Krantenrubrieken weekenden 14, 21 en 28 maart 2026
Wekelijks publiceren we de schaakrubrieken van Dimitri Reinderman voor HDC Media, Henk Prins voor het Reformatorisch Dagblad, Nick Maatman voor Dagblad van het Noorden / Leeuwarder Courant en Hans Ree in de Groene Amsterdammer.
Dimitri Reinderman | Henk Prins | Nick Maatman | Hans Ree & Hans Böhm
14 maart: Ingrid Jansen, het buitenbeentje dat kampioen werd
In de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw werden de Nederlandse titels bij de dames verdeeld tussen Fenny Heemskerk en Corry Vreeken. Op 1968 na: Ingrid Jansen werd toen een verrassende winnaar. Een vreemde eend in de bijt dus, en zo komt ze eigenlijk ook wel over in de diverse interviews die ze gaf. Eind vorig jaar overleed ze in haar huis in Steenwijk op 80-jarige leeftijd.
Jansen groeide op in Den Haag. Een heel fijne jeugd had ze niet: haar ouders waren afstandelijk, ze stotterde, had astma (waar ze haar hele leven last van hield) en werd gepest op de middelbare school, die ze mede daarom niet afmaakte. Op haar veertiende leerde ze schaken en dat gaf haar een doel in haar leven. Ze bleek talent te hebben, want enkele jaren later mocht ze al aan het NK vrouwen meedoen. Bij haar vierde deelname won ze de titel. Maar met de meeste andere speelsters had ze niets, “veel gekonkel”. Sowieso was Jansen opvallend negatief over haar sekse in interviews, met uitspraken als “Vrouwen kunnen niet logisch denken” en “Vrouwen schaken zoals ze winkelen”. Op haar 27e stopte ze met schaken. Ze was gescheiden en moest als alleenstaande vrouw geld verdienen. Haar kantoorbaan leverde weinig op en daarom werd ze danseres in het nachtleven. Dat bracht haar o.a. in Thailand en Japan. Jansen trouwde nog twee keer, o.a. met de Joegoslavische grootmeester Bojan Kurajica.
In 2004 verhuisde ze naar Steenwijk vanwege de mooie omgeving. Daar begon ze weer met schaken bij de plaatselijke club. In deze mannenwereld voelde ze zich wel thuis. Ze bleek nog heel goed mee te kunnen, al ging ze wel vaak door haar tijd heen. Astma en het bijbehorende energiegebrek bleven haar parten spelen.
In 1968 speelde Jansen een internationaal vrouwentoernooi in Polen. Volgens een verslag in Schakend Nederland was het er bitter koud en de communicatie ging vaak in gebarentaal, maar ze haalde een mooie derde plaats, onder meer dankzij onderstaande overwinning op de Hongaarse dameskampioene. Het laat haar aanvallende stijl mooi zien.
Ingrid Jansen – Evá Karakas
1.e4 e6 2.d4 d5 3.Pc3 dxe4 4.Pxe4 Pd7 5.Lc4 Pgf6 6.Lg5 Le7 7.Pxf6+ Pxf6 8.Pf3 0–0 9.De2 c6?! Een opstelling met a6 en b5 is beter, zodat de loper op b7 ontwikkeld kan worden.
10.0–0–0 b5 11.Ld3 Dd5 12.Kb1 Ld7 13.Pe5 Tfd8?
Nu slaat wit toe.
14.Lxf6! Lxf6 15.Le4! Dd6 16.Lxh7+! Kxh7 17.Dh5+ Kg8 18.Dxf7+ Kh7 19.Td3
Het is nu mat of dameverlies (Dxd4).
19…Lg5 20.Th3+ Lh6 21.Txh6+!
En zwart gaf op wegens 21…Kxh6 22.Dg6 mat.
Partij in viewer:
21 maart: Schaken keert terug op Netflix
Als schaken een persoon was en zou tinderen, dan zou die bij tv naar links swipen. Schaken en internet: dat klikt. Maar schaken en tv? Niet echt een match. Neem ons eigen land. Hans Böhm heeft in het verleden leuke items gedaan bij o.a. Studio Sport, maar dat was voornamelijk in de vorige eeuw. Heel soms besteedt een talkshow aandacht aan schaken, bij uitzonderlijke prestaties en incidenten, maar het blijft marginaal. Tot 2020. Iedereen zat thuis en ging The Queen’s Gambit kijken op Netflix en schaken werd mede daardoor populairder dan ooit! Een deel 2 kwam er niet, maar dit jaar is er dan eindelijk een soort van vervolg: twee documentaires over schaken.
