De speurtocht naar slechte zetten

In de serie “Wat ging hier mis” heb ik de afgelopen weken voorbeelden gegeven van blunders, begaan door de wereldtop.

Het is een andere benadering. We zijn allemaal geïnteresseerd zijn in mooie partijen uit één stuk. Maar niemand gaat een partij naspelen waar het evenwicht 100 zetten nauwelijks wordt verbroken en die na een lang viertoreneindspel in remise eindigt. Voor een interessante partij moet er een 1-0 of 0-1 uitslag zijn, of tenminste momenten in de partij waar één van de spelers verloren staat en desondanks remise maakt of zelfs wint. En het meest interessant en leerzaam zijn de partijen vol bluf en agressie of juist te timide gespeeld, de fouten en de afstraffingen daarvan.

Ik ben dus op zoek gegaan naar programma’s die een bestand van meerdere partijen zelfstandig kunnen doorploegen en daarover rapporteren. Liefst in een totaaloverzicht. Er zijn meerdere programma’s die losse taktische opgaves maken van een pgn-bestand, zoals Vitogits chess tactics generator en chessblundertrainer.com. Dit laatste programma kan ook selecteren op witte of zwarte blunders. Maar ik wilde een totaal-overzicht van een hele groep partijen.

Het begon met een samenraapsel van programmatuur: Met het commandline-programma pgn-extract kan je een groot pgn-bestand omzetten in alle losse stellingen in epd-formaat (uitgebreide FEN). Dan het commandline-programma Game Analyzer van Ferdinand Mosca, later verbeterd in Chess Artist. Dit programma geeft bij elke zet de waardering van de stelling volgens een engine. Je kunt instellen hoe lang het engine mag rekenen en vanaf welke zet. De stelling na 1. e4 e5 hoeft niet uitgerekend te worden. Probleem 1 van dit programma is dat het niet de epd/fen stelling per zet geeft en probleem 2 is dat ieder oordeel gesplitst is over twee regels. Door de output van pgn-extract en Chess Artist te combineren in een Excel-bestand, met wat formules kon ik toch vrij vlot overzichten maken waar de ergste blunders in het pgn-bestand zaten. Ik was hier erg tevreden met mezelf: binnen een uur kan ik met 18 ply diep analyse precies vertellen waar in een verzameling van 20 partijen de fouten zitten. Mijn laptop is een Ultra 7 met 32 GB intern geheugen en 16 processoren.

Mijn verbazing was groot toen collega-medewerker aan Schaaksite, Lennart Ootes, binnen de kortste keren een programmaatje had gemaakt dat al mijn geknutsel verre overtrof, zowel in snelheid / zoekdiepte als in de overzichtelijkheid. Er wordt nog aan gesleuteld, ik ben slechts de tester. Hierbij met toestemming van Lennart enkele screenshots vanuit de rubriek van vorige week.

Lennart is niet van plan dit programma publiek beschikbaar te maken en ik ben hem dankbaar dat hij het voor mij heeft gemaakt. Wat ik langzaam en grotendeels handmatig met pgn-extract, ches-artist en Excel knutselde staat nu zo op mijn scherm. Alleen nog een kleine selectie maken voor de rubriek. Een weggegeven Toren is té makkelijk bijvoorbeeld, hoewel het hoog scoort in dit programma.

Daarnaast wordt een .csv bestand geproduceerd, inleesbaar in Excel met alle fen/epd stellingen en relevante informatie zoals witspeler, zwartspeler, waardering stelling bij gespeelde zet/ betere zet etc.

 

 

Wat kunnen we nu met deze benadering?

1. Gekscherend noemde ik dit tegenover Herman Grooten een hulpmiddel voor luie en domme schaakjournalisten. Ik bedoelde uiteraard alleen mijzelf. Binnen de kortste keren een aardig idee van waar de spannende momenten zitten en langs welke afgronden de spelers zijn gewankeld.  Snel klaar. Gelukkig dat onze gewaardeerde medewerkers een beter arbeidsethos hebben en goede educatieve verslagen schrijven met meer uitleg en meer achtergrondinformatie dan alleen de Stockfish-variant.

