door Joop Burgerhout, Voorschoten

In de vele jaren dat ik heb gedamd, was er altijd ook interesse voor het schaken. In Oegstgeest vond in 1970 de geweldige vierkamp tussen Botwinnik, Donner, Larsen en Spassky plaats. Ik was er dagelijks, waarschijnlijk spijbelend van de HBS. Ik genoot van de sfeer, hoewel ik van de partijen weinig begreep. De spanning, de verhalen en de schaakgezichten zijn me bijgebleven.

Ik ben niet de enige dammer die van schaken weinig begrijpt, maar het wel bewondert en ervan geniet. Andersom zien we hetzelfde gebeuren. In het Leids Denksportcentrum dammen schakers van (groot)meesterlijke klasse, zoals John van der Wiel, Bert van der Marel, Eelco Kuipers, Eric van ’t Hof en Fred Slingerland, op een redelijk niveau. Bij het jaarlijks Leidse kroegdammen is hun enthousiasme opmerkelijk. Zij genieten van de sfeer.

Er is wederzijdse herkenning en bewondering. Voor bridgen en biljarten heb ik trouwens een andere vorm van bewondering. Bij schaken voel ik emoties die ik bij andere denksporten niet heb. Waar komt die emotionele bewondering vandaan? Ik ga daar zo op in, maar eerst iets over verwondering en bewondering.

DE VERWONDERING

Bewondering heeft te maken met respect, waardering en misschien zelfs adoratie. Verwondering heeft daarentegen een diepere emotionele lading die niet los te zien is van ontzag voor het raadselachtige. Dat is precies wat ik voel voor zowel het schaken als het dammen.

Ik heb ooit tijdens een van de vele nachten in het Denksportcentrum de vraag naar de verwondering gesteld, en alle schakers en dammers beaamden dat: in het spel zitten elementen die hoger reiken dan de mens. We kunnen ernaar kijken, maar het raadsel blijft.

Dat hebben de ware liefhebbers gemeen. Dammers kunnen zich verwonderen over schakers en het schaken; schakers kunnen dat ook met dammers en het dammen. Mijn boekenkast bevat honderden damboeken, maar minstens zoveel schaakboeken. De Koning van Donner, de boeken van en over Ton Sijbrands, de curiosa van Tim Krabbé en de gebundelde rubrieken van Andreas Kuyken maken verwondering los bij zowel dammers als schakers.

WAT ONS BINDT

Het antwoord ligt misschien in een gemeenschappelijke, eeuwenoude historische achtergrond. Schaken en dammen zijn geen concurrenten die los van elkaar bestaan, maar twee takken van dezelfde rijke Europese – en wellicht zelfs mondiale – bordspelcultuur. Ze hebben elkaar eeuwenlang beïnvloed, gedeeld en naast elkaar geleefd, vaak letterlijk op hetzelfde bord.

Het recente onderzoek van dr. Arie van der Stoep en zijn medeauteurs (in het boek Schaken, dammen, molenspel en triktrak. Een Nederlands/Vlaamse cultuurhistorie, 2025) geeft hiervan een genuanceerd en origineel beeld. Enkele impressies uit het boek:

WEDERZIJDSE BEINVLOEDING

Dammen vond waarschijnlijk al in de eerste eeuwen na Christus plaats in het gebied van het huidige Frankrijk, Italië en Spanje. Eeuwenlang werd het gespeeld met schijven op lijnenborden (merelles). In de veertiende eeuw maakten Europese dammers de overstap naar het schaakbord – hetzelfde bord dat ook voor schaken werd gebruikt. Vanaf dat moment deelden beide spellen fysiek dezelfde ruimte: hetzelfde bord, dezelfde omgeving, dezelfde spelerskringen.

Het damspel ontleende zijn naam aan het Franse dames (verwijzend naar de verhoogde rand van het bord – de dam, de verhoging): de schijf die de overkant haalde, promoveerde tot dam. De vroegste vermelding daarvan dateert uit 1385. Een eeuw later komt de promotie van de schaakpion aan de orde. De soldaat wordt ‘dame’, niet verwijzend naar de koningin, maar ontleend aan de dam uit het dammen. Een mooi voorbeeld van hoe de twee spellen linguïstisch en cultureel met elkaar verweven raakten.

Historische inventarissen uit Frankrijk en de Nederlanden laten zien dat dammen en triktrak vanaf de zestiende eeuw populairder waren dan schaken. Dat verandert langzaam in de achttiende eeuw. In de koffiehuizen werd zowel geschaakt als gedamd. Philidor (1726-1795) was een briljante schaker en kon goed dammen. In het voorwoord van zijn boek (1749) klaagt hij dat de schakers te veel als dammers speelden.

Tot ver in de twintigste eeuw werd er gezamenlijk gespeeld. Er waren veel clubs waar zowel geschaakt als gedamd werd – het was kostenbesparend. Voor de een was de achterkant van het bord de voorkant van de ander. De afgelopen honderd jaar is het beeld enorm veranderd. Het georganiseerde dammen heeft moeite om het hoofd boven water te houden, terwijl het schaken in vrijwel alle werelddelen floreert. Afrika is een opvallende uitzondering.

NOGMAALS DE VERWONDERING

Deze gedeelde geschiedenis verklaart voor mij de diepe herkenning die schakers en dammers voor elkaar voelen. Beide spellen vragen om strategisch inzicht, tactisch vernuft, geduld en creativiteit. Beide bieden die bijzondere combinatie van diepe verwondering en ontzag voor iets dat groter lijkt dan de mens zelf. Wie ooit een prachtige damcombinatie of een briljante schaakzet heeft gezien, herkent onmiddellijk datzelfde gevoel van verbazing en schoonheid.

Schakers en dammers zijn mede-erfgenamen van een gezamenlijke traditie. We bewonderen elkaars spel omdat we in het andere iets herkennen van wat ons zelf zo fascineert. In die gedeelde liefde voor het bord, voor de oneindige mogelijkheden en voor die momenten van pure verwondering, vinden we wat ons werkelijk bindt.

Literatuur:

Wim van Mourik, Jan de Ruiter en Arie van der Stoep: Schaken, dammen, molenspel en triktrak. Een Nederlands/Vlaamse cultuurhistorie (Middelburg, 2025)

424 pagina’s, 26,5 x 20 x 2,7 cm, gewicht: 1370 gram.

Te bestellen bij wavanmourik@planet.nl

Het is al weer jaren geleden dat er in Den Haag het Aegontoernooi werd gehouden. In het hoofdgebouw van de verzekeraar werd jaarlijks het “Mens versus Schaakcomputer-toernooi” gehouden. De mens werd vertegenwoordigd door sterke grootmeesters, internationale meesters, hoofdklassers, schaakjournalisten, maar ook echte amateurs en liefhebbers, dus van een verschillend niveau. Dat gold ook voor de computerprogramma’s. De sterkste schaakcomputers ter wereld waren aanwezig, als ook het betere hobby-werk. De match haalde de landelijke pers omdat veel mensen reikhalzend uitkeken naar de vorderingen die het elektronisch rekentuig aan het maken was. Deze belangstelling werd ook gevoed door een weddenschap die Professor Jaap van den Herik aangegaan was met Hans Böhm, namelijk dat binnen afzienbare tijd de wereldkampioen schaken het zou moeten afleggen tegen de computer. In de beginjaren van de computer werd er nog lacherig gedaan over de rare fouten die er in de diverse programma zaten, tegenwoordig weten we wel beter.

Het is in dit verband aardig een anekdote op te halen. Ik kan me herinneren dat Tim Krabbé in een totaal verloren stelling was beland, maar hij ontsnapte met remise omdat de programmeur het eindspel van de verkeerde loper niet in zijn programma had opgenomen! Een ander grappig voorval was dat de bekende hoofdklasser Ad van den Berg goede resultaten tegen de sterkste machines boekte. Hij was erachter gekomen dat naarmate de stellingen eenvoudiger werden de computer meer moeite had met het vinden van goede zetten. In elk geval had de Engelse grootmeester John Nunn wel eens geschreven dat middenspelen zonder dames door de computer een stuk minder sterk werd behandeld. Vandaar dat Van den Berg heel graag de openingszetten 1. d3 d5 2. e4 dxe4 3. dxe4 Dxd1+ 4. Kxd1 op het bord bracht.

De computer liet zich hier op in omdat in zijn programma stond dat het verhinderen van de vijandelijke rokade gunstig zou zijn. Van den Berg speelde vervolgens ergens c2-c3 gevolgd door Kd1-c2 en kreeg daarmee een acceptabele stelling. Op de vraag van een journalist waarom hij zo’n ‘gekke’ opening speelde, antwoordde hij heel gevat: “Jij gaat toch ook niet hoofdrekenen tegen de kassa van Albert Heijn!”.

Zelf gaf ik vrijwel elk jaar acte de présence. Begin jaren negentig was ik als deelnemer actief, later werd ik benaderd om als commentator te fungeren. Op enig moment stond ik voor een volle zaal met publiek uit te leggen dat de computer niet zo goed is in gesloten stellingen. Eigenlijk alle type stellingen waarin het ‘denken op lange termijn’ nodig is, behandelen computers over het algemeen niet geweldig. Ook dát had John Nunn ooit gezegd. Een opening als het Konings-Indisch of het Frans is volgens hem ideaal tegen de rekenmonsters. Een gesloten stelling, waar aan twee kanten van een pionnenketen moet worden gemanoeuvreerd, doet de mens vele malen beter dan het schaakprogramma.

Om dit te illustreren liet ik de zaal de volgende geconstrueerde stelling zien:

Deze stelling had ik in elkaar gezet naar aanleiding van een stelling die mij vaag bijstond. Ik meen ooit iets analoogs gezien te hebben dat door Tim Krabbé was bedacht. Wit aan zet, speelt en wint. Ik vroeg aan de zaal of de laagste ratinghouder een poging wilde doen. Om te bepalen wie de laagste rating had, vroeg ik de mensen vingers op te steken met een rating onder 1400, 1300 enzovoort. Bij ongeveer 1250 bleef de teller steken en de bewuste persoon dacht welgeteld 5 seconden na en stelde de volgende zet voor.

1. h5!!

Het is de enige zet waarmee wit kans maakt nog op winst te spelen. Na elke andere zet speelt zwart … h5 waarmee hij “de deur op slot doet” en wit nooit meer verder kan komen. Zwart moet dan vooral van het materiaal afblijven dat wit in de aanbieding doet. Na een zet als 1… cxb3 wint wit bijvoorbeeld als volgt: 2. Ta3 b2 3. Tb3 h6 4. Txb2 Ke6 5. c4 dxc4 6. d5+ Kxd5

7. Lc3 en de witte stukken komen binnen. 1-0

Na wits eerste zet komt wit ook verder als zwart ‘niets’ doet. Bijvoorbeeld: Of 1… h6 2. Tb1 Ke6 3. Taa1 Kf7 4. Th1 Kf6 5. Th4 Kf7 6. Tah1 Kf6 7. Txg4 fxg4 8. Th4 Kf5 9. Lc1 Kf6 10. Txg4]

Maar de sterke computerprogramma’s die ik destijds had slaagden er niet in om de winstzet überhaupt te evalueren, laat staan te spelen. Ik heb diverse programma’s ’s avonds aangezet om ze een hele nacht hierop te laten rekenen, maar de resultaten waren bedroevend. Kortom: deze stelling liet de kracht zien van het ‘menselijke oog’, zoals ik het destijds formuleerde.

Ik had deze woorden nog niet uitgesproken of ik werd met de neus op een paar andere feiten gedrukt. Ik was namelijk bezig met het bespreken van een partij van de sterke Nederlandse meester Rini Kuijf (toen een rating van 2475), ooit nog Kampioen van Nederland. Hij had het moeilijk tegen Zugzwang, een programma van Duitse makelij. Het ging hier om – als ik tenminste goed geïnformeerd ben – 1024 parallel geschakelde processors. Dus eigenlijk 1024 pc’s die aan elkaar gekoppeld waren en die met elkaar moesten communiceren in een netwerk. Het ding was verbonden met een modemlijntje naar Duitsland. De twee knapen die achter het bord zaten, de jongemannen Rainer Feldmann en Peter Mysliwietz waren promovendi van de Universiteit van Paderborn (Duitsland). Zij deden een promotieonderzoek naar het synchroniseren van deze parallel geschakelde processoren. Zelf had ik een paar jaar eerder tegen “Het Beest” gespeeld, klik hier.

Het was wel duidelijk dat het hier ging om een verschrikkelijk rekenmonster, dat in de tussenliggende jaren behoorlijk verbeterd was. Kuijf had het moeilijk in de partij, dat was wel duidelijk. Maar net toen ik het publiek vertelde dat Kuijf het eindspel uitstekend behandelde en volgens mij tegenkansen begon te krijgen, zodat er wellicht een half puntje voor hem in het verschiet lag, kondigde het “Beest” ineens mat in 46 aan! De Duitsers liet Kuijf weten dat hij in maximaal 46 zetten mat gezet zou worden. “Doe mij maar een grote pils!”, antwoordde Kuijf onmiddellijk.

Omdat hij het zelf moeilijk kon geloven dat zoiets mogelijk was, sputterde hij nog lang tegen. Na afloop bleek wat hier aan de hand was. De computer had natuurlijk de beschikking over de eindspeldatabase van Ken Thompson, waarin alle eindspelen met 5 stukken helemaal uitgeanalyseerd zijn, zijn opgenomen. Tegenwoordig is die online te vinden bij Shredder: de eindspeldatabase, waarin zelfs ook al veel te vinden is over eindspelen met zes stukken. Hier de partij, die natuurlijk ook meteen gecheckt is met bovengenoemde eindspeldatabase, de “tablebases”, zoals ze te boek staan.

Computer Zugzwang – Rini Kuijf (2475), Den Haag 1997.

1. e4 e6 2. d4 d5 3. Pc3 Pf6 4. Lg5 Le7 5. e5 Pfd7 6. Lxe7 Dxe7 7. f4 a6 8. Pf3 c5 9. dxc5 Pxc5 10. Ld3 Pc6 11. O-O b5 12. De1 h6 13. Dg3 O-O 14. Kh1 Td8 15. Dg4 Pb4 16. Pd4 Pcxd3 17. cxd3 Ld7 18. Dg3 Pc6 19. Pb3 Le8 20. Tac1 Tac8 21. Df2 Da7 22. De1 Pe7 23. a3 a5 24. Dd2 Pf5 25. Tf3 Db6 26. g4 Ph4 27. Th3 Pg6 28. d4 b4 29. Pa2 bxa3 30. bxa3 Txc1+ 31. Paxc1 a4 32. Pc5 Db1 33. Kg2 Tb8 34. P5d3 Lb5 35. f5 Lxd3 36. Pxd3 Tc8 37. De3 Dxd3 38. Dxd3 Pf4+ 39. Kf2 Pxd3+ 40. Txd3 Tc2+ 41. Kg3 Kf8 42. fxe6 fxe6 43. h4 Ke7 44. Kf4 Kd7 45. g5 hxg5+ 46. Kxg5 Tg2+ 47. Kf4 Te2 48. Kg5 Tb2 49. Tf3 Ke7 50. h5 Tg2+ 51. Kf4 Td2 52. Ke3 Th2 53. Tg3 Kf7 54. Tf3+ Kg8 55. Tg3 Txh5 56. Kd3 Th1 57. Kc2 Th4 58. Kc3 Th1 59. Kb4 Td1 60. Tg4 Kh7 61. Kxa4 Kh6 62. Kb4 g5

Ik meen dat het hier ergens was dat ik het publiek stond te vertellen dat Kuijf aardig aan het terugvechten was vanuit een wat problematisch toreneindspel. 63. Kc5 Kh5 64. Tg2 g4 65. Kd6 Wit geeft ook materiaal om zichzelf zo snel mogelijk een ver opgerukte vrijpion te bezorgen. 65… Txd4 66. Kxe6 Kh4 67. Kd6 g3

68. e6 De witte e-pion is nu beresterk, maar dat is de zwarte g-pion ook. 68… Kh3 [Een mogelijke verdediging bestond misschien in 68… Te4] 69. Te2 g2?! Dit had beter vervangen kunnen worden door een andere zet. [Dat kon ook nu: 69… Te4 70. Txe4 dxe4 71. e7 g2 72. e8D g1D 73. Dh5+ Kg2! [73… Kg3 74. Dg5+ Kf2 75. Df4+ is veel ongunstiger.] 74. De2+ Kh3 75. Dxe4 Er is niets anders meer om op winst te spelen. 75… Dg3+ 76. Kd5 Dxa3 en de remise is een feit.] 70. Te3+ Het was uiterst lastig te zien dat deze voor de hand liggende zet vervangen had moeten worden door een erg rare, die waarschijnlijk wel voldoende is voor remise.

70… Kh2?! [Na 70… Kh4! 71. e7 g1D 72. e8D geeft Rybka 4 de onverwachte verdediging 72… Dg7!! waarna wit geen nuttige schaakjes heeft.] 71. e7 g1D 72. e8D Zwart heeft eerder een dame kunnen halen, maar de zwarte koning staat tactisch veel ongunstiger op veld h2 zoals weldra duidelijk wordt. 72… Dg4 De beste zet, maar wit wint nu op een andere manier. [Nu faalt 72… Dg7? op 73. Dh5+! en zwart verliest materiaal of wordt mat gezet. Een voorbeeld: 73… Kg1 74. Te1+ Kf2 75. De2+ Kg3 76. Tg1+ en de dame gaat verloren.] 73. Te2+ Kh3 74. Dh8+ Dh4 Zwart moet er gedwongen een toreneindspel van maken.

75. Te3+! Dit kan alleen gevonden door de ‘tablebases’ op de achtergrond mee te laten ratelen. [Als ik Rybka 4 moet geloven is 75. Dxh4+ nog sterker. Na 75… Kxh4 kan wit de toren achter de vrijpion zetten en dan lijkt de winst minder lastig dan in de partij. 76. Ta2 Maar de eindspeldatabase geeft uitsluitsel: zwart maakt remise door: 76… Ta4! Ik geef nu de belangrijkste hoofdvariant, waarvan de eerste zetten van zwart allemaal de enige zet zijn om remise te maken. 77. Kxd5 Kg5 78. Kc5 Kf6 79. Kb5 Te4 80. a4 Te5+ 81. Kb6 Te6+ 82. Kb7 Te7+ 83. Kc8 Te8+ 84. Kd7 Te7+ 85. Kd8 Ta7 86. a5 Ke6 87. Kc8 Kd6 88. Kb8 Th7 89. a6 Kc6 Weer de enige zet, waarna wit niet verder kan komen. Het verhindert in elk geval 90. a7?? wegens 90… Th8#] 75… Kg2 76. Dxh4 Hier geeft de eindspeldatabase een geforceerde winst in 46 zetten aan. 76… Txh4 77. Kxd5

77… Kf2 Nu is het winst in 40 zetten. [De hardnekkigste verdediging is kennelijk 77… Ta4] 78. Te4 Th5+ 79. Kc6 Th1 80. a4 Kf3 81. Tc4 Ke3 82. a5 Kd3 83. Tc5 Th7 Het is nu een winst in 24 zetten. [Ook nu houdt 83… Ta1 het wat langer voor, maar wat maakt het allemaal uit tegen een computer.] 84. Kb6 [Vreemd genoeg geeft de eindspeldatabase op het internet dat 84. a6 twee zetten sneller wint.] 84… Th8 Ook niet de optimale zet. 85. a6 Tb8+ 86. Kc7

En hier geloofde Kuijf het verder wel. 1-0

Ik hoop voor hem dat hij zijn grote pils gekregen heeft!

Tot slot nog een vreemd geval uit mijn eigen praktijk. Een aantal jaar daarvoor, toen ik nog zelf deelnemer was, leek ik door het toen vrij sterke schaakprogramma Chess Genius opgerold te worden. Ik overleefde – met wit nog wel – de opening niet en kwam in een vreselijk eindspel terecht met een pion minder. Normaal gesproken zou je zeggen: kat in het bakkie, in dit geval voor de computer. Maar ziehier wat er gebeurde:

Herman Grooten (2410) – Computer Chess Genius, Den Haag 1993.

1. d4 d5 2. c4 dxc4 3. Pf3 a6 4. a4 Pf6 5. e3 Lg4 6. Lxc4 e6 7. O-O c5 8. h3 Lh5 9. Pc3 Pc6 10. dxc5 Lxc5 11. b3 O-O 12. Dxd8 Tfxd8 13. Lb2 Lxf3 14. gxf3 Pe5

15. f4? [Uiteindelijk was het geplande 15. Le2 achteraf beter geweest. 15… Td2 16. Ta2] 15… Pxc4 16. bxc4 Tac8 17. Tfd1 g6 18. Kg2 Kf8 19. Kf3 Le7 20. Txd8+ Lxd8 21. Td1 Ke8 22. Pe2

22… Pd7 Na een troosteloze opening raak ik nu gewoon een ‘gezonde’ pion achter. 23. Ld4 Txc4 24. Tb1 b6 25. Pc3

25… Pc5?! Tegen de huidige programma’s zou ik met deze stelling geen kans op behoud meer hebben gehad. [Winnend is 25… f6! met de dreiging … e6-e5 en stukwinst. Het paard moet dus wijken, maar dan is pion a4 het kind van de rekening. Er is nog wel een tactisch grapje. 26. Ta1 e5 27. fxe5 fxe5 28. Pe4 Ke7 29. Lb2 en zou behoudt wit nog met kunst en vliegwerk zijn pion, maar zijn stukken staan nu zo passief dat de technische afhandeling ook niet al te lastig meer zal zijn.] 26. Lxc5! bxc5 27. Pe4 Tb4 28. Txb4 cxb4

Dit is precies het eindspel waar ik nog op gehoopt had. Wit heeft een paard tegen een loper en die strijd is redelijk abstract voor de rekenmonsters, zelfs voor die anno 2011. 29. Ke2 Kd7 30. Kd3 a5 31. Kc4

31… Kc6 De moderne programma’s zijn het eens met deze zettenreeks. Maar inmiddels staan er twee pionnen van zwart op de verkeerde kleur en dat is een gegeven waar ook moderne programma’s moeite mee hebben. De gedekte vrijpion is natuurlijk wel een geduchte factor. 32. Pd2 h6 Waarschijnlijk niet zo handig: er gaat weer een pion naar de verkeerde kleur. Maar ook moderne programma’s hebben problemen met het winnen van dit eindspel. Het valt ook niet mee om een constructief plan te bedenken. 33. Pf3 Mijn strategie was erop gebaseerd om flink rond te huppelen met het paard om zoveel mogelijk pionnen naar de verkeerde kleur te lokken. 33… Lf6 34. Pd2 Lc3 35. Pb3 Kb6 36. e4 Le1 37. f3 Lg3

38. f5 Wit raakt nog een pion kwijt, maar dat is geen probleem. Een eventuele zwarte dubbelpion is in principe waardeloos. 38… exf5 Daar was ik zeer tevreden mee. Zwart geeft wit het veld d5 voor de koning. Maar misschien moest het wel omdat het paard anders via veld d4 of c5 pion e6 zou aanvallen, waarna die ook naar de verkeerde kleur zou worden gedwongen. 39. exf5 g5 40. Kd5 Lf4 41. Ke4 h5 42. Kd5 Lg3 43. Kc4 Le5

44. Pc5 Inmiddels begon ik optimistisch te worden over de uitslag van deze partij. Dat vertelde ik de programmeur ook, die zich niet bewust was van het verschijnsel “goed paard tegen slechte loper”. 44… f6 De volgende pion, het lijkt wel een soort spelletje: hoe krijg ik zoveel mogelijk pionnen van de tegenstander op de voor hem verkeerde kleur… 45. Kd5 Lc3 46. Pb3

46… h4 En weer een… 47. Pc5 Lb2 48. Pe4 Le5 49. Pd2 Winstkansen zijn er nog nauwelijks voor wit omdat de zwarte b-pion een geduchte factor is. 49… Kb7? Maar zelfs een computer kan kennelijk zijn geduld verliezen. [49… Lc3 50. Pb3 Le5 is een soort dynamisch evenwicht, geen van beide spelers kan vorderingen boeken.] 50. Pc4 Lc7 51. Ke6 Ld8

52. Kd7 Een mooi voorbeeld van een slechte loper. Hij heeft geen ruimte meer omdat zijn pionnen op de verkeerde kleur staan. Desondanks is voor zwart nog geen verliesgevaar. 52… Lb6 53. Ke7?! Wit gaat het nu proberen, hoewel dat objectief misschien niet verantwoord was… [Na 53. Pd2 is de stelling nog altijd in evenwicht.]

53… Ld4?! Altijd fijn als er materiaal ingeleverd wordt. [De juiste zet was 53… Kc6! waarna er een soort wedloop ontstaat waarin de loper veel sterker is dan het paard. Een voorbeeld: 54. Kxf6 b3 55. Kxg5 Le3+! 56. Kg6 Kc5 57. Pb2 Ld4 58. f6 Kd6 59. Pc4+ Ke6 60. f7 Ke7 en wit moet vrezen voor zijn ‘leven’.] 54. Pxa5+ Ka6 55. Pb3 Lc3 56. Kd6 Omdat ik nu een belangrijke pion heb veroverd besluit ik om een risicoloze winstpoging te gaan doen. Het omsingelen van pion b4. 56… Kb6 57. Kd5 Le5

58. Kc4?! Niet de handigste. [Veel sterker was 58. Pc5! Lb2 59. Kc4 Ka5 60. Kb3 Lc3 61. Pe4 Ld4 62. Pd6 Kb6 63. Kc4 Lc5 64. a5+ met winst.] 58… Ld6 59. Pd4 Ka5? Daar gaat ie dan de mist in! [De juiste voortzetting was 59… Lf8 waarna het de vraag is of wit vorderingen kan boeken.] 60. Kb3 Kb6 61. Pc2 Ka5 62. Pe3! Het paard springt er lustig op los. 62… Le7 63. Pd5 Ld8

64. Pxb4 De belangrijke pion is veroverd, de rest is een fluitje van een cent. 64… Lc7 65. Pc6+ [65. Pd5 Le5 66. Pe3 was iets systematischer.] 65… Kb6 66. Pb4 Ka5 67. Pd5 Le5 68. Pe3 Dan maar in tweede instantie. 68… Kb6 69. Pc4+ Kc5

70. Pxe5 Hier had hij al mogen opgeven maar de operator wist niet van ophouden. 70… Kd6 71. Pg4 Kd5 72. Kc3 Kd6 73. Kd4 Kc6 74. Pxf6 Kd6 75. Pe4+ Ke7 76. Ke5 Kd7 77. f6 Ke8 78. Ke6 Kd8 Hoe is het mogelijk dat computers een eindspel zo beroerd kunnen behandelen? 1-0

Wat was hier het probleem? De beoordeling dat het paard zoveel sterker is dan de loper, als er pionnen zijn vastgelegd op de kleur van de loper, wordt door de computer helemaal verkeerd gedaan. Zelfs anno 2011 worstelen de programma’s hier nog steeds mee. Ik heb dit eindspel ook aan de huidige top-engines ‘gevoerd’. Hoewel ze de stelling niet verliezen, weten ze zich er ook geen raad mee om hem te winnen. Ik denk dat ik tegen een sterke speler echter weinig kans zou maken om hem te houden.

Heeft de wereldkampioen inmiddels van de computer verloren en wordt hij op het tactische vlak voortdurend gefopt door het rekentuig, bij mijn weten zijn er nog geen schaakprogramma’s die dit soort strategische evaluaties correct oplossen. Hierin is de mens nog altijd superieur. Dat zal volgens mij ook niet lukken met de manier waarop de programma’s zijn samengesteld. Want zolang ze blijven rekenen in eenheden van een pion, kun je er met ‘brute force’ niet komen. Maar wie ben ik?

Alle fragmenten en partijen via de viewer:

Wat zeg je? Een simpele stelling? Inderdaad, je hebt volkomen gelijk. Zwart zet zijn koning op c6, zijn loper op d6, en gaat verder met h3 en h2. Daarmee verovert hij de witte loper, en vervolgens wint hij met zijn goede randpion. Elementair.

Waarom ik dat dan niet deed? Nou, dat komt allemaal door mijn jeugd. En met name door vroegere voetbalwedstrijden. Want toen stond ik altijd buitenspel.

Je moet weten: ik vond mezelf nooit goed in voetbal, en mijn vriendjes vonden dat ook. Als ik tijdens gym werd toegewezen aan een team, leidde dat bij mijn medespelers tot grote teleurstelling. Vaak probeerden ze me te ruilen tegen een speler van de tegenstander, en één keer boden ze zelfs een pakketkorting: “Als jullie hem nemen, krijgen jullie er gratis nog een speler van ons bij.”

Toen ook deze deal doodliep, kwamen ze met een plan B. De aanvoerder sloeg een arm om mijn schouder en zei: “Jij staat deze wedstrijd buitenspel.”

Het was een term die hij ongetwijfeld een keer had opgevangen, en hij gaf er een eigen invulling aan. De hele wedstrijd bracht ik door buiten de lijnen. Ik ketste stenen in het water van het park, en wandelde naar de kinderboerderij, een paar honderd meter verderop. Daar kon je geitjes voeren en lammetjes aaien.

Zo werd voetbal mijn favoriete vak.

Beker
Ik moest hieraan denken toen ik enige tijd geleden werd uitgenodigd voor een bekerwedstrijd met LSG tegen Philidor. We speelden een dubbelrondige rapidmatch, en ik zat aan bord vier. En, zo luidde de toelichting in de mail, bij een gelijke stand valt dat laatste bord af.

Toen ik het las, voelde het als vroeger. Als buitenspel. En dus had ik een historische kans om een paar zaken in mijn leven recht te zetten. Om mijn medespelers te laten zien dat ik waarde kon leveren, ook als ik daadwerkelijk meedeed. Binnen de lijnen.

Oké, de eerste partij wilde dat nog niet lukken. Ik ging remise uit de weg, en verloor een pion. Mijn tegenstander, de zeer gewaardeerde Bert van der Marel, speelde het eindspel ijzersterk.

Maar toen kwam partij nummer twee. Die verliep een stuk beter. Na een rommelig middenspel was het Bert die in de fout ging, en na een zet of dertig stond het zo.

Simpel, zeg je, en je hebt nog steeds gelijk. Koning naar c6, loper naar d6, h3 en h2 – zwart wint. Natuurlijk besefte ik dat mijn koning zo snel mogelijk terug moest naar b6. Maar zoals met zoveel dingen in het leven: het kwam er gewoon niet van.

Na wat doelloos heen-en-weer geschuif volgde het beslissende moment.

Bert heeft net 5. Lg5 gespeeld en ik antwoordde met 5…, h3. Na 6. Ld8+ ging ik mat.

Nabeschouwing
Een tragedie voor LSG? Niet echt. Want de wedstrijd was geëindigd in 4-4. En inderdaad: ons laatste bord telde niet mee.

De historische revanche bleef dus uit. Maar na ruim 50 jaar kreeg ik weer datzelfde gevoel als in de kinderboerderij. Het was goed om af te vallen. Lang leve de buitenspelregel!

Bedrog tijdens partijen schijnt tegenwoordig schering en inslag te zijn. De drie Franse spelers die recentelijk in opspraak kwamen, omdat zij gebruik zouden hebben gemaakt van ongeoorloofde middelen, was even hot news. De geruchten dat Topalov signalen zou ontvangen van zijn secondanten, zijn we ook bepaald nog niet vergeten. En de Duitser met een rating van rond 1800 die met een pruik en oortelefoontjes een toernooi wist te winnen, om vervolgens door de mand te vallen, staat menigeen nog scherp op het netvlies. Zelf ben ik ook ooit het slachtoffer van malversaties van een tegenstander geweest.

Ooit trok ik er met een paar schaakvrienden op uit om rond de Kerstdagen deel te nemen aan een open toernooi in Porz-Wahn. Dat is een dorp dat ligt onder de rook van Keulen. Zoals bekend sponsort een hotelmagnaat daar al decennia lang een van de sterkste schaakploegen van Duitsland die uit dit dorp afkomstig is. Ik heb zelf ook een jaar of acht deel uitgemaakt van “Die zweiten Mannschaft”.

Een van de topspelers van het eerste uur binnen de vereniging was Vlastimil Hort. De voormalige Tsjech was zijn land uitgevlucht om zijn heil te zoeken in Duitsland. In die tijd hoorde een speler met een rating van boven 2600 bij de eerste tien van de wereld. Hort speelde nog ooit een match tegen Spassky in de strijd om de wereldtitel. De hotelmagnaat had Hort kennelijk verplicht om mee te spelen in het open toernooi dat verder niet supersterk bezet was. Daar had de man, die de vriendelijkheid zelve is, kennelijk niet zo’n zin in. Hij werkte zijn partijen af, alsof het een simultaan was. Het was middenin de winter, koud buiten en Hort hield zijn jas aan om – soms staande achter het bord – zijn zetten te doen. De tegenstanders waren vaak zo geïmponeerd, ook door de rating van de tegenstander, dat zij zich snel lieten opbrengen, waardoor Hort zo snel mogelijk weer de deur naar de uitgang kon vinden.