Queen of Chess gaat over hoe Judit Polgár uitgroeide tot de sterkste vrouwelijke schaker ooit. Het portret is sinds 6 februari te zien op Netflix. De kritieken zijn lovend en het is ook een kijkcijfersucces: na vier dagen stond het al op plek 7 van de meest bekeken films wereldwijd op Netflix. Ook Untold: Chess Mates, dat 7 april uitkomt, zal ongetwijfeld veel kijkers trekken. Dat gaat over het veelbesproken conflict tussen Magnus Carlsen en Hans Niemann. De laatste versloeg in 2022 van de toenmalige wereldkampioen en werd vervolgens door hem van valsspelen beschuldigd. Beide spelers hebben meegewerkt aan de documentaire. Zullen er nieuwe feiten naar boven komen? Ik ben benieuwd!
Polgár en Niemann hebben voor zover ik kan vinden nooit tegen elkaar gespeeld, maar tegen Carlsen heeft ze wel vaak gespeeld. Meestal verloor ze, maar in 2012 wist ze The Goat met enig geluk in een rapidpartij te verslaan.
Magnus Carlsen – Judit Polgár
1.Pf3 Pf6 2.c4 g6 3.Pc3 Lg7 4.e4 d6 5.d4 0–0 6.h3 e5 7.d5 Pa6 8.Le3 De8 9.g4 Pc5 10.Pd2 a5 11.Le2 c6 12.Tg1 Kh8 13.h4 Pg8 14.Dc2 Ld7 15.0–0–0 cxd5 16.Pxd5 Pe6 17.h5 g5 18.Kb1 Zwart is slecht uit de opening gekomen met veel stukken die op een kluitje staan.
18…La4 19.b3 Lc6 20.Pb6 Td8 21.Dc3 Pf4 22.Lf1 h6 23.Dxa5 f5!?
Zwart heeft een pion verloren, maar krijgt nu nog wel wat tegenspel.
24.gxf5 Dxh5 25.Te1 Pf6 26.Pd5 Ta8 27.Db4 Tfd8
Na 27.Pxf6 Lxf6 28.f3 blijft wit goed staan. Maar waarom zou je het paard ruilen?
28.f3? Dh4! 29.Tc1 Lxd5 30.cxd5 P4xd5!
Daarom! Door de penning op de vierde rij kan wit niet terugslaan op d5.
31.Lxg5 Dxg5 32.Txg5 Pxb4 33.Tg2 d5 34.exd5 Pfxd5
Niet alleen staat zwart een stuk voor tegen een pion, ook zijn al haar stukken nu actief. De rest is simpel.
35.Pe4 Pe3 36.f6 Lf8 37.Th2 Tac8 38.Lc4 Pxc4 39.bxc4 Kg8 40.Tb2 Tc7 41.c5 Pd3 42.Td2 Tcd7 43.c6 bxc6 44.Txc6 Kf7 45.Tb6 Pc5 46.Txd7+ Txd7 47.Pf2 h5 48.Tc6 Td2 49.Ph3 Pe6 50.a4 Th2 Wit gaf op.
Partij in viewer:
28 maart: Belangrijke weken voor Anish Giri
De komende tweeënhalve week staat hopelijk het hele land achter Anish Giri, die zich via het kandidatentoernooi wil plaatsen voor de WK-match. Onze regering gaf alvast het goede voorbeeld door een fregat te sturen naar Cyprus, waar het toernooi plaatsvindt. Alles om onze schaakheld te beschermen! Toch kun je je afvragen of het verantwoord is om daar te schaken. De Indiase speelster Koneru Humpy vindt van niet en heeft zich voor het vrouwentoernooi teruggetrokken. Er wordt her en der gevreesd voor een herhaling van 2020, toen het toernooi door de coronapandemie halverwege werd afgebroken.
In veel voorbeschouwingen (ook van deelnemers zelf) worden de Amerikanen Caruana en Nakamura als de grootste kanshebbers gezien. Ze hebben de hoogste ratings en al verschillende keren eerder meegedaan. Pragg (jong maar toch ervaren) en Sindarov (goed in vorm dit jaar) worden ook hoog ingeschat. De Duitser Blübaum krijgt de minste kansen toebedeeld, enerzijds omdat hij slechts 32e op de wereldranglijst staat, anderzijds omdat het zijn eerste deelname is. Dat laatste zegt overigens niet alles, de vorige editie won Gukesh bij zijn debuut. Ook Wei Yi (ondanks zijn hoge rating) en Esipenko worden niet als grote kanshebbers gezien. En onze landgenoot? De bookmakers geven Giri slechts zo’n 10% kans, maar verschillende experts schatten hem hoger in. En met reden. Openingsvoorbereiding is bij dit toernooi extra belangrijk en daar is hij expert in. Ook heeft hij al verschillende keren aangetoond een toptoernooi als dit te kunnen winnen. Maar uiteindelijk zullen vooral goede vorm en geluk doorslaggevend zijn bij het toernooi.
Nakamura is weinig actief achter het fysieke schaakbord en speelde daarom een oefenmatch tegen een jonge landgenoot. Dat werd 1-1 in het klassieke gedeelte, maar in de rapidpartijen verloor hij de match. Geen reden tot zorgen: het ging hem vooral om ingespeeld te raken. In Cyprus zal hij de volgende aparte opening vast niet spelen.
Hikaru Nakamura – Awonder Liang
1.e4 e5 2.d3 Pc6 3.Pc3 Pf6 4.g4!? Pg8!? 5.Le3 Lb4 6.a3 La5 7.Lg2 Pge7 8.b4 Lb6 9.h4 d6 10.g5 Le6 11.Df3?!
De dame zal op de koningsvleugel in de problemen komen.
11…Dd7 12.Pge2 0–0–0 13.Pd5 Kb8 14.c4 Lg4 15.Pxb6 axb6 16.Dg3 f5! 17.gxf6 gxf6 18.b5 Pa5 19.Tb1 Thg8 20.Dh2 f5! 21.f3 fxe4!
Koning tegenstander in het midden: lijnen openen! En dat mag materiaal kosten.
22.fxe4 Tdf8 23.Pc3 Lf3?! 24.Tg1 Dg4 25.Lg5
Stukken erbij was beter: 25.Tb2! Dh5 26.Tf2 en wit staat weer ok.
25…Pg6 26.Lh3 Dh5 27.Le6? h6!
Dankzij dit kwaliteitsoffer dringen de zwarte stukken beslissend de witte stelling binnen.
28.Lxg8 hxg5 29.Ld5 Pxh4 30.Kd2 Lg2 31.Kc1 Df3 32.Tb2 Dxd3 33.Pd1 Pb3+ 34.Txb3 Dxb3 35.Txg2 Tf1 36.Td2 Pf3 Wit gaf op.
Partij in viewer:
13 maart: Klassieke Rösselsprung blijft actueel.
In de laatste schaakrubriek van 2025 is er aandacht geweest voor het klassieke belangrijke thema bij de driezetten “de Rösselsprung”. De schaaktheorie heeft het bij dit thema over een mechanisme. Vooral in de vijftiger jaren van de vorige eeuw was dit mechanisme heel populair. Maar ook nu worden er nog steeds behoorlijk wat schaakproblemen met dit thema gemaakt. Zie bijvoorbeeld opgave 1064 die een 1e prijs behaalde in 2017. Voor de Rösselsprung is een witte batterij nodig met een paard als frontstuk. Dit paard dekt een veld naast de zwarte koning. Als het paard weggaat, geeft het staartstuk van de batterij schaak, maar de zwarte koning kan zich hieraan onttrekken door het vluchtveld te betreden dat het paard juist gegeven heeft. De volgende zet van het paard valt dan het veld waar de zwarte koning staat weer aan en dat betekent mat. Driezet 1058 van A.P. Eerkes uit 1953 kon opgelost worden.
De sleutelzet is 1.a6! De dreiging is 2. Pa5+ Kxd4 3. Pxc6 mat. We hebben hier dus al direct in de dreiging een Rösselsprung. Bij de matzet wordt gebruik gemaakt van het feit dat zwart door 2. … Kxd4 zelf zijn toren op d6 en zijn paard op e5 pende. Zwart verdedigt zich tegen deze dreiging door deze stukken bij voorbaat te ontpennen. Dit kan hij doen met 1. … Pd5, maar dan komt er een andere Rösselsprung, namelijk 2. Pxd2+ Kxd4 3. Pxf3 mat. Dit geeft een matzet waarbij behalve de penning van het paard op e5 ook de penning van de zwarte dame gebruikt wordt. Een andere verdediging is 1. … Dg7, maar dan volgt 2. Pc5+ Kxd4 Pe6 mat, wederom met een dubbel penmat. De dame op g4 en het paard op f4 staan in zekere zin halfgepend. Maar anders dan bij de gewone halfpenning is het niet zo dat als een van beide stukken weggaat het andere gepend is. Die penning treedt pas op als de zwarte koning door 1. … Kxd4 op de halfpenning-lijn komt. Men noemt dit een anticipatory halfpenning.
Hedendaagse probleemcomponisten maken nog steeds graag werkstukken met de Rösselsprung. Het lijkt een tijdloos thema in de driezet. Driezet 1064 kan opgelost worden.
20 maart: De beste stuurlui staan aan wal
In schaaktoernooien komt het voor dat spelers van een partij beide een wending missen, terwijl omstanders iets moois zien, waardoor vaak het resultaat van de partij anders zou zijn geweest. Zoiets kwam ik tegen in 2010 toen ik het Corustoernooi, heet tegenwoordig het TataSteel toernooi, in Wijk aan Zee bezocht. De grootmeesters Shirov en Dominquez kwamen in het eerste diagram remise overeen. Andere grootmeesters sprongen op de stelling af en lieten zien dat Shirov met wit deze stelling had kunnen winnen: 31. b4! Db6 of c7 32. Da8+ Lf8 33. Tf1 en geforceerd mat.
Het besluiten tot remise in een gewonnen stand waarbij beide spelers iets niet zien komt zelfs voor bij wereldkampioenen. Het overeenkomen van remise, terwijl een partij gewonnen staat, overkwam oud-wereldkampioen Kasparov. Zie het diagram: Kasparov – Ribli.
In deze stelling kwamen de spelers remise overeen. Vaganian liet na de partij de winst zien:
26. Txb5 Lxe3 27. Td8!! (Deze hele fraaie zet leidt geforceerd tot winst.) 27. …Dxb5 (Het beste. Na 27. …Txd8 beslist 28. Td5!! Verder lost 27. …Lxf2+ 28. Kxf2 axb5 29. Db6! Da7+ 30. Kf1 niets op.) 28. Dd6! Lxf2 [De beste verdediging. Na 28. …Te8 29. De7! Lxf2+ (29…Db1+ 30. Kg2 De4+ 31. f3) 30. Kg2! Dc6+ 31. Kh3 is het uit.] 29. Kxf2! [Vooral niet 29. Kg2? Dd5+. Ook 29. Kf1 Db1+ 30. Kg2? is geen oplossing, wegens 30. …Dg1+ 31. Kf3 (31. Kh3 Df1+ 32. Kh4 g5+!) 31. …Dh1+ 32. Kxf2 Dxh2+ 33. Kf3 Dh1+ en de koning kan niet via de diagonaal c1-h6 ontsnappen wegens . …Dh6+ en …g6.] 29. …Df5+ [Weer de beste verdediging. Op 29. …Te8 volgt 30.a4! (30. De7? Db6+!) 30. …Df5+ (30. ..Dxa4 31. De7!) 31. Kg2 De4+ 32. Kh3 Df5+ 33. g4 Df1+ 34. Kg3 Dg1+ 35. Kf3 Df1+ 36. Ke3 Dh3+ 37. Kd2 Dh6+ 38. Kd1 en wint.] 30. Kg1! Db1+ 31. Kg2 De4+ 32. Kh3 Df5+ 33. g4 Df1+ 34. Kg3 Dg1+ 35. Kf3 Df1+ 36. Ke3 Dh3+ 37. Kd4! (Vermijdt 37. Kd2? Dh6+ en 38. …g6!) 37. …e5+ (Beter dan 37. …Dxg4+ 38. Kc3 Dh3+ 39. Kb2.) 38. Kd5! Dg2+ 39. Kc5 Dg1+ 40. Kc6 Dc1+ 41. Kb7 Db2+ (Ook 41. …Db1+ 42. Ka7 Dg1+ 43. Kxa6 helpt niet meer.) 42. Ka8! (Het spel is uit. Het had zo mooi kunnen zijn.) 1-0.
27 maart: Studieles van Timman
Vorige maand overleed de bekende Nederlandse grootmeester Jan Timman (1951-2026). Er is stilgestaan bij een prachtige partij van hem. Jan Timman was ook een befaamde eindspelcomponist. Het was zijn lust en leven om ingewikkelde eindspelen te componeren. Uit zijn vele werken koos ik een compositie van Timman uit 1980, zie diagram 1.
De opgave is: wit begint en wint.
Wit heeft een pion meer, maar heeft last van de zwarte koning die bivakkeert aan wits kant. De stelling roept om snel handelen van wit. 1.b6! Ld5 (De loper slaan is uit den boze, want er volgt 2.b7 Pd7 en 3.Pc5+ en wit wint.) 2. Lc4!! (De bedoeling van die zet is om wits b-pion nog een veldje naar voren te krijgen. Met 2. Lb5 zal wit een stuk kunnen sparen, maar na 2. … Kxf4 3. Pc5 Ph7! 4.b7 Lxb7 5. Pxb7 Pg5 6. Lc6 a4! houdt wit geen pionnen om te winnen. ) 2… Lxc4 (Verplicht want de loper op een ander veld op de grote diagonaal te houden faalt: b.v. 2…. Lg2 3. Pc5 Kd4 4. Pxc6+ Kxc4 5. Pxf8 a4 6. Kd2 a3 7. Kc1 Le4 8. Pd7 Kc3 9. Pc5 Lc2 10. Pa4+! Kb3 11.b7 en wit promoveert met schaak.) 3.b7 Pd7 4.f5 (Een doorbraak en op tijd. Na b.v. 4. Pb6? La6 5.f5 kan zwart zich verdedigen met 5…. a4!.) 4.exf5 (Met 4. … Le2 dreigt er mat voor wit. Wit kan dit pareren met 5. Pb6 Pxe5 6. Pc4+ en daarna kan wit promoveren.) 5. Pb6 La6 5.e6! Pb8 7. Pd7 Lb5! (Weer heeft zwart een verrassing.) 8. Pxb8 f4 (Plotseling heeft zwart gevaarlijk tegenspel. Wit moet eerst met de e-pion promoveren om de zwarte loper buiten gevecht te stellen. ) 9.e7 f3 10.e8D+ Lxe8 11. Pd7 (Hier uiteraard geen 11. Pc6, want verprutst wit het nog: 11. … f2+ 12. Kf1 Lxc6 en 13. Lg2 mat.) 11. … f2+ 12. Kf1 L:f7 13. Pb6 (Het paard heeft dezelfde weg terug afgelegd,Wit wint omdat hij de vitale velden c4 en d5 bestrijkt.
Tweezet 1063
De compositie van mij met de initiale van Jan Timman kon opgelost worden. Wit zet mat in twee zetten. De oplossing is 1. Tg7! Wit dreigt 2. Dxd7 mat. Na 1. … Pxf7 komt 2. Pb7 mat en na 1. … D of Tb7 komt 2. Pxd6 mat. Twee mooie varianten van de batterij op de onderste lijn. De zetjes 1. … Pxf6 en 1. … Pb6 waarop wit met 2. De7 mat geeft is een mooie aanvulling. Helaas komt er na 1. … Pe7 zowel 2. Dxe7 als 2.fxe7 mat.
14 maart:
Een extra half punt
Hoe word je een betere schaker? Niemand verwoordde het ooit beter dan grootmeester Loek van Wely. Hij stelt namelijk dat je een sterkere schaker wordt zodra je merkt dat je tegenstanders slechter gaan spelen.
Daar ontbreekt het bij mij soms aan. Ook als ik tegen een papier zwakkere tegenstander moet dan heb ik regelmatig de indruk dat de tegenstander ‘irritant goede zetten’ doet. En dat is precies de verkeerde attitude. Want iedereen heeft onvolkomenheden in zijn of haar spel. De sterkste schakers van de wereld zien gelijk als hun tegenstander een onhandige zet doet. Je hoeft tegen hen maar een kleine onnauwkeurigheid te begaan, en je staat direct onder druk.
Eén zo’n sterke schaker is Amerikaanse grootmeester Awonder Liang. Een natuurtalent, want hij weet zijn pad naar de absolute wereldtop te combineren met een studie economie. Toch heeft hij ondertussen genoeg tijd om aan schaken te werken. Wat is momenteel zijn doel? Een rating van 2750 halen. Om dit te bereiken biedt hij een interessant perspectief. Awonder stelt namelijk dat als je de berekening doet, een ratingwinst van zo’n 50 punten er in de praktijk op neer komt dat je in ieder toernooi een extra half punt moet scoren.
Dit klinkt bijzonder simpel. Want vrijwel elk toernooi heb je wel een partij waarvan je denkt: daar had meer ingezeten. Zonder dat ene foutje had je een partij niet hoeven verliezen, of met iets meer scherpte had je die gewonnen stelling niet in remise laten verzanden. Toch stelt Awonder dat dit enorm lastig blijkt te zijn. Want al zijn collega grootmeesters proberen dit, en er zijn maar weinig die echt grote stappen weten te zetten.
Iemand die deze stap wel lijkt te hebben gezet is de Groningse schaker Jorden van Foreest. Hij is dit jaar in topvorm, en klom in 2 maanden tijd zomaar naar de 11e plaats op de wereldranglijst. Door twee nederlagen is hij momenteel teruggezakt naar de 14e plaats, maar daarmee staat hij nog altijd een plekje boven de huidige wereldkampioen Gukesh. Door deze nederlagen moest hij de toernooizege in een prestigieus toernooi in Praag laten aan de Oezbeek Nodirbek Abdusattorov, die eveneens in topvorm verkeert. De partij van het toernooi werd echter gespeeld door een local hero.
David Navara – Nodirbek Yakubboev
1.d4 Pf6 2.c4 e6 3.g3 d5 4.Lg2 Le7 5.Pf3 0–0 6.0–0 Pbd7 7.Dc2 a5 8.Lg5 h6 9.Lxf6 Pxf6 10.Pc3 c6 11.Tfd1 b6 12.e4 dxc4 13.Pe5 Lb7 14.Pxc4 b5 15.Pe3 Tc8 16.Tac1 Db6 17.e5 Pd5 18.Pe4 Pb4?
18…Pxe3! was de aangewezen zet. Yakubboev vergrijpt zich nu aan een pion, en dat zal hem duur komen te staan.
19.De2 Pxa2 20.Ta1 Pb4 21.Pf6+!
De eerste beschietingen, waardoor de zwarte koningsstelling wordt geopend.
21…Lxf6 22.exf6 Dd8 23.fxg7 Kxg7 24.Pg4 Ta8 25.De5+ f6 26.Dxe6 Lc8 27.De2 Dd6 28.Pe3 Ld7
29.d5!
Met zijn superieure ontwikkeling en veiligere koning is het voor de Tsjechische schaker nu tijd om de stelling te openen. Het blijkt de inleiding voor een reeks wonderlijke dame-offers.
20…c5 30.Dxb5! Pc2 31.Dc6!!
De ene zet is nog eleganter dan de andere. Navara voert de druk op geniale wijze verder op.
31…De7 32.Dc7 Pxe3 33.d6 De6 34.Te1! Ta6 35.Tad1!
Nog zo’n fantastische stille zet, waardoor wit zijn d-pion weet te behouden.
35…Dg4 36.h3 Da4 37.b3! Dxb3 38.Dxd7+! Tf7 39.Dxf7+! Kxf7 40.d7 Pxg2 41.Te7+!
Het offerfeest is compleet. Wit krijgt een winnende mataanval.
41…Kxe7 42.d8D+ Kf7 43.Td7+ Kg6 44.De8+ Kg5 45.De4!
Met een laatste accurate stille zet sluit de witspeler het matnet.
45…f5 46.Tg7+ Tg6 47.h4+ Kf6
De zwartspeler laat zich sympathiek matzetten.
48.De7# 1–0 Een van de meest spectaculaire offerpartijen aller tijden!
Partij in viewer:
21 maart: Determinisme
Elke actie levert een reactie op. Dit principe kennen we uit de natuurkunde. Als je een bal laat vallen, dan zal deze weer omhoog stuiteren. Op basis van de hoek en snelheid van de worp kun je exact berekenen waar de bal terecht zal komen. Interessant is dat je ook andersom kan redeneren. Door de stuit nauwkeurig te observeren kun je exact berekenen waar de bal vandaan komt. Dit concept wordt ook wel determinisme genoemd. Het is het idee dat iedere staat van de wereld op logische wijze volgt op een vorige staat in de wereld, op basis van de wetten van causaliteit.
Deze theorie heeft een intrigerende filosofische implicatie. Als onze handelingen de natuurwetten volgen en voortkomen uit eerdere oorzaken, bestaat er dan nog wel zoiets als een vrije wil? Kunnen we werkelijk vrij kiezen, als elke beslissing het resultaat is van een voorafgaande keten van acties en reacties? In dat geval lijkt het immers onmogelijk dat we ooit anders hadden kunnen handelen dan we daadwerkelijk deden.
De meeste mensen hebben het idee dat dit onzin is. Zij ervaren namelijk een gevoel van Agentschap. Maar wie echt aandachtig de eigen gedachten observeert zal ontdekken dat dit toch niet zo vanzelfsprekend is. Het is namelijk een volstrekt mysterie wat de volgende gedachte is die in je opkomt.
Goed, het is absoluut niet mijn bedoeling om u te overtuigen dat de vrije wil een illusie is (ik kon immers niet anders). De Duitse wiskundige Christian Hesse weet in zijn gerenommeerde boek The Joys of Chess het concept determinisme aan het schaakspel te verbinden. Hij stelt allereerst dat het schaakspel niet zozeer deterministisch is in filosofische zin. In bijna alle stellingen zijn er namelijk een hele reeks mogelijkheden over hoe de partij zich kan voortzetten. Op basis van een bepaalde positie op het bord kun je niet voorspellen wat zich daarop in de toekomst zal afspelen.
Toch zijn er uitzonderlijke posities die wel degelijk deterministische elementen hebben. Er zijn namelijk schaakstellingen waarvan de gespeelde zetten zo van elkaar afhankelijk zijn geweest, dat ze maar op één manier kunnen ontstaan. Deze stellingen hebben een speciale plaats in de literatuur van de schaakproblematiek gekregen. De problemen worden ook wel proof games genoemd.
Dit gaat als volgt. Je krijgt een bepaalde stelling waarbij het aantal zetten vooraf gedefinieerd is.
Neem ter illustratie de stelling in het diagram. De positie is ontstaan na de twaalfde zet van zwart. Kunt u de partij reconstrueren die geleid heeft tot deze stelling?
De totstandkoming van deze stelling is volledig deterministisch. Zo moet de laatste zet immers 12…Pb8 zijn geweest. Verrassend is dat ook alle voorgaande zetten uniek zijn. De oplossing luidt als volgt:
1.c4 Pf6 2.Da4 Pe4 3.Dc6 Pxd2 4.e4 Pb3 5.Lh6 Pa6 6.Pd2 Pb4 7.Tc1 Pd5 8.Tc3 Pf6 9.Tf3 Pg8 10.Tf6 Pc5 11.f4 Pa6 12.Pgf3 Pb8. Een fantastisch concept, want de zwarte paarden zijn van plaats gewisseld!
Sommige stellingen zijn zelfs zo uniek dat je de gehele historie kan afleiden aan de hand van een enkele zet. Kunt u de unieke partij reconstrueren die hoort bij de zet 6.gxf8P+# ?
Er is slechts één manier mogelijk hoe deze paardpromotie al op de zesde leidt tot schaakmat. Het antwoord op deze beroemde puzzel is het volgende: 1.h4 d5 2.h5 Pd7 3.h6 Pdf6 4.hxg7 Kd7 5.Th6 Pe8 6.gxf8P#
28 maart: Een doorsnee internetpotje
Door jarenlange ervaring ontwikkelen schakers hun intuïtie. Dit is het vermogen om in complexe stellingen ‘aan te voelen’ wat de juiste voortzetting is, zonder dat daarbij uitgebreid gerekend hoeft te worden. In een interview liet Magnus Carlsen weten dat hij meestal al in een oogopslag weet welke zet gespeeld moet worden. In een klassieke partij neemt hij dan alleen nog rustig de tijd om zijn intuïtie te verifiëren. Zijn intuïtie is zo sterk dat hij in het overgrote deel van de gevallen gewoon bij zijn eerste instinct blijft.
Carlsens fabelachtige intuïtie zorgt ervoor dat hij juist met snelle speeltempo’s zo ongelofelijk dominant is. Waar zijn collega’s liever conclusies trekken op basis van zorgvuldig berekende varianten, kan Carlsen ‘op gevoel’ spelen.
De beste spelers van de wereld kunnen snelschaakpartijen afleveren waar de meeste mensen trots op zouden zijn als ze hetzelfde zouden presteren met een klassiek speeltempo. Een recent internetpotje van Carlsen tegen een van zijn grootste rivalen is een fantastisch voorbeeld. Bovendien voorzag de Noor zijn eigen spel live van commentaar. Enkele vertaalde citaten zijn hieronder cursief terug te vinden.
Fabiano Caruana – Magnus Carlsen
1.d4 Pf6 2.c4 e6 3.Pc3 Lb4 4.e3 b6 5.Pge2 Pe4 6.Ld2 Pxd2 7.Dxd2 Lb7 8.a3 Le7
Een enigszins provocerende openingsaanpak. Carlsen doet zijn tegenstander behoorlijk wat ruimte cadeau, maar heeft met zijn loperpaar nu wel een troef op de lange termijn om voor te spelen.
9.Pg3 h5!?
“Geen idee of dit een goede zet is, het paard op g3 staat te uitnodigend”.
10.d5 h4 11.Pge2 e5 12.0–0–0 d6 13.g4 hxg3 14.Pxg3?!
Het merkwaardig ogende 14.fxg3! gevolgd door h2-h4 is sterker, zodat de bewegingsvrijheid van de zwartveldige loper wordt ingeperkt. In de partij weet Carlsen de situatie op de damevleugel handig te controleren.
14…Pd7 15.Kb1 g6 16.Ld3 Lh4! 17.Lc2 De7 18.f4 f5
19.Pb5!
“Een zeer vervelende zet, en natuurlijk totaal door mij gemist … Dit is waarom je rokeert, kinderen!”
19…Kd8!
De zwarte koning moet nu aan de wandel, omdat anders a7 blijft hangen. Door het gesloten karakter van de stelling blijkt dit echter niet heel problematisch.
20.Pe2 a6 21.Pbc3 Kc8 22.Thg1 Df7 23.e4 Kb8!
“Ik moet rennen. De positie voelt nog steeds soort van speelbaar.”
24.Tdf1 Ka7!
“Ik moet hier toch mijn ontwikkeling afmaken. Dit kost een pion, maar daar maak ik mij niet heel erg zorgen over”.
25.exf5 gxf5 26.fxe5 Pxe5 27.Txf5 De7 28.Df4? Lc8!
“Dit sluit de toren in toch? Het is niet alsof de partij nu over is, maar dit voelt als een behoorlijk groot succes”.
29.Pd4 Lxf5 30.Pxf5 Df8 31.a4 Lf6 32.a5 Tb8 33.Tf1 Pd7! 34.Pe4 bxa5 35.De3+ Ka8 36.La4
Ook de zwarte koning staat wat op de tocht, maar met een razendsnelle tegenaanval slaagt Carlsen erin om de klus te klaren.
36…Txb2+ 37.Kc1
37…Pe5!
Ook in een tijdsbestek van enkele seconden worden toch de nodige tactische varianten doorgerekend. Alles past perfect. “Ergens …Db8 zou zo moeten werken.”
38.Pfxd6 Db8 39.Pc3 Thxh2 40.Txf6 Tb1+ 41.Pxb1 Db2+ 42.Kd1 Dxb1+
Na 43.Dc1 is het schaakje op d3 beslissend. 0–1
Creativiteit. Dynamiek. En tactisch vuurwerk. Ondanks de grootse complicaties en het korte speeltempo slaagde Carlsen erin om vrijwel iedere zet de beste te spelen.
Partij in viewer:
Lees de rubriek van Hans Ree in De Groene Amsterdammer op: https://www.groene.nl/auteur/hans-ree (voor niet-abonnees alleen op vrijdag van verschijning gratis)
Hans Böhm plaatst zijn rubriek voor de Telegraaf op zijn eigen website: https://www.hansbohm.com/2013/?cat=13
Henk en Ingrid, we waren broer en zus.