2. Specifieke analyse openingen. Maak een bestand (vanuit Chessbase) van partijen met de Hatseflats-variant van zwart, waar de witspeler 200 elo meer heeft dan de zwartspeler, en de partij binnen 32 zetten wint. Haal die door het programma en je ziet precies (zwarte blunders) waar je als zwakke speler de teil in kunt gaan in die variant. Doe daarna hetzelfde met de zwartspeler 200 elo beter et cetera. Daar zie je aan hoe het echt moet. Constateer hoeveel zwarte blunders er dan nog in staan. In de Chessbase selectie kun je op nog wat meer dingen in de Hatseflats filteren, zoals alleen recente partijen of partijen waar de witte Torens tijdens de partij een of meer zetten lang op a1 en b1 staan, een bekende wending in de Hatseflats.

3. Specitieke analyse eindspelen. Dat is iets lastiger, maar uit een bestand van veel epd-stellingen, gemaakt met pgn-extract, kun je die partijen halen die stellingen bevatten met bijvoorbeeld één wit paard tegen één zwarte loper en verder alleen pionnen en twee Koningen op het bord. Een kwestie van epd stellingen in Excel filteren op “er mag één keer “n” in voorkomen en één keer “B” en verder uitsluitend p, P, k en K. Stop die partijen in de automatische analyse en je kunt daarmee je eigen eindspelboek maken, met voorbeelden van het eindspel Loper tegen Paard met allerlei voorbeelden waar het mis ging.

4. Constateren bij welk tempo de meeste fouten worden gemaakt. Het zal u niet verbazen dat (ook) de wereldtop meer fouten maakt in rapid chess dan in normaal schaak, en nóg meer in blitz. I heb met name in die blitz-partijen zoveel blunders gezien dat ik die al niet meer interessant vind. Hele stukken worden weggegeven, mats overzien etcetera. Naar het gemengd kampioenschap snelschaken- hoedjewip ga ik ook niet kijken. Geef mij maar een klassiek toernooi of tweekamp met normale bedenktijd. Bij Go en Shogi worden nog steeds partijen gespeeld met 9 uur bedenktijd per speler, en 1 minuut byo-yomi (als je bedenktijd op is: iedere zet doen binnen een minuut, niet opspaarbaar). Van fouten bij partijen met lange bedenktijd valt meer te leren dan van het gooi- en smijtwerk van snelschaak.

5. Een beter beeld van historische partijen. Als ik AVRO 1938 of Zürich 1953 analyseer zie ik aan de top nog weinig fouten, maar daaronder doen zich de ernstige missers voor.

6. Met het programma van Lennart kan ik ook Chess960 partijen analyseren. Daar worden, wegens onwennigheid van de spelers, ook veel fouten in gemaakt, maar je leert wel nieuwe, onverwachte patronen, met name in samenhang met de rokade zijn er hele nieuwe wendingen te zien.

—

Een bijzondere set programma’s wilde ik nog noemen. Ed Schroeder, de sterprogrammeur die eind vorige eeuw vele mooie producten heeft afgeleverd met zijn Mephisto en Rebel, is nog steeds bezig. Hij kiest ervoor om dit grotendeels nog in grafische schermen met uiterlijk anno 1985 en zonder muisbesturing, alleen cursor en sneltoetsen. Ik wil u hier niet teveel afschrikken, maar een schermvoorbeeld:

Voor wie daar in onze tijd nog mee om kan gaan: Al zijn programmatuur staat opgesomd op https://rebel7775.wixsite.com/rebel

De Protools gebruik ik, en ook losstaand, uit het menu “More”, zijn programma Best-of-Chess. Dit selecteert spectaculaire partijen uit een groot pgn-bestand. Een waarschuwing vooraf: ik heb het een paar keer meegemaakt dat het programma naar de “eigen” pgn terugschrijft en die dus muteert, niet altijd met gewenst resultaat. Ik doe het dus alleen met een kopie van een pgn-bestand, zodat ik het oorspronkelijke bestand intact laat. Het programma is razendsnel en uit een groot toernooi-bestand vist het de meest spectaculaire partijen.

Neem even tijd voor het doorgronden van deze programma’s. Ze zijn de moeite waard. Raadpleeg zonodig een MS-Dos dinosaurus uit uw omgeving, die vroeger nog code kraste op de wanden van zijn grot 🙂