hij dus beter iemand anders kon zoeken. Ze wisten niet dat ik al ergens anders hoogleraar was geworden, maar voegden er aan toe dat het maar voor één dag in de week was op de zogenaamde Leidse Universiteitsstoel. Dat vond ik op zich prima, maar het punt bleef dat ik geen kennis van het recht had. De decaan schreef weer een brief:

“Dat recht dat leren wij u wel, u moet ons leren hoe je met computers omgaat!”

De decaan vond dat ik een vooruitziende geest was en ze wilden aan AI gaan doen. Het was iets dat hij enorm steunde. Hij maakte het me makkelijk:

“Stuurt u ons maar de sollicitatiebrief die u naar Maastricht gestuurd heeft. Dan breng ik bij de commissie van hoogleraren en hoort u van me”.

Ze hadden zelf niemand die in de kunstmatige intelligentie zat, dus zodoende werd ik ook daar hoogleraar. Ze vroegen of ik mijn inaugurele rede een jaar later zou kunnen geven. Maar dat was te snel voor me omdat ik eerst veel meer wilde weten over het recht. Die rede hield ik in 1991 met de titel “Kunnen computers recht spreken?”

Voor mij was het een doorbraak die ik de rest van mijn leven heb meegenomen. De decaan, Van Staden, heeft hierin een belangrijke rol gespeeld. Alle lof voor de koninklijke behandeling die hij me heeft gegeven.

De juridische wereld had er, op een paar mensen na, moeite mee. Ze geloofden er niks van. Eén van de mensen die mij tot het einde verdedigde en steunde was (Peter) Pieter Kooijmans. Hij was destijds hoogleraar in Leiden. Maar hij is ook minister van Buitenlandse Zaken geweest. Hij verdedigde me tegen een front van juristen die uiterst sceptisch waren over een eventuele rol van de computer binnen het recht. Want geen enkele jurist geloofde dat dit kon. Dat enorme vertrouwen van Pieter heeft me flink versterkt. Ook Hans Franken heeft me geweldig geholpen. Hij was een tikkeltje sceptisch, maar besloot toch om me wegwijs te maken op de universiteit en me overal mee te helpen en samen te werken. We zijn tot op de dag van vandaag bevriend met elkaar.

En is daar uiteindelijk wat mee gedaan?

Mijn antwoord is natuurlijk een volmondig ja, voluit. Er waren ook mensen die het nog een tijdje tegenhielden. Ze namen me niet serieus en schreven zelfs een boek waarin ze mijn werk niet eens noemden. Zoiets is eigenlijk een schande voor de juridische wereld. De computer heeft uiteindelijk ook zijn intrede in het recht gedaan. Rechters kunnen het prima gebruiken. Ze moeten niet klakkeloos op computers afgaan en hun gezonde verstand blijven gebruiken. De computer geeft ze verschillende invalshoeken die ze wellicht zelf over het hoofd zien. Zeker bij hele complexe zaken.

Schaken en recht hebben met elkaar gemeen dat je je aan de regels moet houden. Maar bij schaken hoeft er niks meer geïnterpreteerd te worden. Dat is anders bij de rechtspraak. Het recht geeft meer mogelijkheden tot verschillende interpretaties .

Bij het MEC (Max Euwe Centrum) heb je een verhaal gehouden over Euwe die niet voorzag dat de computers beter zouden gaan schaken dan mensen. Ik herinner me vaag dat Botwinnik ook bezig was met een computerprogramma waarvan Euwe beweerde: dat gaat nooit lukken. Zie ik dat goed?

Het is juist wat je zegt. Daar kan ik niks aan verbeteren, maar ik heb er wel toevoegingen bij. Euwe dacht inderdaad dat de computer niet sterker zou kunnen schaken dan een mens. Hij was het eens met de psycholoog Adriaan de Groot en zijn argumentatie.  Hun redenering was dat mensen spelen met behulp van alle kennis die ze hebben. Bovendien hebben ze mede op basis van die kennis (o.a. de talloze patronen die ze kennen) een ontwikkelde intuïtie. Grootmeesters spelen veel op basis hun intuïtie. Ze voelen feilloos aan wat de beste zet is. Als je ze dan vraagt: waarom? Dan hebben ze niet altijd een antwoord maar ze weten wel zeker wat de beste zet is.

Intuïtie is een belangrijk element in het schaken voor grootmeesters en wereldkampioenen. De Groot en Euwe vonden dat je intuïtie niet kunt programmeren. Intuïtie is vaak gebaseerd op de concepten en patronen die we in ons geheugen hebben opgeslagen. Mede op basis daarvan kies je voor enkele zetten waarvan schakers denken dat die in een stelling hout snijden (kandidaatzetten) en daarmee ga je aan de gang. Je laat jouw gedachtegang niet uitsluitend overheersen door je intuïtie (die stuurt ons soms de verkeerde kant op). Je bekijkt de zetten en maakt vervolgens een keuze. Sommige zetten kunnen gemakkelijk weerlegd worden en andere zetten niet en dan moet je ze doorrekenen. Computers hebben veel meer rekenkracht dan mensen en dringen dieper in de stelling door.

Je haalde Botwinnik aan. Die was inderdaad bezig met een computerprogramma. Daarvan zei Euwe: dat gaat niet lukken of iets dergelijks. Nadat Botwinnik overleden was, heeft zijn kleinzoon de spullen naar me gestuurd. Maar dat waren spullen waar ik helemaal niks aan had. Het was typerend voor Botwinnik, die had wel de naam, maar die had niet het materiaal. Hij was ook een keertje naar een wereldkampioenschap voor computers gekomen in 1977. Uiteindelijk heeft hij  niet deelgenomen. Hij trok zijn programma terug omdat het nog niet goed was. Maar het programma is nooit goed geworden. Dat had Euwe wel uitstekend gezien. Adriaan de Groot zei:

“Kijk eens, dat de computer beter zal schaken dan de mens, gaat nooit gebeuren!”

Maar hij wilde wel graag mede promotor zijn. Feitelijk was Henk Lombaers mijn promotor. Hij was zelf programmeur en hoogleraar op het gebied van operationele research. Deze tak van wetenschap richt zich op de toepassing van wiskundige technieken en modellen om processen binnen organisaties te verbeteren of te optimaliseren.

Lombaers had veel belangstelling voor kunstmatige intelligentie en schaken, dus deed hij mee, maar dan op het gebied van computers. Let wel, op een gegeven moment vertelde hij me:

“Dit groeit boven mijn hoofd. Ik kan niet meer alleen promotor zijn van je. We moeten er een paar mensen bij hebben. Ken jij mensen die daarbij behulpzaam kunnen zijn?”

Mijn reactie was dat ik Adriaan de Groot heel goed kende. Het is de man van ‘Thought and choice in chess’ die kan ik wel vragen en hij zal zeker mee willen doen. Lombaers vond het goed, maar hij wilde er nog iemand anders bij hebben. Het werd de wetenschapsfilosoof Joop Doorman. Doorman werkte ook aan de TU Delft en had veel verstand van wetenschap. Hij werd mijn promotor voor de wetenschappelijke en intuïtieve aspecten.

Wat had Adriaan de Groot toe te voegen?

Ik kende Adriaan onder andere via het spelen van diverse vriendschappelijke wedstrijden. Denk daarbij aan bekende schakers, zoals Donner, Nicolaas Cortlever en Lodewijk Prins die daar afwisselend aan meededen. Kennelijk vond men me zo goed dat ik ook mocht meespelen omdat ik die studentenkampioen was. Ik was een opkomend talent, alleen had ik mezelf een beetje verstopt achter Timman. Door de deelname aan dergelijke wedstrijden had ik ook makkelijk toegang tot De Groot. Het werd een interessant gesprek. Ik sprak hem nu aan met professor en niet met Adriaan en zei tegen hem:

“Ik wil je wat vragen. Ik ben een beetje bezig met onderzoek naar computerschaak. Jij hebt onderzocht hoe schakers denken. Het zou mooi zijn als jij mijn medepromotor zou kunnen zijn bij Lombaers.”

Hij tikte me op de arm en reageerde met:

“Het is een moeilijke en interessante vraag.”

Hij bleef even stil en vervolgde met:

“Ik ga je vertellen dat wat jij onderzoekt helemaal nooit gaat gebeuren. Daar moet je je goed van bewust zijn. Maar overigens ben ik graag je promotor!”

Hij vond het onbegonnen werk, maar wilde er graag bij betrokken zijn omdat hij het zeer interessant vond. We spraken elkaar nog vele malen en ten slotte de laatste keer vlak voor zijn overlijden. Ik bedankte hem voor alles wat hij voor me heeft gedaan:

“Zonder jou was ik nooit zover gekomen en ik ben je daarvoor zeer erkentelijk!”

Zijn reactie was:

“Ik zou het als volgt willen samenvatten: we waren het zelden eens, maar we mochten elkaar graag!”

Terug naar artificiële intelligentie. Computers verslaan mensen bij het schaken en go, ze herkennen spraak en gezichten, kunnen medische beelden analyseren en gespecialiseerde problemen binnen een afgebakend domein oplossen, zoals juridische kwesties. De vraag is hoe ver zijn de computers vergeleken met menselijke vaardigheden?

Nou nog niet zo ver. Computers zijn al heel ver natuurlijk. Maar betrouwbaarheid is nog een probleem. Vergelijk het met wat we regelmatig zelf meemaken. Als je iemand tegenkomt, dan weet je niet of die persoon betrouwbaar is. Het zijn eigenschappen die je wel een beetje kunt  karakteriseren. Je kunt heel gemakkelijk concluderen als iemand gestolen heeft dat hij onbetrouwbaar is. Maar het tegengestelde van dat geheel is veel moeilijker te karakteriseren. Edoch, begrippen zoals betrouwbaarheid, geloofwaardigheid en eerlijkheid zijn begrippen die in de maatschappij super belangrijk zijn, daarbij zijn ze  voor ons niet goed tastbaar. Met andere woorden een duidelijk onderscheid is lastig te maken. Het zijn zaken die moeilijk te markeren zijn en op dit moment zijn ze voor AI nog een stap te ver.

Begrijpen we zelf wel hoe AI tot bepaalde ideeën en conclusies komt?

Dat is een goeie vraag. Het antwoord is aan de ene kant ‘ja’ en aan de andere kant nog ‘nee’. Daarbij zijn de volgende begrippen van belang:

• Explainability
• Interpretability
• Intelligentability

Dat zijn drie moeilijke begrippen. De vraag is: kan AI uitleggen waarom hij tot bepaalde beslissingen komt? Dat is dus die explainability. Als het over eenvoudige dingen gaat, dan kan AI het uitleggen. Dus voldoet AI tot op zekere hoogte aan de explainability.

Bij intelligentability gaat het dus over begrijpelijkheid. Dat is ingewikkeld. Want bij mensen hangt het af van hoe ze in elkaar steken. Denk aan intelligentie, afkomst, geloof en bepaalde andere overtuigingen. Dan kun je op een gegeven moment zeggen die man of vrouw opereert aan de hand van bepaalde drijfveren. Al die verschillende achtergronden, overtuigingen, meningen en drijfveren zijn moeilijk te definiëren. Het is bijzonder complex om dat tastbaar te maken omdat je hierbij spreekt over totaal andere uitgangspunten. Zie daar maar eens heldere concepten voor te definiëren. En dan heb je direct de volgende vraag: hoe passen die concepten in elkaar?

Dan nu de grote hamvraag: kan AI het schaakspel uiteindelijk helemaal oplossen?

Dat kan in mijn optiek met Quantum technologie. We zijn er in Maastricht onlangs mee begonnen. Maar nog niet met het schaken want het schaken is nog niet kwantificeerbaar voor Quantum technologie. De uiteindelijke oplossing van het schaakspel is dus nog lang niet zover. Als je me vraagt wanneer Quantum technologie dat kan, dan denk ik ergens rond 2055. Het is uiteraard wel een gok.

Tenslotte: je bent voorzitter van het MEC-bestuur. Kun je die rol beschrijven?

Daar kan ik je een kort antwoord op geven: de naam en de ideeën van Euwe uitdragen.

Zes stellingen van de wereldtop, bedenk bij elke stelling de gespeelde en de betere zet, die in “wit op wit” zijn weergegeven. Selecteer die gebieden om ze leesbaar te maken. Volledige partijen met Stockfish-commentaar in de viewer onder de tabel.

Geef uzelf 1 punt voor het vinden van de gespeelde (mindere) zet en 2 punten voor de betere zet.  Maximale score: 18 punten. Vermeld trots uw hoge score in de commentaren hieronder.

Carlsen, M.-Henriquez Villagra, C. Titled Tue 18th Aug 2026 chessdotcom INT 2026.08.18 0-1 Zetnr. 34 Gespeeld: Ng6 Beter: g5	Xiong, Jeffery-Erigaisi, Arjun Titled Tue 18th Aug 2026 chessdotcom INT 2026.08.18 0-1 Zetnr. 20 Gespeeld: Nxd5 Beter: Na4
Hansen, Eric-Nakamura, Hi Titled Tue 18th Aug 2026 chessdotcom INT 2026.08.18 0-1 Zetnr. 59 Gespeeld: Kf4 Beter: Kxf3	Praggnanandhaa, R.-Keymer, Vincent GCT Finals 2026 Saint Louis USA 2026.08.23 1-0 Zetnr. 35 Gespeeld: Nd2+ Beter: Ne3
Duda, J.-Esipenko, Andrey 2nd 3-0 Thu 20th Aug 2026 chessdotcom INT 2026.08.20 0-1 Zetnr. 21 Gespeeld: f4 Beter: Bg5	Le, Quang Liem-Maghsoodloo, Parham 3rd 3-0 Thu 20th Aug 2026 chessdotcom INT 2026.08.20 0-1 Zetnr. 35 Gespeeld: h5 Beter: Rh1

Dit keer veel blitz-partijen met inderdaad afgrijselijke fouten.

Partijen in de viewer: