Understanding chess 960

Toen ik het boek “Understanding Chess 960” van de sterke Duitse IM Johannes Carow liet zien aan de verzamelde recensenten, vonden enkelen het geen geschikt boek voor hen, ze maakten spontaan kruistekens en gingen op zoek naar knoflook en zilveren kogels. Bij uitstek een boek, dacht ik, om met Halloween te bespreken. Maar het is een verrassend leuk boek. Goed leesbaar en het biedt nieuwe inzichten, ook voor je “normale” spel. Ik ben er enthousiast over.

Het is een verhaal van alle tijden. Het standaard schaak lijkt bijna uitgeanalyseerd te zijn, met nieuwtjes op de 25e zet, de enorme rol van het bijhouden van de openingen en het zoeken -al voor de partij- naar stellingen die de tegenstander van die avond niet zo prettig zal vinden. Vooral Carlsen is hier een grootmeester in: liever een speelbare maar complexe stelling met een licht nadeel, dan een overzichtelijke stelling met een klein voordeel.

Chess 960 zet alles op zijn kop. Alle pionnen staan nog goed, maar de stukken staan geschuffeld op de eerste en achtste rij. Weg openingsvoorbereiding. Weg voorspelbaarheid. Hoofdschuddend kijk je toe wat er nu weer op je bord ligt.

Johannes Carow helpt hier een weg in te vinden. Hij maakt duidelijk dat sommige schaakprincipes uit het standaardschaak blijven gelden, zoals snelle ontwikkeling, centrumbeheersing en de veilige stand van de eigen koning.

Hoofdstuk 1 geeft een aantal voorbeelden uit het standaardschaak, hij illustreert hoe belangrijk het herkennen van patronen is. In de g3-variant van het Nimzo-Indisch, het Catalaans, de Konings-Indische aanval en de Grünfeld verdediging kan zwart ernstig de mist in gaan als hij de standaard strategieën die wit op hem loslaat niet tijdig aan ziet komen. Dat is in Chess 960 een extra groot gevaar: voor beide spelers is de stelling nieuw. Degene die het diepste plan heeft overwint degene die schijnbaar normale ontwikkelingszetten doet.

Hoofdstuk 2 gaat in op de beheersing van het centrum, ontwikkelingszetten en Koningsveiligheid. We zijn weer even teruggeworpen naar de tijden van vóór 1850. Openingstheorie was er nauwelijks en partijen van rivalen ken je niet. En al had je die, beiden kijken nu naar een nieuwe, vreemde opstelling. Bij de ontwikkelingszetten speciale aandacht voor de Lopers: in Chess 960 kan het zomaar zijn dat na één pionzet er zomaar een pion van de tegenstander wordt aangevallen, zoals wanneer de witte Loper op g1 staat en a7 ongedekt is.

Hier lijkt 1. … Pb6 een goede zet, maar wit belemmert met 2. f5! beide zwarte lopers voor langere tijd. Een veel betere eerste zet is 1. …f5.

Ook moet je er, zelfs al lijkt de stelling er sterk op, niet te snel denken dat de openingszetten uit het normale schaak goed zullen werken. Een voorbeeld met “gespiegeld Russisch”: Alleen de Koning en de Dame van beide partijen staan andersom.

Voor de details moet u het boek kopen, maar e7-e6, de standaardzet in het Russisch (maar dan met d6) is hier slecht. Wit gaat heel snel tot de 0-0-0 rokade komen (Koning op c1, Toren op d1). De beste zet is het 3. …Pxd4 dat in het ongespiegeld Russisch zo slecht is.

Besef de waarde van de rokade: “lange” en “korte” rokade zijn hier verwarrende termen. Met de rechter Toren rokeren voor wit kan ook een Koningsverplaatsing van b1 naar g1 zijn. Dat is niet kort meer, net als de rokade van Kd1 en Tc1 (stukken omwisselen, K naar c1 en T naar d1) niet meer lang is.

Jobava kwam met zwart al heel snel in de problemen tegen Sarana: Beginstelling als normaal, maar dan met Dames en Koning omgewisseld.

1. d4 d5 2. Nc3 Nf6 3. Bf4 e6 {beter dan Lf5, waarna wit met kracht f3 en e4 gaat doorzetten, gedekt door de Dame op e1.} 4. e4 Bb4 5. a3 Bxc3 6. Qxc3 Qc6 7. Qg3 {en zwart kwam in een slechte stelling terecht na 0-0 (Koning naar g8, Toren naar f8), 8. Lh6 Ph5 9. Dg4 dxe4 10. Dxh5 gxh6 11. 0-0-0. (Koning naar c1, Toren naar d1)

In Chess 960 is het ook altijd uitkijken geblazen welke pionnen er al in de beginstelling ongedekt staan. Dat maakt het een veel taktischer spel, al in de beginstelling. Carow wijdt er een apart deelhoofdstuk aan: “Early tactics”. Ook is er een hoofdstuk hoe om te gaan met symmetrische stellingen. Net als in normaal schaak kun je met gambieten de positie uit evenwicht brengen.

Een groot hoofdstuk (3)  over pionnen. Streven naar mobiliteit, oppassen om je pionnen niet te ver naar voren te laten lokken en over ketens. Dit zijn natuurlijk weer héél andere ketens dan we in het Frans  gewend zijn. Uit een partij Rapport – Mendonca, Karlsruhe 2025:

Hoofdstuk 4 over het zelf analyseren van Chess 960 partijen. Hier is het van belang om op zoek te gaan naar soortgelijke partijen. Niet door partijen met dezelfde beginpositie te zoeken, maar partijen waarin dezelfde stellingskenmerken voorkomen. In standaard schaak zit er bijvoorbeeld een overlap tussen stellingen uit de Caro-Kann en het Damegambiet als daar een geïsoleerde pion uit voortkomt.

Hoofdstuk 5, met 33 opgaven en uitwerkingen besluit het boek. Ik geef u daaruit twee niet al te moeilijke stellingen. Twee illustraties hoe snel het al mis kan gaan in Chess 960. Links is zwart aan zet, rechts wit. Voor de oplossingen kope men het boek, of bediscussiert men ze in de reacties.

 

Al met al de conclusie: Ik voel me weer een stuk meer beginner. Het is ook wel eens leuk om compleet nieuw materiaal onder je vingers te krijgen, met allerlei onverhoedse wendingen die je nog nooit hebt gezien. De schrijver beargumenteert op een aantal plaatsen in het boek dat de denkmethoden van normaal schaak ook toepasbaar zijn in Chess 960, en dat het bestuderen van Chess 960 je geest voor normaal schaak ook wat losser maakt, in die zin dat je wat meer onderzoekt in plaats van de sjablone-zetten te doen. Van harte aanbevolen, dit boek.

Zijsprong: ik gebruikte het wat oudere freeware programma Arena http://www.playwitharena.de/   om de partijen na te spelen en stellingen op te zetten met de correcte rokade-regels. Arena speelt en analyseert ook Chess 960.

 

Understanding Chess 960

Johannes Carow

Uitgeverij Gambit

ISBN 9781805042167

Verkrijgbaar bij de bekende schaakboekhandelaren.

 

nic
dgt

Klik hier voor de puzzel

14 Reacties

  1. Avatar
    Glorfindel 30 oktober 2026

    Volgens mij is de eerste opgave niet geldig, omdat beide lopers op dezelfde kleur velden (c1 & g1) staan?

  2. Avatar
    Frans Hoynck 30 oktober 2026

    Ken dat boek nog niet, maar ik ga het zeker kopen en lezen!
    Als CC speler ben ik in 2014 begonnen om Schaak 960 te gaan spelen, omdat superengines als Stockfish er toen nog geen greep op hadden. Want in het reguliere correspondentieschaak begon door die engines in toernooitjes al het fenomeen van de ‘remise-woestijnen’ op te dagen & bovendien de enorme ’titel-inflatie’. Zelfs echt zwakke OTB’ers – die op hun club en in Open Zwitserse toernooitjes achter het bord een Elo-niveau van 1800 nog niet of nauwelijks wisten te scoren, scoorden met behulp van dat (binnen ICCF / NBC) toegestane engine-gebruik aan de lopende band ‘Expert’ en ‘Meester’ normen.
    Maar helaas zijn vandaag de dag superengines als Stockfish ook behoorlijk thuis in Schaak 960.
    Nieittemin ben ik zelf een jaar of twee terug – na een jaar of 10 stilte – toch opnieuw begonnen om in CC weer reguliere en 960 partijen te spelen.
    Punt is dat ik ontdekte dat superengines als Stockfish (en Leela Chess Zero) sommige stellingen / openingssystemen niet goed begrijpen, planmatig overschatten en verkeerd evalueren – vooral als er geen tactics inzitten. Laat ik één typisch voorbeeld noemen: de Franse Winawer met standaard ruil Lb4xc3. Vaak blijven de superengines tot op zet 40 à 50 de Witte stelling (met meer dan 1.0 CPU) overwaarderen, totdat ze er achter komen (wat heet) dat ze de gesloten Zwarte structuur niet kunnen slopen, terwijl Zwart in het nadere eindspel en op de verzwakte Witte damevleugel steeds beter tegenspel krijgt. En dan zakt de CPU waardering van Wit soms zelfs tot ONDER 0.0 CPU.
    En die Winawer is wat dat betreft niet uniek; ik zou er inmiddels meer kunnen noemen waar de superenigines niet goed raad mee weten.
    (Je hebt trouwens helemaal geen supercomputer nodig om goed tegenspel tegen Stockfish & Leela te bedenken, ook op de uitstekende Android smartphone App ‘Chessis’ lukt dat net zo goed, als je maar weet wat de onaangename – gesloten – systemen zijn voor die vijandige rekenwonders.)

  3. Avatar
    Frans Hoynck 30 oktober 2026

    WINAWER
    En om het door mijn onderzoek eventjes heel concreet te maken, als aanbeveling voor Wit:
    Speel na 1. d4, e6 2. e4, d5 3. Pc3, Lb4 met Wit GEEN 4. a3 ?! MAAR wél 4. Pge2 ! en dan pas na 4. .. de4x 5. a3 !

  4. Avatar
    Frans Hoynck 30 oktober 2026

    Veel openingsboeken, vooral die van encyclopedische aard, kunnen m.i. trouwens de prullenbak in. Zelfs van sterke GM’s als Artur Joesopov en Viktor Bologan.
    Maar uitgaves als over ‘de Egel’ van Herman Grooten en dergelijke, die blijven top omdat ze positioneel / strategisch zeer leerzaam zijn. Vind ik althans.
    Maar als CC speler wil ik twee openingauteurs noemen die m.i. perfect gebruik maken in hun ‘repertoire boeken’ van de digitale lessen van superengines, namelijk:
    – Nicolas Yap
    – Nikolaos Ntirlis

    Menig speler zal nog nog nooit van de mannen hebben gehoord, maar hun werk is perfect als het om openingen gaat. Vind ik, maar ook top GM en engine superkenner / recencent GM Matthew Sadler is enthousiast over hun aanpak en publicaties.

  5. Avatar
    Frits Fritschy 31 oktober 2026

    Wijnand/Frans,
    Ik gun ieder zijn eigenaardigheden, maar wat is jullie reden om beginhoofdletters te gebruiken bij namen van stukken en bij zwart of wit in de betekenis van ‘degene die met de zwarte/witte stukken speelt’?

  6. Avatar
    Wijnand Engelkes 31 oktober 2026

    Geen speciale reden, nooit over nagedacht. Noem het gerust een eigenaardigheid. Wellicht dat ik er mee begonnen ben omdat de stukken in de notatie ook met hoofdletters worden aangeduid.

  7. Avatar
    Dee Dee 01 november 2026

    Ik Vond er helemaal niets eigenaardigs aan. Sterker nog, ik vond het een heel lezenswaardig en fijn geschreven recensie die uitnodigt tot aanschaf. Dank daarvoor !

  8. Avatar
    Herman Grooten 02 november 2026

    Ik denk dat het uit het Engels komt. Daar wordt meestal vrij deftig White en Black in een zin gebruikt. Overigens een erg leuke recensie, Wijnand! Ik denk (misschien hoop) dat Chess 960 de toekomst wordt; zijn we meteen af van die bergen openingstheorie en kan er vanaf zet 1 een strijd van “man to man” gespeeld worden, zonder dat er direct grote theoretische kennis dat gevecht ondermijnt. Overigens denk ik wel dat spelers met kennis van pionnenstructuren nog steeds hierop kunnen/mogen vertrouwen! Wel jammer dat het egelsysteem misschien gaat verdwijnen, want hoewel dubieus heb ik daar altijd leuke partijen mee mogen spelen.

    • Avatar
      Henk Smout 03 november 2026

      Zelfstandig gebruikt beginnen de schaaktermen Zwart en Wit niet alleen in Frans, Duits en Engels elk met een hoofdletter, in ’t Frans de meervoudsvorm met voorafgaand lidwoord, evenzo beginnend met hoofdletter in de toernooiboeken van Groningen 1946, Den Haag – Moskou 1948, wereldkampioenschap dames Moskou 1949, Amsterdam 1950, in de Nederlandse partijverzameling ‘Botwinnik Victor’ van 1949, alsook in de Nederlandse openingen- en middenspeldeeltjes van Euwe uit de jaren ’50.

      • Avatar
        Frits Fritschy 03 november 2026

        Zoals gezegd, ik vind het prima als iemand ervoor kiest, maar beroepsmatig interesseert het mij waarom ervoor gekozen wordt zwart/wit met een hoofdletter te schrijven. Hoe het in Frankrijk is weet ik niet, voor het Duits kan ik me voorstellen dat het bijvoeglijk naamwoord een vervanging is van een zelfstandig naamwoord en in het Engels is men sowieso wat scheutiger met beginhoofdletters. Maar voor het Nederlands kan ik in de voorrede van de WNT (het Groene Boekje) geen enkele regel vinden die erop aansluit. Met de namen van stukken: is het een ‘functiebeschrijving’? Dan zouden alleen de dame en koning een hoofdletter moeten krijgen, omdat er daar maar een van is…

        • Avatar
          Henk Smout 03 november 2026

          Bij voortgezette inventarisatie van mijn schaakboeken zag ik in het toernooiboekje van Scheveningen 1913 dat daar naast zelfstandig gebruikt Zwart en Wit ook de namen van de stukken, ook Pion, met hoofdletter beginnen net als in Engels en Frans (daar ‘le pion’ maar Engels ’the Pawn’), in Duits is dat van een andere orde omdat daar alle substantieven verplicht met hoofdletter beginnen. Van de eerste vier zelf gekochte schaakboeken overgenomen begin ik zelf missers daargelaten gesubstantiveerd Zwart en Wit met hoofdletters, ik vond dat wel mooi en de omringende talen zijn toch ook niet gek. “Les Blancs et les Noirs”, wist uitgerekend jij dat niet?

          • Avatar
            Frits Fritschy 03 november 2026

            Het enige Franstalige schaakboek dat ik heb, Le guide marabout des échecs (1972), is van Frits van Seters (Nederlander in Belgische dienst) en daar is ‘les blancs’ gewoon met een kleine letter. Idem de volledige naam van stukken. De Walen van Marabout houden zich hier dus wel aan de huidige regels (voor wat die waard zijn).
            Van Dale (1992) geeft ‘wit spelen, met de witte stukken spelen’, maar dat verwijst niet naar de persoon. Wat mij betreft: toelaatbaar als ‘Wit/Zwart’ naar een (denkbeeldige) persoon verwijst, anders niet. Maar de volledige naam van een schaakstuk hoort wat mij betreft met een kleine letter. Als iemand het anders wil doen, prima. Het viel me alleen op omdat beide gevallen hier samenkwamen.

          • Avatar
            Henk Smout 05 november 2026

            Ingeval in ’t Engels de naam der stukken met hoofdletter begint, dan blijkt het toch variabel of dat ook voor pionnen geldt.

Alleen geregistreerde gebruikers kunnen een reactie achterlaten.