De keer dat ik – als ‘eenvoudig tweeklasser KNSB-speler’ – een keer goed begon in dit toernooi, mocht ik het opnemen tegen deze geweldenaar. Ik zei tegen mijn clubgenoten dat ik het tot mijn belangrijkste taak zag om hem tot nadenken te dwingen zodat hij in elk geval zijn jas moest uitdoen! Dat lukte zowaar, zodat ik een nieuwe doelstelling moest verzinnen tijdens de partij. Ik kwam er achter dat ik zelfs erg goed stond, maar ik hield er (vooralsnog) geen rekening mee dat ik wel eens een goed resultaat zou kunnen behalen. Maar tot mijn grote verbazing kwam Hort in lichte tijdnood, terwijl ik nog steeds alle troeven in handen had. En toen, met nog een klein kwartiertje op de klok en nog meer dan twintig zetten voor de boeg, kwam er plotseling een remise-aanbod. Ik herinner me dat ik bijna van mijn stoel viel. Nadat ik het had aangenomen, besefte ik dat ik misschien een grote kans op een overwinning op een topspeler had versmaad (zo goed stond ik als ik mijn tegenstander moet geloven), maar ik was toen heel blij met deze voor mij ongekende prestatie. Dat spelers soms grote hoogten en diepe dalen kennen, is voor mij heel erg van toepassing. De dalen heel wat dieper dan de hoogten die maar schaars gezaaid zijn. Dat bleek ook in dit toernooi waar ik plotseling dacht dat ik de hele wereld aankon. Een paar ronden later werd ik fijntjes met beide pootjes op de grond teruggezet door een bijzonder onsympathiek heerschap. Hij stelde zichzelf voor als Dr. Dr. Jahr.

Dr. Dr. Jahr (foto Wikipedia)

Deze meneer, waar ik op een verschrikkelijke manier van verloor, voerde een dubbele doctortitel. Later zei iemand dat je in Duitsland dit soort academische titels kon kopen, maar of dat dan weer waar is, valt ook weer te betwijfelen. In elk geval verbleef mijn tegenstander nauwelijks aan het bord. Hij speelde net als Hort, soms staande achter het bord, zijn zetten. Als ik een rondje ging maken door de toernooizaal dan waren er twee mogelijkheden. Ofwel hij was in velden of wegen te bekennen, ofwel hij was bezig met een notitieboekje aantekeningen te maken van de stellingen op de belendende borden. Hij schreef de openingszetten op van de mensen die bij hem in de buurt zaten.

Het was begin jaren tachtig, er waren nog geen laptops, pda’s en dergelijke. Maar sommige spelers waren wel al goed op de hoogte van de theorie. En die werd op de ouderwetse manier uit de boeken gehaald.

In de partij die ik speelde tegen Dr. Dr. Jahr kwam de Lc4-variant in de Najdorf op het bord. De man speelde vrijwel alles a tempo. Inclusief de twee pionoffers die gebracht werden. Voordat ik het wist kon ik opgeven.

Maar het werd me tijdens de partij al snel duidelijk dat de man een fraudeur moest zijn. Hij had dan wel een wat hogere rating dan ik, maar ik kon me toch niet voorstellen dat hij het allemaal zo snel zag. Het gerucht deed ook de ronde dat hij de theorie tijdens de partij opzocht, alleen werd niet duidelijk hoe en waar hij dat deed. Er viel natuurlijk ook niets te bewijzen.

Een duurde een paar jaar, eer ik in een tijdschrift te lezen kreeg dat een Duitser met een dubbele academische titel gesnapt was in een toernooi in Gent. Daar had men ook achterdocht gekregen, zodat hij door een wedstrijdleider in de gaten werd gehouden. Naar verluidt was men hem gevolgd en toen bleek dat hij naar het parkeerterrein liep tijdens de partij, waar hij in zijn auto een complete cartotheek met openingstheorie had ingebouwd, had men hem op heterdaad betrapt. Het schijnt dat hij toen maar in zijn auto was blijven zitten en weer huiswaarts was gereden. Nog wel vriendelijk afscheid nemend met de woorden: “Tot volgend jaar!”

Ik heb de partij niet kunnen terugvinden in mijn eigen archief. Al mijn notatieboekjes zijn gesneuveld bij een verhuizing, veel is niet ingevoerd in de computer. Ook de database geeft geen uitsluitsel. De nederlaag is zo hard aangekomen dat ik de partij ook volledig uit mijn geheugen heb verbannen. Wat ik wel weet, is uit welke variant alles afkomstig was. De database gaf wel de nodige partijen van meneer Jahr te zien. Een heb ik daarvan geselecteerd en uit de varianten blijkt dat ik ergens in een opzichtige truc getrapt moet zijn.

Ulrich Jahr – Hans Cordes, Bundesliga 1980.

1. e4 c5 2. Pf3 d6 3. d4 cxd4 4. Pxd4 Pf6 5. Pc3 a6 6. Lc4 e6 7. O-O b5 8. Lb3 Le7 9. a3 O-O 10. f4 Lb7 11. f5 e5 12. Pde2

12… Pxe4 In mijn ongebreidelde optimisme neem ik die vergiftigde pion van het bord, mij niet realiserend wat mij boven het hoofd hing. 13. Pxe4 Lxe4 14. Pg3 Lb7

15. f6!? Daar moet het dus van komen! Dit moet toch wel als een koude douche over mij heen gekomen zijn. Objectief gezien is er niet veel aan de hand. 15… Lxf6 16. Ph5 Het is me uitstekend gelukt deze partij uit mijn geheugen te verbannen. Wat ik hier gespeeld heb, weet ik absoluut niet meer.

16… Kh8! Meneer Cordes vindt de beste verdediging. Omdat ik me met de beste wil van de wereld niet kan herinneren hoe de partij gegaan is, heb ik een paar blunders op een rijtje gezet die zwart kan begaan. Ik moet in een van deze trucs getrapt zijn, want ik weet wel dat de partij niet lang duurde. Er zijn een paar alternatieven:

1) Geen oplossing biedt 16… Lg5?! want na 17. Dg4 h6 18. h4 gaat er een stuk de doos in.
2) Een van de lelijke fouten die zwart kan maken is: 16… Pd7? Er volgt dan: 17. Dg4 en nu zijn er drie belangrijke voortzettingen:2a) 17… Kh8 Lijkt de enige zet, maar die verliest onmiddellijk na 18. Txf6!2b) 17… g6? faalt nu op het aardige grapje: 18. Dxd7! en de paardvork beslist.

2c) Met de huidige engines heb ik kunnen uitzoeken dat zwart een soort tegenaanvalletje op touw te kan zetten, waarbij wit eventjes flink zijn best moet doen om alles bij elkaar te houden. 17… Db6+ 18. Kh1 Dd4 19. Dxd7 en het lijkt erop dat dit het ook niet zal zijn. Wit moet nog wel uit de schaakjes zien te komen na 19… Lxg2+ 20. Kxg2 De4+ 21. Kf2 Dh4+ en dat is nog een heel gedoe. Na 22. Pg3 Dxh2+ 23. Kf3 Lh4 zit er een flinke adder onder het gras. (zie analysediagram)

De juiste zet is nu 24. Ph5! [24. Dg4? is geen oplossing omdat wit het stuk weer kwijt is na 24… Lxg3 daar 25. Dxg3?? faalt op 25… e4+ 26. Kf4 g5+!] 24… e4+ 25. Ke3 Lg5+ 26. Pf4 Dg3+ 27. Ke2 en het zwarte initiatief wordt neergeslagen. Het is duidelijk dat dit soort computervarianten door de mens in een gewone partij nauwelijks te analyseren zijn.

3) Een speelbaar alternatief is 16… Le7. Zwart moet dan wel bereid zijn een kwaliteit te offeren met: 17. Dg4 g6 18. Lh6 Dd7 19. Dg3 Pc6 en de zwarte stelling is alleszins verdedigbaar.

Het is niet ondenkbeeldig dat ik een van bovengenoemde valstrikken ben getrapt, waarna de stukken weer in de beginstelling konden worden gezet.

17. Lh6!? Weer zo’n aanvalszet, waar de heer Jahr patent op heeft. [Interessant is overigens ook 17. Dg4!? Db6+ 18. Kh1 Dd4 19. Dxd4 exd4 20. Pxf6 gxf6 21. Txf6 +/- en door zijn slechte pionnenstructuur ondervindt zwart grote problemen.]

17… Tg8! Weer uitstekend verdedigd door de zwartspeler en de aanval lijkt hiermee tot staan gebracht. 18. Ld5?! Lijkt logisch maar in werkelijkheid helpt het de zwartspeler. [Het beste lijkt nu 18. Pxf6 gxf6 maar na 19. Tf2 Tg6 zwart zeker niet minder.] 18… Dc7 19. Pxf6 gxf6 20. Df3 Tg6 21. Lxb7 Ta7 22. Le4 Txh6 23. Tad1 Pd7 Zwart heeft alles bij elkaar weten te houden en hoewel zijn witte velden dodelijk zwak zijn, gaat het materiële verlies nu een rol spelen. 24. b4 Db6+ 25. Kh1 Tc7 26. Dd3 Tc4 27. Dxd6 Dxd6 28. Txd6 Txe4 29. Txd7 Kg7

En het resterende toreneindspel ging voor wit verloren. 30. Kg1 Tg6 31. Tc7 Te2 32. g3 Th6 33. h4 Tg6 34. Tc3 Tg4 35. Tf2 Txf2 36. Kxf2 f5 37. Tc6 Tg6 38. Tc5 Te6 39. c4 bxc4 40. Txc4 Td6 41. Tc5 Kf6 42. Ke3 Ke6 43. b5 axb5 44. Txb5 Ta6 45. Tb3 Kf6 46. Kf3 Kg6 47. Kf2 Kh5 48. Kf3 Ta4 49. Tc3 f4 50. Tb3 fxg3 51. Kg2 Txh4 52. Txg3 Ta4 53. Tg7 f5 54. Te7 Ta5 55. Txh7+ Kg4 56. Th3 f4 57. Tb3 Ta4 58. Kf2 Tc4 59. Tb2 Tc1 60. Ta2 e4 61. a4 f3 62. a5 Kf4 63. Ta4 Tc2+ 64. Kf1 Kg3 65. Ta1 Th2 0-1

De partij en analyses via de viewer:

Doneer mensen!

Dat komt niet door zijn state-of-the-art openingsrepertoire. Want Mr. Very Best heeft een voorkeur voor systemen die in de database matig scoren. Vaak kiest hij voor het onconventionele 1…, f6, en 2… Kf7, en als hij daar een paar keer mee heeft gewonnen, zet hij nog een tandje bij. Dan sprint hij met die koning via e6 naar b6, om hem vervolgens met a7 en Ka7 in veiligheid te brengen.

Chat
Indrukwekkend, vind ik. Want niet alleen heeft hij na deze manoeuvre steevast zo’n 10 incrementseconden gewonnen, ieder van die zetten gaat vergezeld van een bericht in de chat. Soms luidt dat “Good move, no?”, maar meestal gaat het om een boodschap in de trant van: “I am good, I am better, I am Mr Very Best!”

Dit zonnige zelfbeeld houdt hij knap vast, ook als het op het bord wat minder gaat. Op een avond kreeg ik hem drie keer achter elkaar mat, twee keer op d6, en een keer op b6 – maar dat kon zijn stemming niet drukken. “You are good”, meldde hij me, “but I am better. I am Mr. Very Best!” En inderdaad: dan won hij er weer vijf op een rij.

Maar vandaag was anders. Plotseling deed Mr. Very Best de ene normale zet na de andere, en voordat ik van de schok was bekomen, stond het zo:

Mr. Very Best – Peter Passenier

+26, zegt de computer, en zo voelde het ook. Ik verwachtte een killer blow als 1. f6, gevolgd door een positieve zelfaffirmatie in de chat.

Maar verrassend genoeg bleef het stil. Een volle minuut lang.

Toen kwam het bericht. “My wife just came home.”
Gevolgd door: “I love my wife”
En toen: “She is much more beautiful than you.” Hij zette een foto in de chat. Ze was inderdaad aanzienlijk mooier dan ik.
“I resign the game”, meldde hij. “I want to be with her.”

0-1 dus. Het voelde niet als een overwinning, maar mooi was het wel. Die leven vast nog heel lang en gelukkig, Mr. en Mrs. Very Best.

“Zou je dit ook hebben gedaan voor mij?” vroeg mijn vriendin.
“Natuurlijk schat!” riep ik – maar ze hoorde de aarzeling.

Want opgeven…? In zo’n stelling…?

Het was een leuk gesprek, maar het hoogtepunt kwam toch aan het eind, toen de talkshowhost Anish en Jorden vroeg of ze ook blind konden spelen. Dat konden ze, en ze gaven direct een demonstratie.

Hier komt de partij…

d4, d5 2. c4, c6 3. Pc3, Pf6 4. cd5:, cd5: 5. Lg5, enzovoort.

Oké, misschien gaat je hartslag daar niet van omhoog, maar de presentator zat vastgenageld op haar stoel, en kwam even niet uit haar woorden. Want… deze jongens hadden het bord niet kunnen zien! Hoe was dit dan mogelijk? Hoe kon iemand…? Ze was sprakeloos, van pure verbijstering.

Begrijp me goed, in de A-groep van Tata Steel zou ik geen half punt scoren. Maar een partijtje van vijf zetten blindschaken, in het slaapverwekkende afruil-Slavisch – dat ga ik nog wel redden. En met mij duizenden andere 1800+ spelers. Toch is het juist blindschaken dat door onervaren spelers wordt geassocieerd met een bijna goddelijke genialiteit.

Italië
Ik moest weer denken aan die vakantie in Italië. We gaan terug naar 2003, naar een jeugdherberg in het centrum van Rome. Een groepje backpackers zat rond een tafel, en alle ogen waren gericht op een schaakbord. De winnaar bleef zitten en iedereen waagde een poging. Als clubschaker val je dan al snel op, en na een paar partijen kwam er aarzelend de vraag: “Ik heb wel eens gehoord dat mensen blind kunnen spelen. Maar dat… dat kan toch helemaal niet? Of kan jij…” En toen ik met mijn rug naar het bord ging zitten, klonk er geroezemoes, een mengeling van verbazing en anticipatie.

De avond ervoor was er een Braziliaanse jongen die een goochelvoorstelling gaf en zomaar de portemonnee van de één uit de achterzak van de ander toverde. Maar dat bleek slechts een voorprogramma voor de show die ik ging geven. Ik wees iemand aan die de notatie kende, en de rest speelde in overleg met elkaar.

Het was een leuke partij, herinner ik me, en met wat hulp van de overkant wist ik snel te winnen. Maar toen ik me weer omdraaide, zag ik overal diezelfde blik als in de talkshow: die combinatie van ongeloof en verering. De rest van de vakantie werd ik behandeld als een afgedaalde alien. Het is nu meer dan twintig jaar geleden, maar waarschijnlijk staat mijn foto daar nog steeds naast het Mariabeeldje op de balie, en worden er kinderen naar me vernoemd.

Rubik’s Cube
Jammer dus dat de magie van het blindspelen bij echte schakers niet meer zal werken.

Hoewel…

Laatst zag ik deze video. En wat ik hier zag… ik vond het echt ongelooflijk. Deze jongen… die kan gewoon… Hoe is dit mogelijk?

En hier is het interview met Jorden en Anish.

Een van de meest creatieve spelers die ik ken is IM Manuel Bosboom. Hij is een van de schakers waarvan je kunt zeggen dat hij een oorspronkelijke manier van denken heeft. Hij is wars van databases. Ook heeft hij een hekel aan andere moderne technologische snufjes; een partij met Fritz bekijken heb ik hem nooit zien doen. Manuel gaat het liefst achter het bord zitten om mooie dingen te bedenken. Openingszetten zoals met 1. c4 e5 2. h4 zijn hem niet vreemd. De tegenstander wordt uit zijn ‘boek’ gehaald en er moet nu echt geschaakt worden.

En niet zelden komt die vreemde h-pion hem goed van pas. Bosboom is – behalve dat hij een gevaarlijk tacticus is – ook strategisch goed onderlegd. Daarnaast kan hem ook een uitstekende eindspeltechniek worden toegedicht. Zijn liefde voor eindspelstudies hebben hem ongetwijfeld geholpen diverse vaardigheden te ontwikkelen. Een zeer complete speler, zou je zeggen. Zijn grootste kracht is zijn originaliteit en zijn creativiteit, maar daar schuilt ook tevens zijn grootste zwakte. Want hij zal altijd op zoek gaan naar het onbekende, de niet bewandelde paden. Zijn hang naar het bizarre heeft hem misschien meer punten gekost dan hem lief zal zijn geweest. Het is mij een raadsel waarom hij nooit grootmeester is geworden. Hij heeft een rating van tegen 2500 aan gehad en reeds op zijn 18de was hij volgens mij al van grootmeestersterkte. Misschien een gebrek aan discipline?

Bosboom staat bekend als een uitmuntend snelschaker. Lange tijd wellicht de beste, in elk geval de snelste snelschaker van Nederland. Het is een lust voor het oog om hem de lange rokade in één vloeiende beweging en in een razend tempo te zien uitvoeren. Het snelschaken was een tijdlang ook zijn belangrijkste bron van inkomsten. Hij voorzag zichzelf in zijn levensonderhoud door elke week toernooien af te schuimen op jacht naar geldprijzen.

De ultieme uitdaging op dit gebied kwam voor hem in 1999. Het comité van het Hoogovensschaaktoernooi had bedacht dat het misschien wel een leuk idee zou zijn als er op een van de rustdagen een snelschaaktoernooi gehouden zou worden met de gehele wereldtop. Kasparov, Anand, Kramnik, noem ze maar op, ze waren allemaal van de partij. Alleen Shirov had geen zin die dag en dus kwam er een plaats vrij. Het verhaal doet de ronde dat Loek van Wely toen een lans gebroken heeft voor zijn vriend Bosboom. De man die vrijwel alle snelschaaktoernooien in Nederland won, mocht toen zijn krachten meten met de gehele wereldtop. Afkomstig uit Zaanstad, als lokale speler, zat hij daar ineens tussen al die kanonnen zijn kunsten te vertonen. In het begin wat onwennig, maar het ging steeds beter. De grootste surprise kwam toen hij met zwart won van niemand minder dan Gary Kasparov! Bij het naspelen van dit vluggertje kan ik me niet aan de indruk onttrekken dat het eigenlijk “meester tegen amateur” is. Met Bosboom als de meester in dit geval! Het was overigens ook de enige nederlaag die Kasparov leed; hij won het toernooi met grote overmacht. Over deze gebeurtenis heeft Peter Boel een prachtig verhaal in Matten geschreven.

Veel onbekender is wat er gebeurde in de confrontatie tussen Bosboom en Anand. Toen ik sommige vluggertjes zat na te spelen, zat ik meteen op het puntje van mijn stoel. Wat was er namelijk aan de hand?

In een open toernooi in Ter Apel, waar Bosboom ik beide aan deelnamen, vertelde hij een paar spectaculaire nieuwtjes die hij had bedacht in reguliere openingsvarianten. Een daarvan wilde hij me wel verklappen. Een bizar dame-offer in het Dame-Indisch met 4. a3, een variant waarvan hij wist dat ik die met wit speelde. Het gaat om de volgende stelling

In deze stelling wordt normaal gesproken 7. e4 of ook 7. dxc5 gespeeld. Manuel wilde graag een pionoffer gaan spelen met 7. d5?!. Dat was ook nog wel eens gedaan. Na 7… exd5 8. cxd5 Pxd5 had men wel eens 9. Lg5 geprobeerd. Maar er was in de theorie aangetoond dat wit te weinig compensatie had voor de pion. “Je moet ook geen pion offeren”, zei Manuel. “Beter om de dame te offeren als je de kans krijgt!”. Zo gezegd zo gedaan: 9. De4+ De7 10. Dxd5?!! Het ziet er volkomen belachelijk uit. Na 10… Lxd5 11. Pxd5 heeft wit slechts twee stukken voor de dame.

“Ik heb hier een week op zitten analyseren”, zei hij tegen mij en ook tegen GM Friso Nijboer die er bij was komen zitten. “Volgens mij heeft wit voldoende, misschien zelfs meer dan voldoende compensatie.” Nijboer en ik hadden moeite om niet in lachen uit te barsten. Hoe kon wit hier genoeg compensatie hebben?

Maar dat lachen zou ons al snel vergaan! Bosboom daagde ons uit om de zwarte stelling te verdedigen in een paar vluggertjes. En ik moet zeggen: wat wij ook probeerden, we zijn allebei vrijwel de hele avond de mist in gegaan. Behalve het feit dat hij een zeer sterke snelschaker is, had hij overal een paar pointes op klaarliggen.

De compensatie van wit bestond er min of meer in dat zwart vaak met een vreselijk slechte loper kwam te zitten en chronisch verzwakte witte velden. “Ik heb in feite drie stukken voor de dame, die loper van jullie doet toch niet mee”, hoonde Bosboom. We speelden om beurten en telkens moesten we in het zand bijten omdat we die witveldige loper van hem niet in bedwang wisten te houden.

En nu zat Bosboom deze stelling waarin wij zo geplaagd werden ineens tegen Anand te spelen! Vandaar dat ik zo benieuwd was naar dit vluggertje. De toekomstige wereldkampioen kreeg ook het dameoffer naar zijn hoofd geslingerd. En ook hij zal van zijn stoel gevallen zijn. Maar wat Nijboer en ik de hele avond niet voor elkaar hadden weten te krijgen, komt bij Anand zo uit zijn vingers. Daar zit dus een groot verschil van inzicht. Hij had onmiddellijk door dat hij die witveldige loper onschadelijk moest zien te maken. Hoe simpel was het concept met Pc6-a5 en c5-a4 waarna de loper op a2 op non-actief kwam te staan. Dat bedacht hij dan in een 5-minutenvluggertje, iets waar wij een hele avond, weliswaar in 3-minutenvluggertjes, op hadden kunnen broeden, maar er niet in geslaagd waren om dit te bedenken. Ik heb nu, vele jaren later, het bewuste vluggertje eens geanalyseerd. Ze zeggen dat je snelschaakpartijen niet moet analyseren. Maar dit is zo bijzonder, dat ik vond dat het uit de vergetelheid gerukt moest worden. Daarbij wordt er op hoog niveau gespeeld, dus niemand hoeft zich te schamen. En om Bosboom een pluim op de hoed te geven, ook zijn prachtige overwinning op Kasparov erbij!

Bosboom, Manuel – Anand, Viswanathan, Wijk aan Zee 1999.

1. d4 Pf6 2. c4 e6 3. Pf3 b6 4. a3

4… La6 Hier ‘glijdt’ de loper uit naar a6, terwijl hij eigenlijk op b7 hoort te staan. Alles draait in deze opening om veld e4, maar Nimzowitsch ontdekte in de jaren ’30 al dat zwart deze strijd om veld e4 succesvol kan aangaan als hij hier 4. … La6 speelt. Het grappige is dat er in het Dame-Indisch ook nog een andere ‘uitgegleden lopervariant’ bestaat, waarin maar liefst twee lopers uitglijden. Die variant wordt op het allerhoogste niveau gespeeld, zoals in een match tussen Karpov en Kasparov bleek, waarin beide spelers zowel met wit als met zwart de stelling op het bord brachten na 4. g3 La6 5. b3 Lb4+ 6. Ld2 Le7. Waarom zwart zich met dit soort loperzetten bedient blijkt uit mijn betoog bij zet 6. 5. Dc2 Lb7 “Heeft zwart nu een tempo verloren?”, zal de argeloze lezer zich nu afvragen. Het antwoord is: inderdaad. Maar het tempo dat wit extra heeft gekregen is de zet Dd1-c2 en de grap is dat die dame daar slechter staat als op d1! 6. Pc3 c5

Hier gaat het om. Zwart wil heel graag een c-pion voor wits d-pion ruilen, zoals hij ook in het Siciliaans doet. Op het moment dat wit die ruil moet toelaten, is zwart er strategisch gezien niet slecht aan toe aangezien hij twee centrumpionnen heeft tegen wit maar een. Dit principe werd vroeger al door Larsen aangegeven. In de bovengenoemde varianten gespeeld door Karpov en Kasparov verliest zwart twee zetten met zijn lopers (… Lc8-a6 daarna … La6-b7 en … Lf8-b4 en daarna Lb4-e7). De twee extra zetten van wit zijn b2-b3 (hetgeen een lichte verzwakking is) en Lc1-d2 (waar de loper helemaal verkeerd staat). Kortom ook hier is het ’tempoverlies’ volkomen gerechtvaardigd. 7. d5?! Dit is eigenlijk niet correct. Het pionoffer is nog wel bekend in de theorie, maar niet met dezelfde bedoeling als die van Manuel. [De hoofdvariant is nu 7. e4 Wit heeft de strijd om e4 gewonnen, maar niet ten koste van de concessie dat hij zijn d-pion tegen zwarts c-pion moet laten ruilen. Normaal gesproken ontstaan er nu posities die bekend staan als “het egelsysteem”. Hoewel zwart op de laatste drie rijen gaat staan, blijkt in de praktijk dat hij volwaardig tegenspel heeft. Ook 7. dxc5 is een mogelijkheid. Ik speelde dit jaar in Ter Apel een toernooitje en daar zat ik ’s avonds samen met Manuel Bosboom aan tafel. Die vertelde me dat hij iets nieuws had bedacht in deze stelling, die op grootmeesterniveau bijzonder vaak op het bord verschijnt.] 7… exd5 8. cxd5 Pxd5

9. De4+ [9. Lg5 Na 8. … Pxd5 geeft de theorie 9. Lg5!? maar erkent dat het pionoffer dubieus is. Toen Manuel mij die avond in Ter Apel vertelde wat hij nu eigenlijk wilde doen in deze stelling, viel ik van mijn stoel af: Hij was het uiterst creatieve dame-offer 9. De4+!? De7 10. Dxd5?!! van plan. Na 10. … Lxd5 11. Pxd5 ontspint zich een web van varianten waar Manuel thuis flink op heeft zitten analyseren. Voor de dame krijgt wit slechts twee stukken terug terwijl hij ook nog een pion achterstaat. Het verhaal over de vluggertjes heeft u boven al kunnen lezen.

In elk geval besloot ik hetzelfde dame-offer ook eens in een gewone partij toe te passen. In het weekendtoernooi te Soest – een maand later – kreeg ik een hoop mensen aan mijn bord, toen ik het dame-offer op het bord bracht tegen Michael Wunnink. Helaas kwam ik weliswaar goed te staan, maar ik verprutste een kansrijke stelling en verloor. Later heb ik het offer tegen een grootmeester geprobeerd omdat ik toch niet kon laten. Ik kwam huizenhoog gewonnen te staan, mede door het psychologische effect wat er van dit offer uit ging. Maar opnieuw was het niet aan mij besteed, ik liet de partij nog in remise verzanden. Ach, een Bosboom zal ik wel nooit worden.] 9… De7

10. Dxd5!? Dit is de bizarre bedoeling van de hele opzet. Wit geeft een dame tegen twee stukken en staat daarbij ook nog eens een pion achter. 10… Lxd5 11. Pxd5 Dd8 Nijboer probeerde diverse malen het actievere 11… De4 maar had daar ook weinig succes mee. 12. Lg5 De bedoeling is om zoveel mogelijk pionnen naar de zwarte kleur te lokken. Niet alleen worden de witte velden dan verder verzwakt, ook zwarts loper wordt steeds slechter. 12… f6 13. Lf4

23… Pc6 Een goede beslissing. Anand ligt niet wakker van een eventueel kwaliteitsverlies op a8. In de vluggertjes die we destijds speelden, kan ik me herinneren dat we meestal hier verder gingen met direct 13… d6 om de vork op c7 eruit te halen. Overigens maakt het niet zoveel uit. 14. e4 d6 15. Lb5 [In onze vluggertjes speelde Manuel meestal zijn loper naar de diagonaal a2-g8. 15. Lc4 Daarmee hield hij de zwarte koning in het midden vast en probeerde hij te profiteren van de zwakte van veld e6.] 15… Tc8 16. h4 Kf7 17. Lc4 Nu komt de loper er met tempowinst zou je zeggen, maar dat is maar schijn. 17… Pa5 18. La2

18… c4! Daar komt de aap uit de mouw. Het sterkste stuk van het bord, de witveldige loper wordt zo op non-actief gezet. En daarmee verdwijnt ook wits mooie compensatie voor de dame als sneeuw voor de zon. Dat schudt Anand kennelijk zo uit zijn mouw. 19. O-O Le7 20. Pd4 Te8 21. Tad1 Lf8 22. Tfe1 Kg8 23. Pf5 Wits stukken staan nog steeds zeer actief, maar het probleem is dat hij er te weinig van heeft! 23… Dd7 24. Te3 Kh8 Zwart heeft systematisch alle dreigingen uit de stelling gehaald. 25. h5

25… Txe4! En hij besluit nu om een einde te maken aan de druk die wit nog altijd uitoefent op zijn stelling. Tegen een gering materiaalverlies gooit hij wits sterke structuur omver. 26. Txe4 Dxf5 27. Pc3 Dxh5 28. Td5 Df7 29. Td1 Td8 30. Pd5 b5 Nog altijd beseft Anand hoe belangrijk het is om La2 in zijn ‘hok’ te houden. 31. Lb1 Pb3 32. Le3 f5 33. Tf4 g6 En ook op de andere diagonaal (b1-h7) krijgt hij geen ruimte. 34. a4 a6 35. Tf3 Te8 36. Lc2 Te5 Langzaam maar zeker worden alle witte stukken uit hun dominante posities verdreven. 37. Pf4 bxa4 38. Lxb3 axb3 39. Ld4 Inmiddels heeft wit al twee torens voor de dame, maar hij mist wat pionnen. 39… Kg8 40. Lxe5 dxe5 41. Pd5 Lc5 42. Pe3

42… Ld4 De loper is ook een monster geworden vergeleken met het eens zo trotse paard. 43. Tc1 c3 44. bxc3 b2 45. Tb1 Da2 46. Txb2 Dxb2 In een vluggertje wordt bijna nooit opgegeven, ook al is het materieel gezien een drama geworden. 47. cxd4 exd4 48. Pd5 d3 Anand maakt handig gebruik van de tactiek in de stelling. 49. Pe3 d2 50. Kh2 De5+ 51. g3 Da1 En hier vond zelfs Bosboom het genoeg. 0-1

Kasparov, Garry – Bosboom, Manuel, Wijk aan Zee 1999.

1. e4 c5 2. Pf3 d6 3. c3 Pf6 4. Ld3 Lg4 5. Lc2 g6 6. h3 Lxf3 7. Dxf3 Lg7 8. O-O O-O 9. Dd1 Pc6 10. d3 Tb8 11. Pd2 b5 12. a3 Pd7 13. Pf3 Pde5 14. Pxe5 Lxe5 15. Le3 Db6 16. Kh1 Lg7 17. f4 a5 18. Dc1 b4 19. La4 Tfc8 20. Tb1 Da6 21. c4 Pd4 22. Dd2 Tb6 23. f5 Db7 24. Lxd4 Lxd4 25. Lb5 e6 26. f6 Kh8 27. Dg5 Dc7 28. Tbe1 Dd8 29. Te2 Df8 30. a4 Td8 31. b3 h6 32. Dh4 Kh7 33. Tf3 d5 34. e5 dxc4 35. Lxc4 Lc3 36. Te4 Td4 37. Tff4 Tb8 38. Txd4 Lxd4 39. Te4 Td8 40. Df4 Lc3 41. h4 h5 42. g4 hxg4 43. Dxg4 Dh6 44. Kg2 Td4 45. h5 Dd2+ 46. De2 Dg5+ 47. Kf1 gxh5 48. Txd4 Lxd4 49. De4+ Kh6 50. Da8

50… Dg1+ 51. Ke2 De3+ 52. Kd1 Dg1+ 53. Ke2 Dh2+ 54. Kd1 Lc3 0-1

Hier de analyses, maar nu via de viewer:

Als extra service aan de bezoekers van Schaaksite alle vluggertjes uit dit toernooi:

En natuurlijk mag de eindstand van dit bijzondere toernooi niet ontbreken: