Lees het hele verhaal op de HSG-website

Tot ongeveer 1800 werd in Nederland vooral geschaakt door de adel en door legerofficieren. Mede daardoor was Den Haag het schaakcentrum van Nederland. Op 15 mei 1803 werd het Haagsche Schaakgenootschap opgericht, de eerste schaakvereniging van Nederland. Niet veel later werden er ook clubjes opgericht in Alkmaar, Goes en Vlissingen, maar het is niet duidelijk of daar sprake was van echte verenigingen.

Op 19 september 1822 werd het Amsterdamse Schaakgenootschap (ASG) opgericht. Dat speelde correspondentiepartijen tegen onder andere Vermaak door Oefening, de eerste schaakclub in Rotterdam, en Palamedes uit Den Haag. Een verschil van mening over de vraag of het sociëteitskarakter of het schaken centraal moest staan, leidde tot een afsplitsing van ASG. De ‘schakers’ gingen verder onder de naam Philidor, een club die niet lang standhield.

In Den Haag ging Palamedes ten onder. Een nieuwe poging (schaakvereniging Stein) mislukte al snel, maar op 29 december 1852 werd het nu nog steeds bestaande Discendo Discimus (DD) opgericht, wat betekent ‘Door te leren, leren wij’.

Bij het ASG waren er leden die wilden fuseren met de andere Amsterdamse vereniging, La Bourdonnais. Die fusie ketste af, waarna enkele ASG’ers het Nieuw Amsterdamsch Schaakgenootschap oprichtten. Dat bleek niet levensvatbaar en fuseerde alsnog met La Bourdonnais tot het Vereenigd Amsterdamsch Schaakgenootschap (VAS), op 21 december 1878. Het VAS (dat nog steeds bestaat) nam later 1822 als oprichtingsjaar aan, het jaar dat het ASG werd opgericht. Ton Sibbing, die deze hele geschiedenis beschreef in het boek Amsterdam Schaakstad (1994), noemde dit ‘een zeldzaam staaltje geschiedvervalsing’. ASG bestond in 1878 namelijk nog en was dus niet opgegaan in VAS, dat 1878 als oprichtingsjaar heeft.

Dit oude verhaal kwam weer naar boven toen de Goudse schaakclub Messemaker in 1997 zijn 150-jarig jubileum vierde, zijn naam wijzigde in Messemaker 1847 en claimde de oudste schaakvereniging van Nederland te zijn. Philidor Leeuwarden wees er toen hier en daar op dat zijn officiële naam luidde: Koninklijke Schaakclub Philidor 1847 Leeuwarden. In 1999 promoveerde Hans Scholten op het proefschrift ‘Het loopt ongenadiglijk mat’, over het schaakleven in Nederland in de negentiende eeuw. Hij onderzocht de historie van beide verenigingen uit 1847 (en vele andere) en concludeerde dat er een lange geschiedenis was van uiteenvallen, opnieuw beginnen en fuseren, zodat de huidige verenigingen niet meer die van 1847 mogen heten. Om dezelfde reden vond hij dat Strijdt met Beleid (SMB, Nijmegen) niet echt van 1848 was, ook al schreef de geschiedenisstudent Jan van de Mortel in 2002 als stageopdracht een boek over de geschiedenis van SMB tussen 1848 en 1998. In Leeuwarden bracht men als belangrijk tegenargument in dat de vereniging in 1947 het predikaat koninklijk had gekregen (wat pas bij een honderdjarig bestaan kan worden verleend) en dat de koningin een hogere autoriteit is dan dr. Scholten.

Scholten concludeerde dat de oudste nog bestaande schaakverenigingen zijn:

1. Discendo Discimus (Den Haag), 29 december 1852

2. Doesborghsch Schaakgenootschap, 21 mei 1873

3. Schaakclub Utrecht, 5 oktober 1886

4. Hilversumsch Schaakgenootschap, 28 september 1887

Websites van deze verenigingen:

1. Discendo Discimus

2. Doesborghsch Schaakgenootschap

3. Schaakclub Utrecht

4. Hilversumsch Schaakgenootschap

Daarnaast mag men in diverse plaatsen zeggen dat er al van voor 1852 bijna onafgebroken in clubverband werd geschaakt.

In het toernooi van Parijs 1900 verslaat hij zowel wereldkampioen Lasker als de topspeler Pillsbury. Zijn grootste triomf boekt hij in 1904 als hij het sterke toernooi van Cambridge Springs wint. Met 11 winstpartijen en 4 remises blijft hij Lasker en Janowski maar liefst 2 punten voor. Hierachter komen nog onder andere Schlechter, Pillsbury, Teichmann en Mieses.

Lees verder in de pdf: Schaken in de 19e eeuw (6)

“Vasthouden en niet zenuwachtig worden” had Robbie Hartoch tijdens het spelen tegen mij gezegd. Kon het makkelijker? Het lijkt wel opgelegd pandoer! Om te beginnen met 28.Thg1 die binnengedrongen dame verdrijven en tegelijk pion g4 dekken en dan na het afgedwongen 28… Db2 met 29.Tc2 die dame tot verdere terugtocht dwingen terwijl in het witte kamp alles gedekt blijft. Zwart speelde 29… Db4, het sterkste maar ook 29… Db8 of 29… Db7 waren goed geweest. Wits stelling is onhanteerbaar, Van Scheltinga stond er ook van te kijken! Op 30.Da7 moet Zwart wél het sterkste 30… fxg4! 31.hxg4 h5! vinden.

28.Thg1? is fout, na 28.De2! blijft het zwarte voordeel binnen de remisemarge, waarmee natuurlijk niet gezegd wil zijn dat het dan ook remise zou zijn geworden.

Zwarts laatste zet 27… f7-f5 was ook fout. Tekenend is de winnende vrijwillige terugtocht 27… Dg2-b2, maar na 28.Tc2 is 28… Db4? fout en na 29.Da7 levert alleen 29… La6! nog gelijkspel op. Volgens Stockfish 18 is het allersterkste 27… h7-h5!! 28.Thg1 Db2 29.Tc2, maar opnieuw is dan 29… Db4? fout wegens 30.Da7, al heeft Zwart nu naast 30… La6 een extra redding in 30… hxg4 31.hxg4 La6!. Na 27… h5!! 28.De2 Dg3+ 29.De3 Dh4 werkt 30.Lb5 niet, met de zwarte pion op f5 wél!

365chess.com/game.php?gid=2391362 gespeeld in de vijfde ronde op 5 augustus.

Enkele jaren eerder had Jantje Timman tegen mij gezegd: “Sämisch-variant tegen Konings-Indisch wint altijd.” Toen ik met schaken begon wisten ook lagere clubspelers en huisschakers van dat f2-f3.

Ik zal minstens drie keer eerder hier iets over de Sämisch hebben aangeroerd: terugvinden kan ik mijn reactie(s) op schaaksite.nl/2025/12/26/recensie-playing-the-nimzo-indian-renier-castellanos/ waar de positieve waardering voor Pachman de herinnering in mij wakker riep aan de zettenreeks 1.d4 Pf6 2.c4 g6 3.Pc3 Lg7 4.e4 d6 5.f3 o-o 6.Le3 e5 7.d5 Pe8 8.g4 f5 9.gxf5 gxf5 10.Dd2 fxe4 11.fxe4 Lg4 die ik in mijn begintijd uit zijn boek had geleerd en toen dat eenmaal op mijn bord stond

Dimitri schreef enige tijd geleden over een jeugdtraining waar het idee van Bronstein om de zwarte dame te geven voor 2 Ls + 2 pi. thema was, mijn reactie die op de computerzet 14… Pb2 in players.chessbase.com/ecogamesreplayer/Harari_Zaki_488?isWhite=False wees, waarna eerder Zwart beter staat, heb ik (nog) niet teruggevonden. Tien jaar eerder had ook ikzelf 14… Pb6 gespeeld, in de stampartij van het idee, Spassky – Bronstein 1956, had Zwart nog niet gerokeerd en had hij een paard op a6.

Ook moet ik hier een keer de eerste Sämisch-variant die ik ooit zag en die gespeeld is in de maand nadat ik van de Goede Sint een schaakspel had gekregen 365chess.com/game.php?gid=2546640 hebben vermeld met daarbij de informatie dat het niet gespeelde en ook niet in de krant vermelde 26… Pg8 zwarte winst had opgeleverd. Uit het geniete boekje van de Sint leerde ik meer dan alleen hoe de stukken gingen, zo ook dat er een opening was die Konings-Indisch heette, wat mij ten onrechte aan maharadja’s deed denken. In de daar gegeven voorbeeldvariant stond 5.Pf3, bij 5.f3 in bovenstaande partij gaf W.J. Muhring als toelichting: “Wit versterkt zijn centrum om spoedig met meer kracht op de koningsvleugel te kunnen aanvallen”, daarvan kwam het in de partij na 10.Pg3 en 14.f4 dus niet. De zwarte voorbereiding van de centrumvorming met … c5 zag ik terug in lichess.org/broadcast/european-youth-team-chess-championships-2026-o12/round-7/N1tG1Pg0/1O3cU1ud van 1 augustus jongstleden en het trof mij dat ik vrijwel dezelfde opzet in 1991 tussen nog jongere ukkies van wie de zwartspeler nu GM is in 365chess.com/game.php?gid=2060244 terugvond. Loetikov deed in januari 1959 enkele ronden na zijn witpartij nu met Zwart datzelfde 6… b6 in 365chess.com/game.php?gid=2546666 en trapte in de truc die Bronstein had klaarliggen. Maar Wit speelde het niet op z’n sterkst af en wilde het te mooi doen, nog erger zien we gebeuren in 365chess.com/game.php?gid=2132919 (Zwart is de persoon die mij uitkafferde toen ik van hem had gewonnen met iets wat hij niet kende en wat inderdaad pas enkele jaren later repertoire van de wereldtop werd, namelijk 7.h4 tegen de Winawer main line). De huidige kandidaat-wereldkampioen werd op z’n negende en daarna twaalfde, zie 365chess.com/game.php?gid=4099920 niet met de weerlegging van 7… c5 geconfronteerd.

Voorjaar 1959 kocht ik het Euwe-deeltje 5 over o.a. Konings-Indisch, dat was van 1953, de volgende druk pas van 1963. 6… e5 was dé zet, 6… Pbd7 kreeg ? wegens 7.Ph3 met !, ik zal toen minstens één en misschien wel meermaals op 6… Pbd7 braaf 7.Ph3 hebben gedaan. In de latere druk staat 7.Dd2 en is 7.Ph3 verdwenen. Euwe 1963: dat 6… b6 7.Ld3 c5 8.e5! Pe8 9.Le4 kwaliteit kost, daarom 7… a6, ook 6… a6 7.Ld3 Pc6 matchpartij Botwinnik – Smyslov 1958. Door Timman tegen mij gespeelde 6… a6 werd ook door Tal tegen Botwinnik gespeeld in partij 19 van 1961, in de eerste match en in partij 13 was het nog 6… e5 met eerst 7.d5 als antwoord, jaar later het psychologisch gemotiveerde 7.dxe5 en daar had Tal verder geen zin meer in.

Ook staat in Euwe 1963 en eerder niet 6.Lg5 c5!, dat 6… c5 kreeg van Pachman 1956 een in 1967 verdwenen “(?)”. Boleslavsky 1969 merkt op dat 6.Lg5 weliswaar 6… e5 verhindert maar niet c5 onder controle houdt en dat maakt die andere verdediging 6… c5 mogelijk.

Mijn partij tegen Timman heeft in Schaakbulletin gestaan, ik heb dat nummer niet, het staat mij bij dat er bij 6… a6 een aantekening stond, als ik het wel heb – houd mij ten goede – dat op 7.Ld3, de zet van Botwinnik tegen Smyslov, 7… c5 sterk zou zijn, iets wat later met Zwart onder meer door Timman in 1977 tegen Hübner en door Kasparov in 1983 tegen Beljavsky zou worden gewonnen. Stockfish 18 vertelt mij dat na 8.dxc5 het sterkste 8… Pc6 zou zijn en daarmee heb ik tot dusver geen enkel voorbeeld kunnen vinden.

Ook op het door Botwinnik in partij 19 van de revanchematch en door mij tegen Timman gespeelde 7.Dd2 is 7… c5 de computeraanbeveling, in de databanken tegenwoordig ruim vertegenwoordigd. Bij de bespreking van mijn partij in Het Vrije Volk noemde Van Scheltinga 7.Dd2 “stereotiep”, op zijn aanbeveling 7.Pge2 kan Zwart het met 7… b5 aanpakken, voorbeelden tegenwoordig te over.

De eerste keer dat ik 6… c5 zag zal in januari 1976 zijn geweest, van Nico Schouten die zei: “Misschien niet helemaal correct maar kansrijk.” Twee belangrijke door Wit gewonnen partijen blijken het jaar daarvoor te zijn gespeeld, Pytel deed in The Chess Player Karpov – Barle met ! en +– af na het gespeelde 7.dxc5 dxc5 8.Dxd8 Txd8 9.Lxc5 Pc6 10.Pd5, een latere Telegraafrubriek van Lex Jongsma (bij Hübner – Timman 1977) over Bronstein – Dvoretsky idem dito, op hoger niveau ligt dat toch wel wat anders, Bronstein schrijft dat zijn partij veel bekijks van de andere deelnemers trok en dat de eerste zoveel zetten in razend tempo geschiedden. Als mens zie je daar toch in de eerste plaats een zwart pionoffer en ik vind het meest frapperende dat dit toch na decennia is opgekomen voordat we de zaak met de computer konden bekijken. Het blijkt een volkomen correct gambiet dat net zo min als de correcte gambieten een zet later na eerst 6… a6 het witte plus kan aantasten, maar is wel eerste keus van de computer en in dit geval wordt weigering door 7.Pge2 of 7.d5 sterker geacht dan de test 7.dxc5. Dat weet de hedendaagse top heel wel, via databanken weten we nu dat chessgames.com/perl/chessplayer?pid=169382 in 1953 zijn tijd ver vooruit was.

De stand op het bord geeft de verovering van Rusland weer door Napoleon.

Lees verder: Schaken in de 19e eeuw (5)

Tot slot bij deze inleiding nog een paar cijfers. Als de 200 grootste toernooien voor 2005 worden geanalyseerd, komt Lasker op een score van 73%! Kasparov is goede tweede met 70%. Ook bij tweekampen om de wereldtitel is de score van Lasker ongeëvenaard; 66% gevolgd door Fischer met 63%. Hiermee beweer ik overigens niet dat Lasker de sterkste speler aller tijden is, maar qua resultaten is hij in ieder geval ongeëvenaard!

Genoeg gepraat, ik wil ook nog een partij laten zien die Lasker (met zwart) tegen de Amerikaan Pillsbury speelde in 1895/6 in St. Petersburg.

Lees verder in de pdf: Schaken in de 19e eeuw (4)

Die stelling na 13… De7xTe4 heb ik in 1897 teruggevonden door New York Evening Post van 6 maart in chessarch.com/excavations/time.php?a=1&year=1897&month=3 aan te klikken, in die krant van een week later merkt een oplettende lezer op dat na 14.Lg5 g3+ Wit niet 15.Kg1? maar 15.Kh1! moet doen.

De verdediging 10… f3 staat op naam van chessgames.com/perl/chessplayer?pid=31753

Klik in chessbites.com/Games.aspx?d=QCZLrp na 13… Dxe4 onder de notatie Find Position aan, dan heeft Wit een fikse plusscore. (404-melding sinds 11 juli van hopelijk voorbijgaande aard)

Bij chessgames.com/perl/chess.pl?node=2800433 staat Zwart nog één in de min, de bovenste twee partijen zijn daar verkeerd gedateerd, dat moet 1903 zijn, het correspondentiethematoernooi van de Monde Illustré, zie anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=sze&datum=1903&page=162 (origineel van verdere verwijzingen naar de Wiener Schachzeitung – in vervolg afgekort WSZ – door bovenaan via jaartal en rechts bladzijde kiezen in Hauptteil gemakkelijk te achterhalen), Amsterdam is dus H.D.B. Meijer en Marseille Alexis Barbier (zie edochess.ca/players/p2546.html en aldaar afroepbaar artikel van Tim Harding). De tournooitabel op blz. 150 in het Souvenir Supplement 1905 van het American Chess Bulletin en op blz. 364 in Twenty Years of the Rice Gambit uit 1916 noemt zonder poespas Alapin de toernooiwinnaar, zelf noemt hij zich nadrukkelijk op blz. 249 van de WSZ 1903 “Mitglied des Komitees der Régence Marseillaise” en schrijft op de vorige bladzij “Der Zug 10f4–f3 […] bietet dem Schwarzen die einzige Möglichkeit auf Gewinn zu spielen”, eert in de WSZ 1904 Dr. Bastide op blz. 92 voor 19… Txh4+ dat sterker is dan de elegantere voortzetting van Neustadtl. Nog duidelijker is Alapin in The British Chess Magazine 1904 blz. 422 “Pierce (Black) played against myself” bij een geweigerd Rice-gambiet verder afgekort RG uit dat toernooi, via chessarch.com/library/index.php terugvindbaar.

Vul in newinchess.nl/Na/ de namen Barbier en Pervago in, dat levert een partij op die ook in Yearbook 72 blz. 118 heeft gestaan en dus in werkelijkheid uit het toernooi van de Monde Illustré is, het reglement had geen bepaling dat het RG moest worden aangenomen, Wit heette niet Laurent en Zwart was de in oktober 1904 in Mantsjoerije in de oorlog tegen Japan gesneuvelde de.wikipedia.org/wiki/Stabskapitän Pavel Nikolajevitsj.

In de Utica Daily Press van 14 oktober 1905 staat in de tweede kolom van pagina 3 o.a. dat en.wikipedia.org/wiki/Isaac_Rice_(businessman) duikboten leverde aan beide partijen, maar dat die pas na afloop van de vijandelijkheden klaar waren.

amazon.com/Smert%CA%B9-Pavla-Vol-1-Russian/dp/B0080FP7UU gaat niet over de heldendood van de schaker maar over tsaar Paul I *1754 – +1801 net als archive.org/details/smertpavlai00br/page/n3/mode/2up

Hoogst merkwaardig dat in de officiële publicaties van Lipschutz 1898 books.google.nl/books?id=9k5AAAAAYAAJ&redir_esc=y blz. 8 en van Mortimer 1901 niet 13… Dxe4 maar alleen 13… g3+ staat. Trouwens de Prefatory Note van Professor Rice zelve begint met mallepraat want … c7-c5 past niet bij Ld6 maar bij Lg7, zie de door Steinitz in 1882 te Wenen verloren toernooipartij tegen Zukertort, met 9.Lxf4 onderaan de bladzij was Oskar Cordel in 1888 blijkens tabelnrs. 5 en 6 van books.google.nl/books?id=2YVznfZzMmEC&pg=PG192#v=twopage Rice voor.

Wereldkampioen Lasker komt opnieuw met 13… Dxe4, waarna Johann Berger in die dagen ten onrechte meent dat 13… g3+ nieuw en goed is. Telegram van Rice in WSZ 1904, blz. 172 t/m 174 aan de deelnemers van Monte Carlo 1904 waarschuwt tegen Berger in de Deutsche Schachzeitung 1904 blz. 95-96, waarna Berger Rice verwijt dat het zijn schuld is dat Mieses tegen Marshall 15… Tg8+ speelde in plaats van 15… Dg6+.

Alapin achtte 14.Lg5 op 13… Dxe4 de juiste “positionele” zet, alle zes partijen van Lasker met Wit van de in augustus 1903 te Brighton door Rice gesponsorde tweekamp tegen Tsjigorin hadden als vervolg 14.g3 o-o 15.Lf4. De keuze voor 10… f3 was van Lasker, wie Wit en wie Zwart zou hebben lag bij Tsjigorin die voor ieder drie keer Wit en drie keer Zwart koos, na driemaal Lasker met Wit besloten beide spelers om de kleurverdeling zo te laten. Oordeel van Bogoljubow 1926 na 14… o-o: “Zwart heeft de kwaliteit, Wit twee lopers en sterk centrum, wederzijdse kansen ongeveer gelijk.”

De WSZ 1912 blz. 217 citeert W. Therkatz: “Wir müssen nun doch gestehen, daß bei den vielen Partien dieses Gambits, in denen Weiß mit einem blauen Remisauge davonkommt, sich uns die Empfindung aufdrängt, die schwarzen Gegner unterlägen dem unbewußten Zwange, vor allem die Henne nicht totzuschlagen, die so schöne goldene Eier legt.”

Larsen in Kaissiber 2 van april-juni 1997 blz. 14: “Was taten doch die armen Meister für den Mammon! Mit Lasker an der Spitze spielten sie Rice-Gambit, in Turnieren und Wettkämpfen.” en hij herinnert eraan hoe de pas 18-jarige en.wikipedia.org/wiki/Isador_Samuel_Turover bij het naief meteen beste zwarte antwoord aangeven te horen kreeg: “Verstehst du denn gar nicht, der Professor zahlt uns! Um deinen Gegenzug zu finden, hatten wir uns vorgestellt, zwei Wochen Zeit zu nehmen.”

Ligterink met enkele jaren geleden kortweg “volkomen incorrect” mag schaaktechnisch heel wel gelijk hebben, dat doet het sociaal gebeuren tekort dat niet beperkt bleef tot de door Rice betaalde meesters. “De grootste verzonken cultuurschat van de openingstheorie” schreef Hans Ree in NRC Handelsblad van 22 oktober 1994. Als meest overtuigende recept tegen het RG staan op blz. 29 van de dikke pil The King’s Gambit uit 2013 door John Shaw met enkele zijvarianten de zetten t/m 13… Dxe4 zonder bronvermelding met het op zich terechte oordeel beter voor Zwart alsmede het advies dat in het geheugen op te slaan, op blz. 39 in de summary van het hoofdstuk dat het RG daar moet worden gelaten waar het hoort: in de 19de eeuw! Het mag waar zijn dat de uitvinding plaats had in de laatste jaren van de 19de, de bloeitijd is begin 20ste eeuw. En toch geeft de witte plusscore na 13… Dxe4 in de genoemde databanken te denken.

Mijn eerdere vermelding hier van het RG in schaaksite.nl/2022/05/02/recensie-everybodys-talking-about-the-bird/ was primair een rechtzetting wegens geknoei door anderen met bronvermeldingen, in de eerste plaats Estrin en Glazkov: Bird heeft bij mijn weten nooit enige bemoeienis met het RG gehad en kan gezien zijn overlijden in 1908 sowieso niet bij voortborduren op de zet 16… Lf5 van Ed. Lasker 1913 betrokken zijn. Mijn enige schaaktechnische opmerking ging over de daar “onzinvariant” genoemde zetten, die aan Capablanca toeschrijven was me te gortig! De partij in die bijdrage betrof een afgesproken remise uit de laatste ronde door twee gelijk eindigende middenmoters van gastland Finland die daarin t/m 24.Kxg2 een Duras-analyse uit 1914 herhaalden die met 24… Lh3+ 25.Kh1 Kh8? verderging. Burns enige RG was 365chess.com/game.php?gid=2631589 in de laatste ronde van Barmen 1905 tegen de gelijk met hem eindigende Alapin. Sterker dan 10… f3 is volgens Stockfish 18 10… Ph5 (Jasnogrodsky) 11.d4 Pd7 of 10… Pbd7 11.d4 Ph5, Harding (voor de link zie edochess hierboven) is door Deep Fritz 7 met 12.dxe5 Pb6 (t/m 13.b3 staat 365chess.com/game.php?gid=2631578 bij Lipschutz blz. 18) 13.Pa3? op het verkeerde been gezet, sterker 13.d6! Dxh4 14.e6 wat ook kan ontstaan via 12… Dxh4(!) 13.e6 Pb6 14.d6 en na 14… o-o nog wel iets beter voor Zwart is,

Het is ook het enige schaakboek dat op een Nederlandse postzegel staat: in een serie uit 2016, aan bekende Nederlandse boeken gewijd. Een enorme eer voor een schaakboek tussen al het literaire werk.
Postzegel oom Jan leert zijn neefje schaken

Albert Loon heeft het didactische deel van het boek verzorgd, Max Euwe het schaaktechnische. Volgens enkele bronnen hier en hier zou Albert Loon het alléén hebben geschreven en stond de naam van Euwe er alleen op om de verkoop te bevorderen. Hier heb ik géén aanwijzingen voor gevonden. Euwe heeft wel degelijk meegewerkt.

Uit het tijdschrift van den Nederlandschen Schaakbond 1935:

Er is twee jaar later (1937) een -veel minder bekend- tweede boek uitgekomen: “Hoe neef Jan een goed schaker wordt”. Aan dit laatste boek heeft ook Lodewijk Prins meegewerkt. Bron? Beide boeken zijn inmiddels digitaal beschikbaar:

• Oom Jan leert zijn neefje schaken
• Hoe neef Jan een goed schaker wordt

Wie herinnert zich niet de prachtige pastiches op het boek, in twee afleveringen van “Schaakbulletin” en later in het boek “Hartverwarmende schimpscheuten” waar oom Hein (Donner) plotseling bulderend de kamer binnenkomt en kritiek begint te leveren op oom Jan’s schaakvermogen, en als reactie daarop, in het volgende nummer, de komst van oom Wim (Andriessen, de uitgever van Schaakbulletin), die aantoont dat oom Hein het gewoon mis had.

Ook heeft Albert Loon, in samenwerking met Benedictus Springer, oud-wereldkampioen dammen, in 1956 het boekje “Oom Jan leert zijn neefje dammen” geschreven. Ook dit wordt nog wel herdrukt, de laatste drukken met medewerking van Tjalling Goedemoed.

Maar wie was Albert Loon nu eigenlijk?
Albert Loon werd 14 februari 1887 geboren te Rotterdam, als kind van Johan Conrad Loon en Maria Christina van Zandelingen. Johan Conrad was zeeman en later handelaar in leer. (bron: 1) of schoenmaker (staat op geboorteakte Albert) Zij hadden behalve Albert als oudste nog meer kinderen, van wie ik Jan en Cornelis noem. (2) De broers Albert en Cornelis (Kees) scheelden 25 jaar(!) in leeftijd.
Er ging een anekdote rond in de familie dat Albert en zijn vrouw Pietje Nyhof, die zelf geen kinderen hadden, met Kees in de kinderwagen op straat liepen en dat een kennis hen feliciteerde met de gezinsuitbreiding. ‘Dat is mijn broertje,’ zei hij toen. Kees vertelde ook altijd dat hij model heeft gestaan voor neef Jan uit “Oom Jan leert zijn neefje schaken”. (1) Kees speelt ook een belangrijke rol in een van Alberts andere boeken: “Speelgoedstad”. Hier zijn oom Kees en neef Kees de hoofdpersonen.
Het was een artistieke familie. Er werd geschilderd, gemusiceerd en geschaakt. (1) Albert zelf speelde viool en trad regelmatig op.

 
Albert was onderwijzer van beroep en schreef de volgende kinderboeken:

• Klaas de molenaar en schoenmaker Sandertje
• Speelgoedstad
• Eddy’s eerste schooldag
• Aan de grote verkeersweg
• Een machtig tovenaar
• Petertje

Naar de smaak van vandaag zijn dit wel érg brave verhalen.

Jan Loon, een van zijn broers, schreef “Hutspot, kleine verhalen voor grote mensen”. Albert heeft op verschillende adressen in Rotterdam gewoond (2), waarschijnlijk aan de Boomgaardsstraat, Schiedamse Singel en Schieweg. Alle adressen in Rotterdam-Centrum. Albert kreeg in 1917 een aanstelling in Den Haag als onderwijzer, en heeft daar gewoond op de Rijswijkseweg 441 en 688. (2) Hij was lid van schaakvereniging “De Raadsheer” en zijn prestaties zijn in de Haagsche pers genoemd. Evenals dat hij secretaris was van deze vereniging.
 

 
In 1935, nog voor het wereldkampioenschap van Euwe, werd er vooral vanuit Utrechtse schaakkringen gepleit voor het schaken op school. Er werd een commissie opgericht ter bevordering van het schaken op school met o.a. B.J. van Trotsenburg, voorzitter van de Nederlandse Schaakbond, Mr. J.H. de Boer, wethouder te Utrecht, P. Jungman, secretaris van de Stichtsch-Gooische schaakbond en A.R. van Bavel, met Max Euwe als voorzitter.

Later dat jaar, 13 november 1935, werd een landelijke stichting opgericht door elf heren, onder wie voorzitter W. Terpstra, secretaris R.A. van Bavel en penningmeester P. Jungman. Onder de andere acht treffen we A. Rueb, M, Euwe en G.C.A. Oskam aan. De naam: Stichting ter bevordering van het schaken onder de schooljeugd.

Geheel zonder weerstand geschiedde dat niet: in vier vlammende artikelen in het blad Sport in beeld/Revue der sporten “Een gespierd protest!” van maart/april 1936 en in “De lichamelijke opvoeding; orgaan van de Vereeniging van Gymnastiek-Onderwijzers in Nederland van 18-04-1936 werd heftig geprotesteerd tegen aandacht voor schaken zolang lessen in lichamelijke oefening werden verwaarloosd met slechts één uur per week. Het belangrijkste punt van kritiek is hierbij genoemd, het was niet zozeer tégen het schaken, als wel een protest tegen verwaarlozing van de in hun ogen belangrijker zaak.
 

 
Uiteindelijk schreven Albert Loon en Max Euwe het boek “Oom Jan leert zijn neefje schaken”, een klassieker die tot op de huidige dag herdrukt en verkocht wordt. Loon nam het didaktisch/ pedagogische deel voor zijn rekening en Euwe het schaaktechnische. Van Bavel vulde in de eerste drukken het boek aan met een handleiding hoe men zelf schaakstukken kon maken: Met carbonpapier de voorgedrukte schaakstukken overtrekken op driekwarts-notensatijnhout, dat uit-figuurzagen en met Velpa (voorloper van Velpon) het vilt uit een oude hoed aan de achterkant bevestigen. In het blad “De Telegraaf” van 18 oktober 1936 vertelt onderwijzer Kliphuis dat het grootste probleem voor zijn klas nog het verkrijgen van 300 lege garenklosjes was, om als voetstukken voor de stukken te dienen. “Uit alle delen van de provincie hebben familieleden van de leerlingen bijgedragen om de garenklosjes bij elkaar te krijgen.”

Zelfs tegen dit boek kwam protest, ditmaal uit andere hoek: Oom Jan en neef Jan gaan in een van de hoofdstukken op zondag(!) naar een voetbalwedstrijd. Schande! Uit het Christelijk Dagblad van 23 november 1935:
 

 
Op 29-12-1987 echter beschreef Bab Wilders (“géén familie van!”) in het degelijke Nederlands Dagblad / Gereformeerd gezinsblad het boek heel wat positiever onder de titel “Oom Jan is niet stuk te krijgen”
 
Het thema dat een ouder familielid de jeugd het schaken bijbrengt kwam in die tijd vaker voor, bijvoorbeeld in het bondsblad van 1920 pag. 123-126, waar G.J. Reeser vertelt over “De twee neven of hoe men schaker worden kan”, een ware geschiedenis. Rond 1937 schreef oud-wereldkampioen Lasker het boek “Wie Wanja meister würde”, een verhaal van een vader die zijn zoon begeleidt in zijn carrière. Dit laatste boek, pas ruim een halve eeuw na zijn dood in de archieven gevonden, is meer schaaktechnisch dan de twee hierboven genoemde. info

In het jaar 1936 heeft Albert vier schaakrubrieken geschreven in het blad “Zonneschijn” waarvan de eerste rubriek alleen vertelt waarom er een schaakrubriek komt. Zonneschijn was het grootste kinderblad in die tijd met tal van beroemde medewerkers. o.a. Johan Fabricius, Nienke van Hichtum, Rie Cramer en Anton Pieck.
De schaakrubrieken zijn te vinden via Delpher. Hij bespreekt het vierpaardenspel, het Italiaans en “een partij tussen den schaakmeester en een schaakleerling”
vier afleveringen van Zonneschijn 1936

Na de oorlog wordt Albert Loon in de bladen alleen nog vermeld als “auteur van”. Wel brengt hij nieuwe kinderboeken uit. “Speelgoedstad” is van 1949. Van schaakactiviteiten heb ik niets meer kunnen vinden. Wel het damboek uit 1956/7. Albert Loon overlijdt op 20 november 1963, op 76-jarige leeftijd.

Een man die deze kleine biografie waard was. Onderwijzer en kinderboekenschrijver maar zelf zonder kinderen, begaafd violist, schrijver van schaakboeken over oom Jan en zijn neef Jan. Schrijver van schaakrubrieken maar zelf geen topspeler, organisator en bestuurslid, promotor van het schaken op scholen. Een man aan wie we behalve het boek nog veel meer te danken hebben. Ter nagedachtenis.

Zijn achternicht Natalie Koch vertelt mij op de valreep dat dit artikel uitkomt op 27 mei, de sterfdag van haar grootvader Kees, op wie “neef Jan” gebaseerd was.

Bronnen:

1. Natalie Koch, achternicht van Albert Loon. Musicologe, journalist en auteur van boeken in het Fantasy genre. Natalie Koch – Wikipedia
2. Teun Koorevaar, eigen artikelen op schaaksite  en organisator van het recente Schakentegenkanker.nl die heel wat akten van geboorte, huwelijk en overlijden en woonadressen heeft gevonden.

Verder is dankbaar gebruik gemaakt van de bibliotheek van het Max Euwe Centrum en van  Delpher, het grote kranten- en tijdschriftenarchief van de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.