Understanding chess 960

Boekenrubriek 30 oktober 2026 14:44 Wijnand Engelkes 2

Toen ik het boek “Understanding Chess 960” van de sterke Duitse IM Johannes Carow liet zien aan de verzamelde recensenten, vonden enkelen het geen geschikt boek voor hen, ze maakten spontaan kruistekens en gingen op zoek naar knoflook en zilveren kogels. Bij uitstek een boek, dacht ik, om met Halloween te bespreken. Maar het is een verrassend leuk boek. Goed leesbaar en het biedt nieuwe inzichten, ook voor je “normale” spel. Ik ben er enthousiast over.

Het is een verhaal van alle tijden. Het standaard schaak lijkt bijna uitgeanalyseerd te zijn, met nieuwtjes op de 25e zet, de enorme rol van het bijhouden van de openingen en het zoeken -al voor de partij- naar stellingen die de tegenstander van die avond niet zo prettig zal vinden. Vooral Carlsen is hier een grootmeester in: liever een speelbare maar complexe stelling met een licht nadeel, dan een overzichtelijke stelling met een klein voordeel.

Chess 960 zet alles op zijn kop. Alle pionnen staan nog goed, maar de stukken staan geschuffeld op de eerste en achtste rij. Weg openingsvoorbereiding. Weg voorspelbaarheid. Hoofdschuddend kijk je toe wat er nu weer op je bord ligt.

Johannes Carow helpt hier een weg in te vinden. Hij maakt duidelijk dat sommige schaakprincipes uit het standaardschaak blijven gelden, zoals snelle ontwikkeling, centrumbeheersing en de veilige stand van de eigen koning.

Hoofdstuk 1 geeft een aantal voorbeelden uit het standaardschaak, hij illustreert hoe belangrijk het herkennen van patronen is. In de g3-variant van het Nimzo-Indisch, het Catalaans, de Konings-Indische aanval en de Grünfeld verdediging kan zwart ernstig de mist in gaan als hij de standaard strategieën die wit op hem loslaat niet tijdig aan ziet komen. Dat is in Chess 960 een extra groot gevaar: voor beide spelers is de stelling nieuw. Degene die het diepste plan heeft overwint degene die schijnbaar normale ontwikkelingszetten doet.

Hoofdstuk 2 gaat in op de beheersing van het centrum, ontwikkelingszetten en Koningsveiligheid. We zijn weer even teruggeworpen naar de tijden van vóór 1850. Openingstheorie was er nauwelijks en partijen van rivalen ken je niet. En al had je die, beiden kijken nu naar een nieuwe, vreemde opstelling. Bij de ontwikkelingszetten speciale aandacht voor de Lopers: in Chess 960 kan het zomaar zijn dat na één pionzet er zomaar een pion van de tegenstander wordt aangevallen, zoals wanneer de witte Loper op g1 staat en a7 ongedekt is.

Hier lijkt 1. … Pb6 een goede zet, maar wit belemmert met 2. f5! beide zwarte lopers voor langere tijd. Een veel betere eerste zet is 1. …f5.

Ook moet je er, zelfs al lijkt de stelling er sterk op, niet te snel denken dat de openingszetten uit het normale schaak goed zullen werken. Een voorbeeld met “gespiegeld Russisch”: Alleen de Koning en de Dame van beide partijen staan andersom.

Voor de details moet u het boek kopen, maar e7-e6, de standaardzet in het Russisch (maar dan met d6) is hier slecht. Wit gaat heel snel tot de 0-0-0 rokade komen (Koning op c1, Toren op d1). De beste zet is het 3. …Pxd4 dat in het ongespiegeld Russisch zo slecht is.

Besef de waarde van de rokade: “lange” en “korte” rokade zijn hier verwarrende termen. Met de rechter Toren rokeren voor wit kan ook een Koningsverplaatsing van b1 naar g1 zijn. Dat is niet kort meer, net als de rokade van Kd1 en Tc1 (stukken omwisselen, K naar c1 en T naar d1) niet meer lang is.

Jobava kwam met zwart al heel snel in de problemen tegen Sarana: Beginstelling als normaal, maar dan met Dames en Koning omgewisseld.

1. d4 d5 2. Nc3 Nf6 3. Bf4 e6 {beter dan Lf5, waarna wit met kracht f3 en e4 gaat doorzetten, gedekt door de Dame op e1.} 4. e4 Bb4 5. a3 Bxc3 6. Qxc3 Qc6 7. Qg3 {en zwart kwam in een slechte stelling terecht na 0-0 (Koning naar g8, Toren naar f8), 8. Lh6 Ph5 9. Dg4 dxe4 10. Dxh5 gxh6 11. 0-0-0. (Koning naar c1, Toren naar d1)

In Chess 960 is het ook altijd uitkijken geblazen welke pionnen er al in de beginstelling ongedekt staan. Dat maakt het een veel taktischer spel, al in de beginstelling. Carow wijdt er een apart deelhoofdstuk aan: “Early tactics”. Ook is er een hoofdstuk hoe om te gaan met symmetrische stellingen. Net als in normaal schaak kun je met gambieten de positie uit evenwicht brengen.

Een groot hoofdstuk (3)  over pionnen. Streven naar mobiliteit, oppassen om je pionnen niet te ver naar voren te laten lokken en over ketens. Dit zijn natuurlijk weer héél andere ketens dan we in het Frans  gewend zijn. Uit een partij Rapport – Mendonca, Karlsruhe 2025:

Hoofdstuk 4 over het zelf analyseren van Chess 960 partijen. Hier is het van belang om op zoek te gaan naar soortgelijke partijen. Niet door partijen met dezelfde beginpositie te zoeken, maar partijen waarin dezelfde stellingskenmerken voorkomen. In standaard schaak zit er bijvoorbeeld een overlap tussen stellingen uit de Caro-Kann en het Damegambiet als daar een geïsoleerde pion uit voortkomt.

Hoofdstuk 5, met 33 opgaven en uitwerkingen besluit het boek. Ik geef u daaruit twee niet al te moeilijke stellingen. Twee illustraties hoe snel het al mis kan gaan in Chess 960. Links is zwart aan zet, rechts wit. Voor de oplossingen kope men het boek, of bediscussiert men ze in de reacties.

Al met al de conclusie: Ik voel me weer een stuk meer beginner. Het is ook wel eens leuk om compleet nieuw materiaal onder je vingers te krijgen, met allerlei onverhoedse wendingen die je nog nooit hebt gezien. De schrijver beargumenteert op een aantal plaatsen in het boek dat de denkmethoden van normaal schaak ook toepasbaar zijn in Chess 960, en dat het bestuderen van Chess 960 je geest voor normaal schaak ook wat losser maakt, in die zin dat je wat meer onderzoekt in plaats van de sjablone-zetten te doen. Van harte aanbevolen, dit boek.

Zijsprong: ik gebruikte het wat oudere freeware programma Arena http://www.playwitharena.de/   om de partijen na te spelen en stellingen op te zetten met de correcte rokade-regels. Arena speelt en analyseert ook Chess 960.

Understanding Chess 960

Johannes Carow

Uitgeverij Gambit

ISBN 9781805042167

Verkrijgbaar bij de bekende schaakboekhandelaren.